Кіріспе

1726 жылы Джонатан Свифттың "Гулливердің саяхаттары немесе әлемнің бірнеше алыс елдеріне саяхаттары" романы. Төрт бөлім. Лемюэль Гулливердің, бұрын хирург, кейін бірнеше кемелердің капитаны болған адамның жазбалары – 1726 жылы ағылшын-ирланд жазушысы және дін қызметкері Джонатан Свифттың адам табиғаты мен "саяхатшылардың әңгімелері" әдеби жанрын сатиралайтын прозалық туындысы. Бұл Свифттың ең танымал толық көлемді еңбегі және ағылшын әдебиетінің классикасы. Свифт "Гулливердің саяхаттарын" "әлемді көңілді ету үшін емес, ашуландыру үшін" жазғанын айтқан. Кітап бірден үлкен сәттілікке ие болды. Ағылшын драматургі Джон Гей: "Оны үкіметтік кеңестен бастап балаларға арналған бөлмелерге дейін барлық жерде оқиды", - деп мәлімдеді.

Құрамы мен тарихы

Свифттың «Гулливердің саяхаттары» романын қашан жазғаны нақты белгісіз. (Жазудың көп бөлігі Тайрон графтығының Кукстаун қаласындағы Лоугри үйінің иелігінде жасалды, Свифт сонда тұрғанда.) Кейбір дереккөздер 1713 жылы Свифт, Гей, Поуп, Арбутнот және басқалар танымал әдеби жанрларды сатиралау мақсатымен «Скриблер клубын» құрғанын айтады. Осы мәліметтерге сәйкес, Свифт клубтың ойдан шығарылған авторы Мартин Скриблердің естеліктерін жазуға, сондай-ақ «саяхатшылардың әңгімелері» әдеби жанрын сатиралауға міндеттелді. Свифттың хаттарынан композицияның 1720 жылы айна тақырыбындағы I және II бөлімдермен, содан кейін 1723 жылы IV бөліммен және 1724 жылы III бөліммен басталғаны белгілі; бірақ Свифт «Дрейпиердің хаттарын» жазып жатқанда да түзетулер енгізді. 1725 жылдың тамызына қарай кітап толыққандай аяқталды; «Гулливердің саяхаттары» вигтерге қарсы бағытталған сатира болғандықтан, Свифт қолжазбаны көшіріп алған болуы мүмкін, осылайша оның қолжазбасы қудалау туындаған жағдайда дәлел ретінде пайдаланылмауы мүмкін, бұл оның ирландиялық памфлеттерінің (мысалы, «Дрейпиердің хаттары») жағдайында болғандай. 1726 жылдың наурыз айында Свифт өзінің еңбегін жариялау үшін Лондонға сапарлады; қолжазба баспагер Бенджамин Моттке құпия түрде жеткізілді, ол өндірісті жылдамдату және пираттықтың алдын алу үшін бес баспахананы пайдаланды. Мотт кітаптың бестселлер болатынын түсінген, бірақ қудалаудан қорқып, ең жағымсыз бөлімдерді (мысалы, Лилипуттағы сот даулары мен Линдалино көтерілісінің сипаттамалары) кесіп тастады немесе өзгертті, II бөлімге королева Аннаны қорғауға арналған материалдар қосты және оны жариялады. Бірінші басылым 1726 жылдың 28 қазанында екі томдық түрінде шықты, бағасы 8 шиллинг 6 пенни болды. Мотт «Гулливердің саяхаттарын» анонимді түрде жариялады, және сәнге енген туындылармен бірге бірнеше жалғастырулар («Лилипут сотының естеліктері»), пароди́ялар («Екі лилипуттік ода, Капитан Гулливер сарайдағы өртті сөндірген әйгілі құрылғы туралы бірінші») және «кілттер» («Гулливердің шешілгені» және Лемуэль Гулливердің әлемнің бірнеше шалғай аймандарына жасаған саяхаттары, екіншісі Эдмунд Керллдің 1705 жылы Свифттың «Таб туралы әңгімесіне» ұқсас «кілті») тез жарық көрді. Бұл кітаптар көбінесе анонимді түрде (немесе кейде псевдониммен) басылып, тез ұмытылды. Свифт олармен ешқандай қатысы болмады және 1735 жылғы Фолькнер басылымында олардан бас тартты. Свифттың досы Александр Поуп «Гулливердің саяхаттары» туралы бес тармақтан тұратын өлең жазды, Свифтқа ол қатты ұнады, сондықтан оны кітаптың екінші басылымына қосты, бірақ қазіргі басылымдарда олар сирек кездеседі.

