Эдвард Гиббон: Англия тарихшысы және саяхатшысы

Кіріспе

Эдвард Гиббон (/ˈɡɪbən/; 8 мамыр 1737 – 16 қаңтар 1794) – ағылшын тарихшысы, саяхатшы және саясаткер. Оның ең маңызды еңбегі – "Рим империясының құлдырауы мен ыдырауының тарихы", 1776 және 1789 жылдар аралығында алты томдық болып жарық көрген. Ол прозасының сапасы мен ирониясы, бастапқы дереккөздерді пайдалануы және ұйымдасқан дінге қарсы poleмикалық сын-ескертпелерімен танымал.

Ерте өмір: 17371752

Эдвард Гиббон 1737 жылы Эдвард пен Джудит Гиббонның ұлы ретінде Суррейдегі Путни қаласындағы Лайм Гроувте дүниеге келді. Оның бес інісі мен бір қарындасы болды, олардың бәрі нәресте кезінде қайтыс болды. Оның әкесі Эдвард та, 1720 жылы Оңтүстік теңіз компаниясының акциялары құлдырағаннан кейін мүлкін жоғалтқан, бірақ кейін байлығының көп бөлігін қайта алған. Сөйтіп, Гиббонның әкесі мол мүлікті мұраға алды. Оның анасының анасы, Кэтрин Актон, сэр Уолтер Актонның, 2-ші баронетінің немересі болды. Жастық шағында Гиббонның денсаулығы үнемі қауіп төнді. Ол өзін "әлсіз бала, анамнан ұмытылып, күтімшісі аштықтан азаптаған" деп сипаттады. Тоғыз жасында ол Кингстон-апон-Темз қаласындағы (қазіргі Кингстон грамматикалық мектебі) доктор Воддесонның мектебіне жіберілді, одан көп ұзамай анасы қайтыс болды. Содан кейін ол өзінің сүйікті "Китти тәтесі" Кэтрин Портенге тиесілі Вестминстер мектебінің пансионатында тұра бастады. Ол 1786 жылы қайтыс болғаннан кейін, оның анасының наразылығынан құтқарып, "білімнің алғашқы негіздерін, ақыл-ойды қолданудың алғашқы тәжірибесін және кітаптарға деген құштарлықты, ол бүгінге дейін өмірімнің қуанышы мен мақтанышы" бергенін еске алды. 1747 жылдан бастап Гиббон Буритондағы отбасылық үйде уақыт өткізді. 1751 жылға қарай Гиббонның оқулары кеңейіп, оның болашақ ізденістеріне бағытталды: Лоуренс Эшардтың «Рим тарихы» (1713), Уильям Хоуэллдің «Жалпы тарих институты» (1680–85) және танымал «Универсалды тарих» еңбегінің 65 томынан бірнешесі (1747–1768).

