Кіріспе
Италияда туған ағылшын әдеби сыншысы және жазушысы Джузеппе Марк'Антонио Баретти (24 сәуір 1719, Турин, Пьемонт – 5 мамыр 1789, Лондон) – итальяндық әдеби сыншы, ақын, жазушы, аудармашы, тіл білгісі және екі ықпалды тіл аударма сөздігінің авторы. Англияда тұрған жылдары ол Джозеф Баретти деп танылды. Бареттидің өмірі дау-дамайларға толы болды, осының салдарынан ол Италиядан Англияға көшіп, өмірінің соңына дейін сол жерде тұрды.
Giuseppe Marc'Antonio Baretti (24 April 1719, Turin, Piedmont – 5 May 1789, London) was an Italian literary critic, poet, writer, translator, linguist and author of two influential language translation dictionaries. During his years in England he was often known as Joseph Baretti. Baretti's life was marked by controversies, to the point that he had to leave Italy, for England, where he remained for the rest of his life.
Өмірбаян
Бареттидің әкесі оны заңгерлік мамандыққа баулуды жоспарлаған, бірақ ол он алты жасында Туриннен қашып, Гуасталлаға барып, онда біраз уақыт сауда фирмасында жұмыс істеді. Ол өзін әдебиет пен сын тұрғысынан зерттеуге арнады, осы салада сардар болды, алайда оның жазғандары соншалықты даулы болғандықтан Италияны тастап кетуге мәжбүр болды. Ол көп жылдар бойы көшпенді өмір салған, көбінесе жазу арқылы күнкөрісін тапқан. Соңында ол Лондонға келді және өмірінің соңына дейін (саяхаттамаған кезде) сол жерде тұрды. Ол Корольдік өнер академиясының хатшысы болып тағайындалды және Сэмюэл Джонсон, Гаррик және осы бірлестіктің басқа да өкілдерімен танысты. Баретти Хестер Тралдың үйіне жиі қонаққа барған, оның аты Босвеллдің өмірбаянында бірнеше рет айтылады. 1769 жылы Баретти көшеде оған шабуыл жасаған адамды жеміс пышағымен жаралап, салдарынан қаза болғандықтан кісі өлтіруде айыпталды. Джонсон және басқалар сотта оның қорғанына куәлік берді, нәтижесінде Баретти ақталды. Ол 1789 жылдың мамыр айында Лондонда қайтыс болды. Ол Мэрилебон шіркеуіне Томас Бэнкстің ескерткішімен бірге жерленді.
Шығармалары
Бареттидің алғашқы атақты еңбегі – бірнеше итальян авторларының өмірі мен шығармаларының пайдалы каталогы – «Итальяндық кітапхана» (1757 ж.). Оның 1761–1765 жылдар аралығында Англия, Португалия, Испания және Франция арқылы жасаған саяхаттары туралы баяндаған «Lettere famigliari» жақсы қабылдады, ал кейіннен ағылшын тілінде жарық көргенде (4 том, 1770), Джонсон оны жоғары бағалады. Баретти ағылшын испанисті Джон Боулдың жауы болды және оған қарсы өткір, жеке шабуыл жариялады: «Толондрон. Джон Боулдың «Дон Кихот» басылымы туралы сөздері және испан әдебиетіне қатысты мәліметтер». Италияда саяхаттаған кезінде Баретти «Frusta letteraria» («Әдеби қамшы») атты әдеби сын журналын бастады. Басылым үлкен қиындықтарға тап болып, көп ұзамай тоқтатылды. Оның көптеген басқа еңбектеріне «Италия тілінің сөздігі мен грамматикасы» және Шекспир мен Вольтер туралы диссертациялар кіреді. Оның жинақталған еңбектері 1838 жылы Миланда басылып шықты. Галилейге қатысты айтылған «eppur si muove» («бірақ ол қозғалады») деген сөздерді Баретти алғаш рет «Итальяндық кітапханасында» жазған. Бұл жазба Галилейдің «sotto voce» (аса сырлы түрде) деп айтқан деген сөзінен шамамен 125 жыл өткен соң жарық көрді.
Қылмыс ісі
1769 жылғы 6 қазанда Баретти көптеген кофеханалары мен дүкендері бар, проституция ошағы ретінде танымал және қарақшылардың жиі кездесетін Хеймаркет аймағындағы төбелесқа қатысты. Бұл дау Эван Морганның өліміне әкеп соқты. 1769 жылғы 18 қазанда Олд Бейлиде өткен сотта Баретти Морганды пышақтап өлтіргені үшін айыпталды және кісі өлтіруде айыпталды. Баюлы адам болғандықтан, Бареттиге өте қиын жағдайларға тап болудың қажеті болмады. Сэр Джон Филдинг оны тыңдағаннан кейін, Эван Морганның жағдайы туралы толыққанды ақпарат жинағанша, ол Тотилл Филдс Брайдуэллге жіберілді, ал Морган төбелес болған күнінен кейін қайтыс болды. Баретти түрмеге жаяу бармады, керісінше, карета шақырылды және ол онда жеке бөлмеге ақы төледі, сондай-ақ тамақ пен сусын да алды. Бұл қарапайым кедейлерге тән емес еді, олар көбінесе нашар және жабайы жағдайларда ұсталды, көп қамтамасыз етусіз, тығыз камераға тығылып, қиналып-қайғырып өмір сүрді. Сот процесі туралы көптеген мәліметтер 1664 жылдан 1913 жылға дейін Олд Бейлиде өткен барлық (немесе көптеген) сот процестерін тіркеп, баяндаған "Процессуалдар" басылымынан алынған. Дегенмен, осы жазбаларда және сотта айтылған сөздердің көшірмелерінде барлық мәліметтерді табу мүмкін емес. Көптеген егжей-тегжейлі мәліметтер жоқ, сондықтан оларды сот процестерінің толық және нақты есебі деп санауға болмайды.