Фолкнердің 1735 жылғы басылымы

1735 жылы ирланд баспашысы Джордж Фолкнер Свифт еңбектерінің жинағын басып шығарды, оның үшінші томы – «Гулливердің саяхаттары». Фолкнердің «Оқырманға хабарламасында» айтылғандай, Фолкнер «автордың досынан» (әдетте Свифттың досы Чарльз Форд деп есептеледі) Мотттың еңбегінің түсіндірмелермен жазылған көшірмесіне қол жеткізген. Бұл көшірме Мотттың түзетулерісіз қолжазбаның көп бөлігін қамтыды, ал түпнұсқа қолжазба жойылған болатын. Сондай-ақ, Свифт басылымға жібермес бұрын Фолкнердің басылымының беттерін қарап шыққан деген болжам бар, бірақ бұл дәлелденген жоқ. Көбінесе, бұл «Гулливердің саяхаттарының» Editio Princeps деп саналады, тек бір ғана ерекшелік бар. Осы басылымға Свифттың қосымша жазған «Капитан Гулливердің туысы Симпсонға хаты» кірді, онда ол Мотттың түпнұсқа мәтінге енгізген өзгерістеріне наразылық білдіріп, «Мен өзімнің еңбегімді танымаймын» деген пікірін айтты және Мотттың барлық өзгерістерін, сондай-ақ барлық түйіндерді, жалақорлықтарды, пародилерді, екінші бөлімдерді және аралық жылдарда пайда болған жалғастыруларды жоққа шығарды. Бұл хат қазір көптеген стандартты мәтіндердің құрамына кіреді.

Линдалино

Үшінші бөлімдегі бес абзацтан тұратын эпизод, жер бетіндегі Линдалино қаласының ұшатын Лапута аралына қарсы көтерілісін баяндайды. Бұл эпизод Свифт мақтан тұтқан Драпиердің хаттарына байланысты туған оқиғаның аллегориясы еді. Линдалино Дублин қаласын, ал Лапутаның таңулары Уильям Вудтың нашар сапалы мыс валютасын британдықтардың таңуы ретінде бейнеленген. Фолкнер бұл бөлімді шығарған, мүмкін ирланд баспасының британдықтарға қарсы сатираны басып шығаруынан туған саяси сезімталдыққа байланысты, не болмаса ол жұмыс істеген мәтінде бұл бөлім болмағандықтан. 1899 жылы бұл бөлім "Жиналған еңбектердің" жаңа басылымына қосылды. Қазіргі заманғы басылымдар осы 1899 жылғы қосымшамен бірге Фолкнер басылымынан алынған. Айзек Азимов "Түсіндірмелі Гулливер" кітабында Линдалиноның көбінесе Дублин қаласы ретінде қарастырылатынын, себебі ол екі рет қайталанатын "L I N S" әріптерінен құралған; демек, Дублин.