Оксфорд, Лозанна және діни сапар: 17521758

1752 жылы 15 жасында денсаулығын жақсарту мақсатында Бат қаласына барғаннан кейін, Гиббонды әкесі Оксфордтағы Магдален колледжіне жіберді, онда ол құрметті студент ретінде тіркелді. Алайда ол колледж атмосферасына үйлесе алмады және кейіннен ол өткізген 14 айды өмірінің «ең бекер және нәтижесіз» уақыты деп еске алды. Оның өзінің өмірбаянында айтқандықтан, оның тәтесінің «теологиялық пікірталасқа» деген құштарлығы деист немесе рационалист теолог Конирс Миддлтонның (1683–1750) ықпалымен пайда болды деп есептелді. Миддлтон өзінің трактатында мұндай күштердің заңдылығын жоққа шығарды; Гиббон дереу қарсылық білдірді, дегенмен дәлел осылай жүрді. Бұл келіспеушілік, католик епископы Жак Бенинь Босуэ (1627–1704) және елизавета шағының иезуиті Роберт Парсонстың (1546–1610) еңбектерімен бірге, Оксфордтағы оның өмірінің ең есте қаларлық оқиғасына – 1753 жылғы 8 маусымда Рим католицизміне өтуіне әкелді. Ол драматург және ақын Дэвид Маллеттің «еркін ойлау» деизмімен одан әрі «бұзылды»; соңында Гиббонның әкесі «үмітін үзді». Девид Уоммерсли көрсеткендей, Гиббонның Миддлтонды оқып дінге қайтуы өте күмәнді, және бұл туралы мәлімдеме тек 1792–93 жылдары «Меммуарлардың» соңғы нұсқасына қосылды. Дінгеннен кейін бірнеше апта өткен соң, ол Оксфордтан алынып, Швейцарияның Лозанна қаласындағы реформатор пастор Даниэль Павильярдтың қамқорлығына және тәрбиесіне жіберілді. Ол жерде өміріндегі екі маңызды достықтың бірін – Жак Жорж Дейвердунмен (Гетенің «Жас Вертердің қайғысы» романының француз тіліне аудармашысы) және Джон Бейкер Холройдпен (кейін Лорд Шеффилд) құрды. Бір жарым жылдан кейін, 1754 жылғы Рождество күні әкесі оны мұрадан айыратынын айтқаннан кейін, ол қайтадан протестантизмге қайтты. «Римдік діннің әртүрлі қағидалары арман сияқты жоғалып кетті», – деп жазды ол.

Жасалма махаббат

Ол өміріндегі жалғыз ғашықтыққа да кездесті: Красси пасторының қызы, жас әйел Сузанна Курхо, кейін Людовик XVI-ның қаржы министрі Жак Некердің әйелі болды, сондай-ақ мадам де Стальдің анасы еді. Екеуінің арасында жылы сезім пайда болды; Гиббон оған үйлену ұсынысын жасады, бірақ бұл мүмкін болмады, себебі оның әкесі бұған қарсы болды, ал Курхо Швейцарияны тастағысы келмеді. Гиббон 1758 жылдың тамызында әкесімен сөйлесу үшін Англияға қайтып келді. Әкесінің қалауын орындамауға мүмкін емес еді. Гиббон былай деді: "Мен ғашық болғандықтан күйіндім, ал ұл болғандықтан бағындырдым". Ол Курхомен барлық байланысты үзіп, тіпті ол оны күтетініне қарамастан, жаңадан бастады. Олардың соңғы эмоционалдық ажырылысы 1764 жылдың басында Франциядағы Ферне қаласында болды, бірақ олар бір жылдан кейін тағы да бір рет кездесті.

