Кіріспе

Сэмюэл Джонсонның 1779–81 жылдарғы "Ағылшынның ең көрнекті ақындарының өмірбаяндары" (1779–81) кітабы, немесе "Ақындар өмірлері" деген қысқа атаумен белгілі, – Сэмюэл Джонсонның 52 ақынның қысқаша өмірбаяндары мен сын тұрғысынан бағалауларын қамтитын еңбегі. Олардың көпшілігі он сегізінші ғасырда өмір сүрген. Бұл өмірбаяндар шамамен ақындардың қайтыс болған мерзімі бойынша реттелген. XVIII ғасырдың соңынан бастап Джонсонның еңбегінің толықтырылған және жаңартылған басылымдары жарыла бастады.

Өмірбаян

Джонсон 1740 жылы жеке өмірбаяндық туындыларды жаза бастады, алғашқысы Жан-Филипп Баратье, Роберт Блейк және Фрэнсис Дрейкке арналған. 1744 жылы ол өзінің алғашқы кеңейтілген әдеби өмірбаянын жазды – «Мистер Ричард Савидждің өмірі», бір жыл бұрын қайтыс болған досының құрметіне. Джонсонның «Ақындардың өмірі» атты еңбегін Англиядағы шотландтарға қарсы сезімдер кезінде қалай жазғаны туралы әртүрлі әңгімелер бар. 1891 жылғы басылымның алғы сөзінде айтылғандай, шотланд баспагерлері әртүрлі ағылшын ақындарының жинақталған туындыларын шығарып, Лондонда сата бастады, бұл авторлық құқықтың бұзылуы саналды. 1777 жылы баспагер Джон Белл Чосерден Черчилльге дейінгі Ұлыбритания ақындарының 109 томдық толық жинағын шығаруды ұсынды, ол Эдинбургте аптасына бір томдық қарқында басылатын еді. Бұл жобамен бәсекелесу үшін Джонсоннан Томас Дэвис, Уильям Страхан және Томас Каделл басқаратын Лондон баспагерлері мен кітап сатушылардың делегациясы, оларға қызығушылық танытқан ақындардың стандартты басылымы үшін қысқаша өмірбаян жазуды сұрады. Джонсон 200 гинея баға белгіледі, бұл оның сұрауы мүмкін болған сомадан әлдеқайда төмен еді. Көп ұзамай «Англия ақындары, әр авторға өмірбаяндық және сындық алғы сөздермен, әдемі жазу қағазында, ең көрнекті суретшілермен өрнектелген, тиісті авторлардың портреттерімен әсемделіп, кішкентай қалталық томдарда басылады» деген жарнамалар пайда бола бастады. Джонсон қаламды қағазға тигізуге асықпады, бірақ 3 мамыр 1777 жылы Босвеллге «Англия ақындарының кішкентай басылымына кішкентай өмірбаян мен кішкентай алғы сөздер» дайындап жатқанын жазды. Кейінірек Босвелл одан «егер олар одан сұраса, кез келген ақымақтың туындылары үшін де жасай ма?» деп сұрағанда, Джонсон: «Иә, мырза, және ол ақымақ еді десем де болады» деп жауап берді. Алайда, осы жұмыспен айналысып жүргенде, ол Джон Помфрет, Томас Ялден, Исаак Уоттс, Ричард Блэкмордың «Жаратылыс» және Джеймс Томсонның «Маусымдар» өлеңдерін қоса алғанда, бірнеше ұсыныстар жасады. Бірақ жұмыс барысында көптеген алғы сөздер көлемі ұлғайып, ілгерілеуді тежеді. Бұл жинақтардың форматына ақынның өмірін баяндау, оның мінез-құлқының сипаттамасы және негізгі өлеңдеріне сындық бағалау кірді. Ақырында 1779 жылы 56 томдық ақындар жинағын шығару туралы шешім қабылданды, олардың парақтары бұрыннан басылған еді, ал Джонсон оларды аяқтаған кезде алғы сөздердің жеке томдары шығарылатын еді. Алғашында алғы сөздер тек ақындардың толық жинағына жазылғандарға ғана қолжетімді болды, бірақ 1781 жылдың наурыз айында жиналған алғы сөздер қазіргі атауымен алты томдық жұмыс ретінде жеке ұсынылды.

