Кіріспе

Йохан Хельмих Роман (26 қазан 1694 – 20 қараша 1758) – швед барокко композиторы. Ол «швед музыкасының әкесі» немесе «шведтік Гендель» деп аталды. Швецияның бостандық дәуірінің алғашқы он жылдықтарында Швеция Корольдік оркестріне жетекшілік етті.

Өмір

Роман Стокгольмде швед корольдік шіркеуінің мүшесі Йохан Романның отбасында дүниеге келді. "Роман" тегі Финляндиядағы Раума жер атынан шыққан болуы мүмкін, себебі Йоханның ата-бабалары Финляндияда тұрған. Композитор өзінің фин ұлтынан тарағанын айтқан ("härstammar af then finska nationen"). Бала алғашқы музыка сабақтарын әкесінен алған болуы керек. 1711 жылы ол корольдік шіркеуге скрипкашы және обоист ретінде қосылды. 1715 жыл шамасында патша Романға шетелде оқуға рұқсат берді, және жас композитор алты жылдай Лондон қаласында болды. Ол Иоганн Кристоф Пепуштан сабақ алған, Франческо Джеминиани, Джованни Бонончинимен танысқан, және ең бастысы, Джордж Фридерик Гендельмен кездесіп, оның музыкасы Романға терең әсер еткен. Роман 1721 жылы Швецияға оралды. Көп ұзамай ол корольдік шіркеудің жетекшісінің орынбасары болып тағайындалды, ал алты жылдан кейін Швед Корольдік оркестрінің бас дирижері болды. Романның 1720 жылдардағы өмірі ұйымдастырушылық жұмыстарға толы болды, бұл шіркеудегі деңгейді жақсартуға және 1731 жылы Швецияда алғашқы қоғамдық концерттердің өтуіне әкелді. Романның өмірінде жарық көрген жалғыз шығармасы – флейта, виолон және клавесинге арналған 12 соната жинағы 1727 жылы жарияланды. 1730 жылы Роман үйленді, бірақ әйелі төрт жылдан кейін қайтыс болды. 1734 жылы композитор Швециядан Австрия, Англия, Франция, Германия және Италия сияқты бірнеше еуропалық елдерге сапар шекті. 1737 жылы ол Стокгольмге оралып, корольдік шіркеуде орындау үшін әртүрлі композиторлардың көптеген музыкалық шығармаларын әкелді. 1738 жылы Роман қайтадан үйленді. 1740 жылы ол жаңадан құрылған Корольдік ғылым академиясының мүшесі болып сайланды. Романның сәтті мансабы 1740 жылдардың басында өзгерді. Композитордың ең үлкен демеушісі, Швеция патшайымы Ульрика Элеонора 1741 жылдың соңында қайтыс болды. 1742 жылы Романның денсаулығы нашарлап, қызметіне үлкен кедергі келтірді. 1744 жылы Роман өзінің ең үздік шығармаларының бірін – Drottningholmsmusique: Швеция мұрагер ханзадасы Адольф Фредерик пен Пруссияның Луиза Ульрикасының үйлену тойына арналған ірі оркестрлік сюита жазды. Алайда, Романның мансабының нашарлауына Адольф Фредерик пен Луиза Ульриканың ықпалы тиді. Жаңа ханшайымның музыкалық талғамы өзгеше болды, ал күйеуі өте күшті бәсекелес шіркеу құрды. 1744 жылы Романның екінші әйелі Мария Элизабет Баумгардт қайтыс болып, композитор бес баламен қалды. 1745 жылы Роман бұрынғы жылдары күшейген саңыраулығына байланысты корольдік шіркеудің жетекшісі лауазымынан зейнеткерлікке шықты. Ол Швецияның оңтүстік-шығысындағы Кальмар қаласына жақын, Риссби еншісіндегі Лилла Харальдсмела иелігінде қоныстанды. 1751-52 жылдары Адольф Фредериктің таққа отыруымен байланысты жерлеу және таққа отырғызу музыкасын басқару үшін Стокгольмге жасаған бір сапарынан басқа, Романның соңғы жылдары еуропалық теориялық трактаттарды швед тіліне аударуға және қасиетті мәтіндерді швед тіліне бейімдеуге арналды. Ол 1758 жылы Харальдсмелада қайтыс болды. Оның еңбегі ешқашан ұмытылмады, себебі ол қайтыс болғаннан кейін тоғыз жыл өткен соң Корольдік ғылым академиясы Романның жетістіктерін баяндаған еске алу рәсімін өткізді. Романның шығармаларының көшірмелері 1810 жылға дейінгі қолжазбаларда кездеседі.

Музыка

Романның ең танымал шығармаларының бірі – "Дроттинггольм музыкасы" немесе "Патшалық үйлену тойына арналған музыка". Ол бір минуттан алты минутқа дейінгі ұзақтықтағы 24 қысқа пьесадан тұрады. Роман бұл музыканы 1744 жылғы тамызда Швецияның тәж мұрагері Адольф Фридрих пен оның жарты Лауиза Ульрика фон Пруссияның үйлену тойы үшін жазған. Олардың үйлену тойы Дроттинггольм сарайында (содан бері қазіргі атауы) өтті. Той төрт күнге созылды. "Дроттинггольм музыкасының" пьесалары оқиғаға лайықты таңдалып, реттелген. Роман тағы сегіз пьесаны қосымша сақтап қалған. Бұл пьесалар D мажордағы сюита ретінде белгілі, кейде "Кішкентай Дроттинггольм музыкасы" немесе "Қысқа Дроттинггольм музыкасы" деп те аталады. Екеуі де – швед дирижері және музыканты sv. есімді тұлғаның ойлап тапқан заманауи терминдері. Романның басқа шығармаларына "Sjukmans Musiquen" сюитасы және итальяндық үлгідегі "Piante amiche" кантатасы жатады. Қолжазбаларда бір мәсса, мотеттер, 80-нен астам псалм, 21 симфония, 6 увертюра, 20-дан астам скрипкалық соната, 12 клавесиндық соната және басқа да көптеген шығармалар сақталған.