Жұмыс

1765 жылдың маусымында Гиббон әкесі қайтыс болғанша оның үйінде қалды. Гиббон бұл бес жылды өмірінің ең қиын жылдары деп есептеді, бірақ толыққанды тарихтар жазуға ерте тырысты. Оның алғашқы тарихи шығармасы, «Швейцария тарихы» деп аталатын, Гиббонның Швейцарияға деген құрметін көрсететін еңбек, аяқталмай, жарияланбады. Тіпті неміс тіліне аудармашысы Дейвердунның жетекшілігімен де Гиббон өзін тым қатаң сынап, тек 60 бет жазғаннан кейін жобадан толығымен бас тартты. «Швейцария тарихынан» бас тартқаннан кейін, Гиббон тағы бір толық тарих жазуға тырысты. Оның екінші еңбегі, «Memoires Litteraires de la Grande Bretagne» – екі томдық жинақ, онда Англияның сол кездегі әдеби және әлеуметтік жағдайы, мысалы, Лорд Литтелтонның Генрих II тарихы және Натаниел Ларднердің «Ізгі хабар тарихының сенімділігі» сияқты мәселелер сипатталған. Гиббонның «Memoires Litteraires» еңбегі көпке танылмады және басқа тарихшылар мен әдебиет зерттеушілер тарапынан сәтсіздікке ұшырады. Әкесінің жағдайы нашар болған мүлкін басқарғаннан кейін, Гиббон Лондондағы 7 Bentinck Street мекенжайында қаржылық қиындықсыз, сәнді өмір сүруге жете алатын қаражаты қалды. 1773 жылдың ақпанына қарай ол жазуға кірісті, бірақ өзін-өзі алаңдатудан да жаңылған жоқ. Ол Лондон қоғамына оңай бейімделіп, жақсы әлеуметтік клубтарға (соның ішінде доктор Джонсонның әдеби клубына) қосылды және кейде Сюссекстегі досы Холройдқа соғып тұрды. Ол Оливер Голдсмиттің орнын Корольдік академияда «Ежелгі тарих профессоры» лауазымына ие болды, бұл құрметті, бірақ беделді қызмет еді. 1774 жылдың соңында ол Англияның Бас Ұлы Ложасының масоны болып қабылданды. Сонымен қатар, сол жылы ең аз нәтижелі болғанымен, туысы және демеушісі Эдвард Элиоттың көмегімен Корнуоллдағы Лискеард округінен Парламентке сайланды. Ол артқы қатарда отыратын депутаттың үлгісіне айналды, «үнсіз» және «бейжай» болып, виг үкіметін әрдайым автоматты түрде қолдады. Гиббон 1780 жылы Лискеардтан депутаттығын жоғалтты, себебі Элиот оппозицияға қосылды, сонымен бірге «Лескерд сайлаушылары әдетте мырза Элиотпен бірдей пікірде болады» (Мюррей, 322-бет) деген пікірді әкелді. Келесі жылы Премьер-министр Лорд Норттың инабаттылығымен ол тағы да Парламентке сайланды, бұл жолы Lymington округінен қосымша сайлауда.

In June 1765, Gibbon returned to his father's house, remaining there until the latter's death in 1770. These five years were considered by Gibbon as the worst of his life, but he tried to remain busy by making early attempts at full histories. His first historical narrative, known as the History of Switzerland, representing Gibbon's love for Switzerland, was never finished nor published. Even under the guidance of Deyverdun, his German translator, Gibbon became too self critical and completely abandoned the project after writing only 60 pages of text. Soon after abandoning his History of Switzerland, Gibbon made another attempt towards completing a full history. His second work, Memoires Litteraires de la Grande Bretagne, was a two volume set describing the literary and social conditions of England at the time, such as Lord Lyttelton's history of Henry II and Nathaniel Lardner's The Credibility of the Gospel History. Gibbon's Memoires Litteraires failed to gain any notoriety and was considered a flop by fellow historians and literary scholars. After he tended to his father's estate—which was in poor condition—enough remained for Gibbon to settle fashionably in London at 7 Bentinck Street free of financial concern. By February 1773, he was writing in earnest, but not without the occasional self imposed distraction. He took to London society quite easily, joined the better social clubs (including Dr. Johnson's Literary Club), and looked in from time to time on his friend Holroyd in Sussex. He succeeded Oliver Goldsmith at the Royal Academy as 'professor in ancient history', an honorary but prestigious position. In late 1774, he was initiated as a Freemason of the Premier Grand Lodge of England. He was also, perhaps least productively in that same year, returned to the House of Commons for Liskeard, Cornwall through the intervention of his relative and patron, Edward Eliot. He became the archetypal back bencher, benignly "mute" and "indifferent," his support of the Whig ministry invariably automatic. Gibbon lost the Liskeard seat in 1780 when Eliot joined the opposition, taking with him "the Electors of Leskeard [who] are commonly of the same opinion as Mr. El[l]iot." (Murray, p. 322.) The following year, owing to the good grace of Prime Minister Lord North, he was again returned to Parliament, this time for Lymington on a by election.