Өмірлер мен олардың кемшіліктері

Кейбір ерекше жағдайларды қоспағанда, көбінесе барлық алғы сөздер осы серия үшін арнайы жазылған. 1744 жылғы Ричард Савиджтің кеңейтілген өмірі көбінесе өзгеріссіз қосылды; 1748 жылғы мамыр айындағы «The Gentleman’s Magazine» журналында бұрын жарияланған Роскоммон графы туралы мақала Джонсонның жалпы жоспарына сәйкес қайта жұмыс істелді. 1756 жылғы «Поптың епитафиялары туралы диссертациясы» Александр Поптың өмірінің соңына қосылды, ал Уильям Коллинз кейіпкері «Поэтикалық күнтізбеде» (1763) жарық көрген болатын. Эдвард Янгтың өмірін Джонсонның өтініші бойынша, оны жақсы білген сэр Герберт Крофт жазды. Басқа авторлардың ұзақ цитаталары да бар, мысалы, Джон Филипстің досы Эдмунд Смит жазған «Алғы сөз». Авторларды таңдау тек қайтыс болғандармен шектелгенімен, соңғы кезде қайтыс болғандардың кейбіреулері, атап айтқанда Чарльз Черчилль (Джонсон оны жақтырмаған) және Оливер Голдсмит кірмеді, бірақ бұл екі жағдайда авторлық құқық мәселелеріне байланысты болуы мүмкін. Әйел ақындар толыққанды жоққа шығарылды, және бұл да сынға ұшырады. Шындығында, 1785 жылғы Джордж Колман мен Боннелл Торнтонның «Ең белгілі әйелдердің өлеңдері» атты екі томдық кітабының 1785 жылғы жаңа басылымы (алғаш рет 1755 жылы жарияланған) барлық ерлерден тұратын серияға арналған саналы толықтыру ретінде қарастырылуы мүмкін деп болжанады. Кітаптағы барлық мәліметтер сенімді болып шықпады, және көптеген сын пікірлері тіпті жарияланған кезде де әділ емес және субъективті деп есептелді. «The Concise Oxford Companion to English Literature» мысал ретінде «Милтонның «Ликидасы», Грейдің «Одалары» және Свифтқа қатысты айқын көзқарасы», сондай-ақ Абрахам Коулидің өміріндегі метафизикалық стильдің жағымсыз сипаттамасын келтіреді. Джонсонның субъективтілігін «Англия және Америка әдебиетінің Кембридж тарихындағы» мынадай тұжырыммен ақтауға болмайды: «Ол авторлық қызметінен гөрі адамның өзіне көбірек қызығушылық танытты. Ол оған ешқандай ерекше құқық бермеді, сондай-ақ ақынды басқа адамдарға қолданылмайтын өлшемдермен өлшенетін ерекше тұлға деп санамады».

Редакция жауаптары

Джонсонның жазу шеберлігі оның соңғы маңызды еңбегінің сақталуын қамтамасыз еткенімен, оның сындық кемшіліктері жарияланғалы тұра жауап тудырды. Джонсонның досы Джон Скотт оның кейбір бағаларымен келіспей, Джон Денхам, Джон Дайер, Милтон, Поуп, Коллинз, Голдсмит және Томсонның жекелеген туындыларына арналған эсселер жазды, олар 1785 жылы «Ағылшын ақындарының кейбір өлеңдеріне арналған сындық эсселер» деген атпен жарық көрді. Голдсмиттің «Шөлге кеткен ауыл» туындысын талқылағанда, ол Джонсон қатысқан ақындар жинағына кіру принциптеріне ерекше назар аударады: «Жқында «Ағылшын ақындарының еңбектері» деген атпен салынған Даңқ ғибадатханасы әдеби құрметке қабылдау мәселесіндегі қиыншылықты көрсетеді», – деді ол. Скотттың пікірінше, ақындарды таңдаудың әдісі немесе «ұтымды бейтарап сын» (247-бет) жетіспеген. Сол жылы «Ұлыбритания мен Ирландияның ең көрнекті әйелдерінің өлеңдері» кітабының жаңа басылымы шықты, онда маңызды өзгерістер, қосымшалар мен жақсартулар енгізілді. Жоғарыда айтылғандай, осы еңбектің алғашқы басылымынан отыз жыл өткен соң қайта басылуы, соңғы жинақта әйел ақындардың болмауына жауап ретінде жасалған болуы мүмкін. 1785 жылғы редактор «Алғы сөз» бөлімінде бұл туралы тікелей айтпайды, екі басылымның мазмұнын салыстыру арқылы ғана жаңа басылымда авторлардың санын көбейту үшін өлеңдердің таңдауы шектеулі болғаны байқалады. 1785 жылғы басылымдағы кең қамту, 1755 жылғы басылымдағыдай жеке авторлардың жазу стилінің әртүрлілігін емес, әйел ақындардың алуан түрлілігін көрсетеді. 1821 және 1824 жылдар аралығында Генри Фрэнсис Кэри «The London Magazine» журналында бірнеше эссе жариялады, олар 1846 жылы «Джонсоннан Кирк Уайтқа дейінгі ағылшын ақындарының өмірі» деген атпен жинақталып, қайтыс болғаннан кейін жарық көрді. Бұл эсселер, олардың туындыларын талқылау кезінде келтірілген үзінділерден басқа, он жеті ақынның өлеңдерін қамтыған жоқ. Эсселер Джонсонның өмірбаянының егжей-тегжейлі сипаттамасы, кейіпкерлерді зерттеу және поэзияның шолуынан тұрады және Джонсонның өзінен басталады, бұл кітаптағы ең ұзақ эссе, тоқсан беттен тұрады. Онда оның прозалық және поэзиялық туындылары талқыланады, шын мәнінде, Джонсонның ақын ретіндегі өнерінен гөрі «Ақындардың өміріне» көбірек беттер арналған. Оливер Голдсмит кітаптың ортасында пайда болады және оған жиырма төрт беттен ғана орын берілген, бұл Уильям Мейсон мен Эразм Дарвинге берілген орыннан кем, олар одан бұрын және одан кейін келеді. Қажет болған жағдайда Джонсонның сындық пікірлері келтіріледі (бірақ әрдайым мақұлданбайды), ал Голдсмит туралы жазғанда Джонсонның анекдоттары енгізіледі.