Әйелге жек көрушілік

Бұл еңбекте Свифт жиі әйелдерге деген жеккөрушілікпен айыпталып жүрсе де, көптеген ғалымдар Гулливердің ашық әйелдерге деген жеккөрушілігін қасақана жасалғандық деп санайды және Свифт кітап бойына әйелдерге деген жеккөрушілікті ашық мазақтап, сатираны пайдаланады. Бұған ең көп сілтеме жасалатын мысал – Гулливердің Бробдиннаг әйелін сипаттауы: «Мен мойындауым керек, ешбір нәрсе оның алып кеудесіндей маған жағымсыз болған емес, оны немен салыстыруға болатынын білмеймін, сондықтан қызығушылық танытқан оқырманға оның көлемі, пішіні және түсі туралы ұғым қалыптастыру үшін айта алмаймын. Бұл мені ағылшын әйелдерінің әдемі терілері туралы ойландырды, олар бізге әдемі көрінеді, себебі олар біздің өлшемімізде, ал олардың кемшіліктерін тек үлкейту әйнегі арқылы ғана көруге болады». Әйел денесінің кейбір аспектілеріне жасалған бұл ашық сынды Свифт өзінің басқа да шығармаларында, әсіресе «Ханшайымның киім бөлмесі» және «Жас нимфаның жатын бөлмесіне бара жатқан сұлу қыз» сияқты өлеңдерінде жиі көтеріп отырады. Фелисити А. Нуссбаум Свифттың әйелдерге деген жеккөрушілікті пайдалануын сынап, «Гулливердің өзі сатираның гендерлік нысаны болып табылады және оның феминизмге қарсы көзқарастары мазақталғандардың қатарында болуы мүмкін» деген пікірді айтады. Гулливердің еркектігі жиі мазаққа түседі, оны Бробдиннаг халқының арасында қорқақ, Лиллипут халқының арасында қысымға ұшыраған, ал Хоухнмдер арасында төменгі Yahoo ретінде көрсетеді. Нуссбаум оқиғалардағы әйелдерге деген жеккөрушілікті талдау барысында, әсіресе бірінші оқиғада, сатираның әйелдерді ғана мазақтап қоймай, Гулливердің өзін де саяси сауатсыз және тиімсіз алып ретінде мазақтайтынын айтады. Оның еркек билігі күлкілі түрде қауіпті сияқты көрінеді. Свифттың әйелдерге деген жеккөрушілікті пайдалануын сынағандардың тағы бірі Гулливердің «қайғылы» сөзін жиі қолдануына және Гулливердің Бробдиннаг әйелдерінің жиренішті екенін айту арқылы өзін-өзі кемсіртуге қарсы күресуіне назар аударады. Свифт Гулливерге жиі сезімталдыққа (ойлы емес) қатысты «қайғылы» сөзін қолданады, осы және басқа да үлкейтілген бейнелерді Бробдиннагта Гулливердің әйелдерге деген жеккөрушілігінің невротикалық тереңдігін ашу үшін ғана емес, сонымен қатар ерлердің қайғысы әйелдердің жеуіне қатысты сезімталдық қауіпке қарсы қайғылы шара ретінде қалай қолданылатынын көрсету үшін пайдаланады. Свифт Гулливерге әйелдердің осы үлкейтілген жеу әрекеттерін «құсу» әрекетімен байланыстырады – жеу әрекетіне қарама-қарсы және емдік құрал. Дебора Нидлмен Арминтордың бұл түсініктемесі алып әйелдердің Гулливермен қалағандай ойнауына сүйенеді, дәл осылай ойыншықпен ойнайтын адам одан барлық мүмкін нәрсені жасауға мәжбүрлейді. Арминтордың салыстыруы Свифт заманында танымал болған қалталық микроскоптарға назар аударады. Ол осы ғылыми құралдың ойыншық тәрізді және қолжетімді нәрсеге қалай айналғанын, сондықтан ол әйелдерге ұнаған, ал ерлер қызығушылықтарын жоғалтқанын айтады. Бұл Гулливердің Бробдиннагтағы кезеңінің дамуына ұқсас, ғылым адамынан әйелдердің ойыншығына айналуына ұқсас.

Комикалық адамгершілік

Мизантропия – ғалымдар "Гулливердің саяхаттары" шығармасында анықтаған тақырып. Артур Кейс, Р. С. Крейн және Эдвард Стоун Гулливердің мизантропия дамуын талқылап, бұл тақырыпты цинизм емес, комедиялық тұрғысынан қарастыру керек деген ортақ пікірге келді. Гулливердің мизантропия дамуына қатысты, осы үш ғалым төртінші саяхатқа тоқталады. Кейс айтуынша, Гулливер бастапқыда Яхуолармен өзін теңестіруге қарсы, бірақ Хуйхнмдерді жоғарырақ санағаннан кейін, адамдар (оның ішіндегі еуропалықтар) өзінің кемшіліктеріне байланысты Яхуолар екеніне сенеді. Хуйхнмдерді мінсіз деп есептеген Гулливер, содан бастап өзі мен адамзаттың қалғанын кемшіліксіз емес деп қабылдайды.