Рим империясының құлдырауы мен құлдырауының тарихы: 17761788

Бірнеше рет қайта жазылғаннан кейін, Гиббон "жеті жылдық еңбегін тастауға құштар болған", 1776 жылдың 17 ақпанында оның өмірінің басты жетістігіне айналатын «Рим империясының құлдырауы мен түсуінің тарихы» атты алғашқы томы жарық көрді. 1777 жылға дейін оқырман қауымы үш басылымды ынтамен оқыды, осының нәтижесінде Гиббонға жомарт сыйлық берілді: пайданың үштен екісі, шамамен 1000 фунт стерлинг. II және III томдар 1781 жылдың 1 наурызында жарық көрді, соңынан «алдыңғы томмен салыстырғанда жалпы құрмет тұрғысынан бірдей деңгейге» көтерілді. IV том 1784 жылдың маусымында аяқталды; ал қалған екі томы екінші Лозанна сапарында (1783 жылдың қыркүйегінен 1787 жылдың тамызына дейін) аяқталды, онда Гиббон досы Дейвердунмен демалысқан күйде қайта кездесті. 1787 жылдың басында ол «мақсатына жетуге тырысты» және маусым айында жоба аяқталды. Гиббон кейін былай деп жазды:

1787 жылдың 27 маусымы күні, немесе түнде, сағат он бір мен он екі аралығында мен бақшамдағы жазғы павильонда соңғы беттің соңғы жолдарынан жаздым. Мен бостандығыма қол жеткізгенімнің алғашқы қуанышын және, мүмкін, менің даңқымның қалыптасуын жасырмаймын. Бірақ мақтанышым тез басылды, және менің санама бір сергек қайғы ұялады, себебі мен ұзақ жылдар бойы жақын болған және жақсы көретін серігіммен мәңгілікке сауда жасадым, және тарихымның болашақ тағдыры қандай болмасын, тарихшының өмірі қысқа және осал болады деген ой келді. IV, V және VI томдар ақыры 1788 жылдың мамыр айында баспаға түсті, олардың жариялануы наурыз айынан бастап Гиббонның 51 жасқа толуын (8-і) мерекелеу үшін өткізілген кешкі асқа сәйкес келуі үшін кейінге қалдырылды. Адам Смит, Уильям Робертсон, Адам Фергюсон, Лорд Камден және Хорас Уолпол сияқты замандас сардарлары кейінгі томдарға мақтау айтуға асықты. Адам Смит Гиббонға «Мен таныс немесе хат алысқан әрбір дәмді және білімді адамның бірауыздан келісімімен, сізді қазіргі Еуропадағы барлық әдеби тайпаның басына қояды» деді. 1788 жылдың қарашасында ол Корольдік қоғамның мүшесі болып сайланды, оның басты ұсынушысы оның жақсы досы лорд Шеффилд болды. 1783 жылы Гиббон Шеффилдтің 12 жасар үлкен қызы Марияның ептілігіне қызығушылық танытты және оны өзі оқытуды ұсынды. Ол келесі жылдары да оқытуын жалғастырып, он алты жасар, жақсы білімді, өзіне сенімді және күйеуін өзі таңдауға бекінген қызды тәрбиеледі. Гиббон оны «дәл байқау мен жарқын образдың үйлесімі, әйелдің оңай сыпайылығымен білдірілген ер адамның күшті сезімі» деп сипаттады.