Үлгілі ағылшын ақындары

Роберт Андерсон өзінің "Ұлыбритания ақындарының толық жинағы" (1795) еңбегінің алғы сөзінде: "Англия поэзиясының жаңа жинағы көпшілікке ұсынылса, бұл ретте алдыңғы жинақтардың кемшіліктері қандай деген сұрақ туады" деген пікірді келтірді. Осы сұраққа жауап беру мақсатында ол екі ғасырлық антологияларды қарастырып, олардың толықтығына жетпеу себептерін атап көрсетті. «Джонсон басылымы» 17 ғасырдың екінші жартысынан ғана ағылшын канонын бастағандықтан, кеңдігімен кемшілік жасады. 1790 жылы он төрт ақынның шығармаларымен толықтырылғаннан кейін де, белгіленген мерзіміндегі толықтығына жете алмады, сондай-ақ қосылған ақындардың өмірбаянына қатысты мәліметтер жеткіліксіз болды. Андерсон енді Шосерден бастап, бұрын қосылмаған Тюдор және ерте Стюарт ақындарын қамтитын, ауқымды жинақты ұсынды, бірақ өзі қалағанның бәрін енгізе алмады. Іріктеуге шотланд ақындары (диалект поэзиясын қоспағанда) және классикалық авторлардың екі томдық аудармалары кірді. Ақындардың өмірбаянын Андерсон өзі жазды. Александр Чалмерс өзінің «Англия ақындарының шығармалары» (1810) еңбегінде, толықтығы тұрғысынан алғанда, алдыңғысынан көп алға баспады. Басты айырмашылық – Джонсон басылымында кездесетін ақындардың өмірбаяндары сақталды. Ол кітаптың алғы сөзінде, «барлық қарсылықтарға қарамастан, [олар] ағылшын поэзиялық биографиясының негізі болып қалады» деген пікірді білдірді. Оларды қосу арқылы Джонсон қатысқан томдар мен Чалмерстің «Стандартты ағылшын ақындарының жинағы» деп аталатын жұмысы арасындағы байланыс сақталды.

Кейінгі сыншыл түсіндірмелері

Мэтью Арнольд өзінің 1878 жылғы "Жохансонның «Поэттердің өмірі»" еңбегінен таңдап алынған «Алты маңызды өмір» атты кітабында Милтон, Драйден, Поп, Аддисон, Свифт және Грейдің өмірлерін «табиғи орталықтар ретінде қарастырды, оларға қайта оралу арқылы біз әрқашан жолымызды таба аламыз» деді. Сондай-ақ, бұл Арнольдтың «либералды білім беру идеалы» үшін үлгі болып табылып, «ағылшын әдебиетіндегі маңызды бір жарым ғасырды» көрсетеді. Арнольд үшін бүкіл еңбек, осы алты авторға назар аудара отырып, «ағылшын әдебиетіндегі маңызды дәуірдің қысқаша тарихын құрайды, бұл тарихті ұлы адам айтып берген және өзі де бірінші сыныптағы ағылшын әдебиетінің бір бөлігі болып табылады». Грег Клингем Самюэл Джонсонға арналған «Кембридж серігі» мақаласының басында Джонсонның өмірлерін талқылағанда, онда қарастырылған тақырыптарды «1600–1781 жылдар аралығындағы әдебиет тарихындағы ең маңызды мәселелердің тізіміне ұқсас» деп сипаттайды, сонымен қатар бұл дәуірдің әлеуметтік, философиялық және саяси тарихына да ұқсас екенін айтады. Бірақ Филип Смолвуд «Оксфордтық британ поэзиясының анықтамалығы» 1660–1800 жылдарында Джонсонның әдеби тарих жазуға ниеттенбегенін атап көрсетеді. Оның басты қызығушылығы – әдеби шығарманың қалай өзгеріп, дамып келе жатқаны және тарихи контекстте жазатын авторлардың еңбегі арқылы қалай алға жылжып жатқаны. Сондықтан олардың өмірін қарастырудың мәні бар, себебі бұл басқа уақыттағы оқырманға сипатталған шығармалардың маңыздылығын түсінуге көмектеседі.