Саяси сілтемелер

Бәлкім, ең көп саяси сілтемелердің себебі І бөлімде. Ең көп байқалатын параллельдердің бірі – Лилипут пен Блефуску арасындағы соғыстар Англия мен Франция арасындағы соғыстарға ұқсас. Төмен өкiлдер мен биiк өкiлдер арасындағы антагонизм көбiнесе вигтер мен торилердiң пародиязы ретiнде түсiндiрiледi, ал Флимнап деп аталатын кейiпкер жиi Сэр Роберт Уолполлға жатқызылады, ол Свифт жеке өмiрiнде қарым-қатынасы қиын болған британдық мемлекеттiк қайраткер және виг саясатшысы едi. III бөлімде Балнибарбидегi Лагадоның Ұлы академиясы Корольдік қоғамға ұқсап, оны сатиралық тұрғыдан бейнелейдi, ал Свифт оны ашық сынаған едi. Сонымен қатар, "А. Е. Кейс, «проектор» деген сөзден алған нәрсеге сүйене отырып, [Академия] Оңтүстік теңіз көпіршігіне қатысы бар көптеген спекулянттардың тығылған жері екенін анықтады". Дегенмен, Тредвеллдiң сөзiнше, бұл ықпал Оңтүстік теңіз көпіршігінің спекулянттарынан асып, XVII ғасырдың соңы мен XVIII ғасырдың басындағы Англияның көптеген проекторларын, тiптi Свифттiң өзiн де қамтиды. Свифт заманауи ағылшын саясатындағы проектордың рөлін ғана емес, жастығында айналысқан сатириктің рөлін де сатиралайды, олардың мақсаттары проектордың мақсаттарымен үйлесiмде: «Осы сөздің [проектор] ең жасырын мағынасы – ол кедей, алданып қалған сатирикті де қамтуға тиiс, себебi сатира, өз мәнiнде, әлемдi реформалаудың ең жобасыз жобасы». Келли осыдан кейiн былай деп жазады: «Ирландиялық трактаттар мен өлеңдер арқылы Свифт ирландтардың мінезіндегі қандай да бір кемшiлiктерiнен құлшылық етуi немесе олардың жағымсыз жағдайы оларды жабайылыққа дейiн төмендету үшiн жасалған сыртқы саясаттың нәтижесi ме деген мәселеде үнемі терең ойға келедi. Ешкім бұл туралы айтпаса да, Хуйхнмдерге құл болып табылатын Яхулар туралы да осындай сұрақтар қоюға болады». Алайда, Келли ирландтар мен Яхулардың арасында толыққанды теңдестiру ұсынбайды, себебi ол бұл мәселенiң мәнiн төмендетiп, осы бөлімде жұмыс iстейтiн сатираның басқа да көптеген қабаттарын жоққа шығарады.

Тіл

I бөлімде лилипуция тілінің мысалдары келтірілген, соның ішінде Гулливер аударған абзац та бар. 1980 жылы жарық көрген кітаптың түсіндірме басылымында Исаак Азимов «Свифт енгізген сөздер мен тіркестердің мәнін түсінуге тырысу – уақытты босқа жұмсау» және бұл сөздердің ойдан құрастырылған нәрсе екенін айтады. Дегенмен, Хьюстон университетінің профессоры Ирвинг Ротман бұл тілдің еврей тілінен алынған болуы мүмкін екенін, ал Свифт оны Тринити колледжінің (Дублин) кезінде оқығанда танысқан болуы мүмкін деп санайды.

Қабылдау

Кітап жарық көргеннен кейін өте танымал болды және әлеуметтік ортада кеңінен талқыланды. Қоғамның пікірі әртүрлі болды, кітап оқырмандардың сатираға ризашылығын тудырып, бастапқыда ынталы қарсы алуға ие болды, ал кейбіреулер сатираның өткірлігі адамның саяхаты туралы шынайы әңгімеге ұқсайтынын айтты. Джеймс Бити Свифттың еңбегін «нақтылығы» үшін жоғары бағалады және «мемлекет қайраткері, философ және сыншы оның сатиралық шеберлігіне, суреттемесінің күшіне және тілінің көркемдігіне таңғалады» деді, тіпті балалардың тамашалай алатынын атап өтті. Кітаптың танымал болуымен бірге, сыншылар «Гулливердің саяхаттарының» терең мағынасын бағалай бастады. Ол адамгершілік туралы терең ойлармен танылып, оның атағын тек күлкілі сатирадан асырып түсті. Компьютерлік архитектура саласында үлкен эндиан және кіші эндиан терминдері компьютер жадында деректердің байттарын орналастырудың екі мүмкін жолын сипаттау үшін қолданылады. Бұл терминдер кітаптағы сатирикалық жанжалдардың бірінен туындаған, онда лиллипутиандардың екі діни тобы жұмсақ қайнатылған жұмыртқаны кіші ұшынан жарушылар, «кіші эндиандар» және үлкен ұшынан жарушылар, «үлкен эндиандар» деп бөлінген. Аталған номенклатура ирония үшін таңдалды, себебі байттарды орналастыру тәсілін таңдау техникалық тұрғыдан маңызды емес (екі тәсіл де бірдей жақсы), бірақ іс жүзінде маңызды: бір тәсілді қолданатын жүйелер басқа тәсілді қолданатын жүйелермен үйлесімсіз келеді, сондықтан бұл мәселені әрбір дизайнердің жеке таңдауына қалдыруға болмайды, нәтижесінде шағын мәселе үшін «қасиетті соғыс» туындауы мүмкін. Бірде айтылғандай, жұмыртқаны қай жағынан бұзу керектігі туралы даудан кейін басталган ұзақ және қатыгез соғыс, шағын айырмашылықтардың нарциссизмінің мысалы болып табылады, бұл терминді Зигмунд Фрейд 1900 жылдардың басында қолданған.