Прокуратура куәліктері
Сот Елизавета Уордтың куәлігімен басталды, ол белгілі бір жезөкше болған, ол оқиғалардың қашан және қайда басталғанын сипаттады. Өзінің айтуынша, 1769 жылы 6 қазан күні кешкі сағат тоғыз бен онның арасында ол Хеймаркеттегі басқа әйелмен бірге баспалдаққа отырды, ол кезде басқа әйел содан өтіп бара жатқан Бареттиге жақындады, ал Уорд басқа әйел оған тиді деп ойлады деді. Содан соң Уорд оны ұрып-соққаны үшін айыптайды. Ол сол сәтте айналада ешкім болмаған, бірақ ол айқайлағанда үш адам келді, атап айтқанда, Эван Морган, Томас Патман және Джон Кларк. Солардың бірі Бареттиден әйелді қалай ұрып-соғу керектігін сұрады, содан кейін жанжал болып, Баретти жерге құлап қалды. Уорд Бареттидің пышағын алып жатқанын көрді, бірақ оны қолданғанын көрмеді. Ол сондай-ақ, Бареттидің қашып кетіп, олардың артынан жүгіргенін айтты. Ол оның Пэнтон көшесіндегі дүкенге кіргенін көрді. Сұхбат кезінде ол өзімен бірге болған әйел туралы көбірек ақпарат беруді сұрады, ал Уорд оны танымайтынын, тек физикалық сипаттама бере алатынын айтты. Оған тағы да егжей-тегжейлі сұрақтар қойылды, мысалы, басқа әйел Бареттиді ұстағанда қолын қайда қойғанын сұрады, ол оларды оның жеке бөліктеріне қарай қойғанын айтты. Ол келген үш адамды танымайтынын, бірақ олардың біреуін (яғни Кларкты) өткен түнде сүйгенін есіне түсіргенін айтты. Сот Бареттиді қорлаған ба деп сұрады, ол алдымен жоққа шығарды, содан кейін сенімді емес сияқты, соңында біреу оны жаман атады деп қосты, бірақ ол кім екенін білмеді. Ламберт сол түні кешкі асқа отырғанда "қатындар" немесе "қатындарды тоқтатыңдар" деген айқай естігенін және тағы екі-үш адамның артынан еріп, үйінің қарама-қарсысындағы азық-түлік дүкеніне кіргенін көргенін айтты. Ол сонда барып, Патменнің қанға батқандығын көріп, Бареттидің өзін пышақтағанын естіді. Осы арада көпшілік жиналып, Ламберт Бареттиден берілуін сұрады. Содан кейін ол Бареттиді дөңгелек үйге алып баруды ойлағанын айтты, бірақ Джон Филдлинг Бареттидің есімін естігенде, оған барғысы келгенін білдірді. Ламберт тестілеу барысында Бареттидің қашып кетуге де, пышақты жасыруға да тырыспағанын растады. Ол сондай-ақ, Бареттиге қысым жасағаны үшін жауапты Хеймаркеттегі басқа жезөкшелерді табуға тырысқанын, бірақ таба алмағанын айтты. Сондықтан, Бареттидің барлық қарсы тергеулерді жүргізген адвокаты болуы мүмкін, біз сот транскрипциясынан оқимыз.
Қорғаудың куәліктері
Прокуратура куәліктерінің әртүрлі нұсқаларын тыңдағаннан кейін, сот Бареттиге өзін қорғауға мүмкіндік берді, ол бұрын дайындаған және қорғанына арнап жазған мәтінді оқыды. Ол сол күнгі оқиғаны баяндаудан бастады. Ол үйде жұмыс істеп, итальян және ағылшын сөздіктерін түзетіп, сағат 16:00-ден кейін Соходағы Корольдік академиялар клубына барды, содан кейін басқа да қозғалыстарын түсіндіріп, Хеймаркетке дейін жетті. Ол сол жерден өтіп бара жатқанда әйелді көргенін айтты, ол алдымен одан бір стақан шарап сұрап, кейін зорлықпен жыныс мүшесіне соққы беріп, қатты ауыртыпты. Ол басқа куәліктерде айтылғандай, екі әйел болуы мүмкін екенін де айтты, бірақ ол тек біреуін ғана көрді: "Екеу болған деседі, бірақ мен тек біреуін байқадым, Құдай сақтап, тек біреуін ғана көрдім: екеу болуы мүмкін, бірақ мен тек біреуін ғана көрдім – осы факт".