Басқа жұмыстарда

Саяхаттардың алғашқы жариялануынан кейін көптеген жалғастар жарық көрді. Олардың ең ертесі – 1727 жылы анонимді автор жазған «Лилипут сотының естеліктері» есімді туынды, ол Гулливердің Лилипут және Блефускудегі қалып-қанатын кеңейтіп, Лилипут сотындағы қастандықтар мен дау-жанжалдар туралы көптеген сырлы әңгімелерді қосты. Свифттың әңгімесін француз тіліне алғаш аударған аббат Пьер Дефонтенс 1730 жылы «Le Nouveau Gulliver ou Voyages de Jean Gulliver, fils du capitaine Lemuel Gulliver» («Жаңа Гулливер немесе капитан Лемуэль Гулливердің ұлы Джон Гулливердің саяхаттары») атты жалғасын жазды. Гулливердің ұлы түрлі фантастикалық, сатиралық оқиғалардың басынан өтеді. Свифттың туындыларының іздерін кейбір қазіргі заманғы ғылыми-фантастика жазушыларының шығармаларында да кездестіруге болады. Исаак Азимовтың «Шах Гидо Г» романы төмендегі жерлерге билік ететін ұшатын аралды бейнелейді, ал Роберт Хайнлайнның «Жұлдызды адам Джонс» романының көп бөлігі ақылды «аттардың» жабайы Яху сияқты адам тектес тіршілікке үстемдік ететін планетада өтеді.

Музыка саласында

Георг Филипп Телеман 1728 және 1729 жылдар аралығында бассыз 2 скрипкаға арналған «Гулливер» сюитасын жазды. Оған «Лилипуттардың» шаконы, «Бробигдиндардың» гигі, сондай-ақ «әдепті үйхемдердің» луры, «жаман yahoos» ашуымен үйлесім тапқан.

Басылымдар

2005 жылы Джонатан Свифттің прозалық шығармаларының стандартты басылымы Герберт Дэвис және басқалар редакциялаған 16 томдық «Прозалық жазбалар» болып табылады. Свифт, Джонатан «Гулливердің саяхаттары» (Хармондсворт: Penguin, 2008) Роберт ДеМария кіріспесімен және түсіндірмелерімен редакцияланды. Көшірме мәтіні 1726 жылғы басылымға негізделген, кейінірек жасалған мәтіндер мен қолжазбалардан түзетулер мен толықтырулар енгізілген. Свифт, Джонатан «Гулливердің саяхаттары» (Оксфорд: Oxford University Press, 2005) Клод Роусонның кіріспесімен және Иан Хиггинстің түсіндірмелерімен редакцияланды. Негізінен төменде көрсетілген «Негізгі жазбалар» мәтініне негізделген, бірақ сындық материалдардың таңдауы жоқ, түсіндірмелер мен кіріспесі кеңейтілген. Свифт, Джонатан «Джонатан Свифттің негізгі жазбалары» (Нью-Йорк: W. W. Norton, 2009) Клод Роусонның кіріспесімен және Иан Хиггинстің түсіндірмелерімен редакцияланды. Бұл басылымда Свифттің маңызды шығармалары толыққанды келтірілген, оның ішінде «Гулливердің саяхаттары», «Кішігірім ұсыныс», «Ванна туралы әңгіме», «Қызметшілерге нұсқаулар» және көптеген өлеңдер мен прозалық туындылар бар. Сонымен қатар, контексттік материалдардың және Оруэллден Роусонға дейінгі сындық пікірлердің таңдауы да қосылған. «GT» мәтіні Фолкнердің 1735 жылғы басылымынан алынған. Свифт, Джонатан «Гулливердің саяхаттары» (Нью-Йорк: W. W. Norton, 2001) Альберт Дж. Риверо редакциялаған. 1726 жылғы мәтінге негізделген, кейінірек жасалған түзетулер мен басылымдардан алынған кейбір түзетулер қабылданды. Сонымен қатар, контексттік материалдар, хаттар және сын-пикирлердің таңдауы да қамтылған.