Кейінгі өмір: 17891794

Гиббонның "Тарих" шығармасын аяқтағаннан кейінгі жылдар көбінесе қайғы-қасірет пен денсаулығының нашарлауымен өткенді. Ол 1787 жылдың соңында лорд Шеффилдпен бірге баспа жұмысын бақылау үшін Лондонға оралды. Бұл жұмыс аяқталғаннан кейін, 1789 жылы ол Лозаннаға қайтып келді, бірақ Дейвердунның қайтыс болғанын естіп, қатты қайғырды, өйткені Дейвердун Гиббонға Ла Гротте үйін мұра етіп қалдырған еді. Ол онда көп қиындықсыз тұрып, жергілікті қоғаммен араласты, 1791 жылы Шеффилдтің келуіне куә болды және Француз революциясына деген "жалпы наразылығын" білдірді. 1793 жылы леди Шеффилдтің қайтыс болғаны туралы хабар келді; Гиббон дереу Лозаннадан кетіп, қайғыдан құрлыған, бірақ өзіне сенімді Шеффилдтің жанына сабырлылықпен бару үшін теңізге шықты. Денсаулығы желтоқсан айында күрт нашарлап, жаңа жыл басында өмірінің соңғы күндерін өткізді. Гиббонның қауынша безінің (мойынтіректің) ауыр ісігі, мүмкін гидроцеле, яғни әрбір ұрықтың үстіндегі қуыста сұйықтық жиналу салдарынан пайда болған жағдайға ұшырағаны да айтылады. Сол кезде тар киімдер сәнге айналғандықтан, бұл жағдай Гиббонды жалғыздыққа ұшыратып, созылмалы және бетке сызат түсіретін қабынуға әкелді. Денсаулығы нашарлаған сайын, ол ауруын жеңілдету үшін көптеген емдеулерден өтті, бірақ ешқайсысы ұзақ нәтиже бермеді. Қаңтар айының басында жасалған үш операцияның соңғысы оның қабынуына (перитонитке) себеп болды, ол тез тарап, өлімге алып келді. "Ағарту дәуірінің ағылшын алып есімі" 16 қаңтар 1794 жылы сағат 12:45-те 56 жасында көз жұмды. Ол Флетчингте, үлкен досы лорд Шеффилдпен бірге болғанда қайтыс болды және сол жерде, Шығыс Суссекстегі Сент-Мэри және Сент-Эндрю шіркеуінің солтүстік бөлігіне іргелес Шеффилд мавзолейіне жерленді. Гиббонның мүлкі шамамен 26 000 фунт стерлингке бағаланды. Ол мүлкін көбінесе туыстарына қалдырды. Өсиеті бойынша Шеффилд оның кітапханасын аукционда Уильям Бекфордқа 950 фунтқа сатуды ұйымдастырды. Одан кейін болған оқиғалар Бекфордтың Гиббонның Лозаннадағы Девоншир герцогинясының алдындағы оған қатысты сыни пікірлерін білгенін көрсетеді. Гиббонның 6000 кітабынан тұратын кітапханасы "қызғанатын қожайынның кілтімен жабылып" қалмасын деген тілегі Бекфордтың тарапынан орындалмады, ол кітапхананы 1801 жылға дейін Лозаннада сақтап, оны қарап шықты, содан кейін оны кем дегенде 1818 жылға дейін қайтадан жапты, содан кейін кітаптардың көп бөлігін сатуға көмектескен Гиббонның дәрігері доктор Шоллға қайтарды. Бекфордтың "Көтеріліс пен құлау" кітабына жазған түсіндірмелері 1953 жылы Кристис аукционында пайда болды, онда ол автордың "ақылсыз өзімшілдігі, тарихи шындықты бұрмалауыңыз, шығыс тілдерін білмеуіңіз және т.б." сынды жайттарына сын айтқан еді.

The years following Gibbon's completion of The History were filled largely with sorrow and increasing physical discomfort. He had returned to London in late 1787 to oversee the publication process alongside Lord Sheffield. With that accomplished, in 1789 it was back to Lausanne only to learn of and be "deeply affected" by the death of Deyverdun, who had willed Gibbon his home, La Grotte. He resided there with little commotion, took in the local society, received a visit from Sheffield in 1791, and "shared the common abhorrence" of the French Revolution. In 1793, word came of Lady Sheffield's death; Gibbon immediately left Lausanne and set sail to comfort a grieving but composed Sheffield. His health began to fail critically in December, and at the turn of the new year, he was on his last legs. Gibbon is also believed to have suffered from an extreme case of scrotal swelling, probably a hydrocele testis, a condition that causes the scrotum to swell with fluid in a compartment overlying either testicle. In an age when close fitting clothes were fashionable, his condition led to a chronic and disfiguring inflammation that left Gibbon a lonely figure. As his condition worsened, he underwent numerous procedures to alleviate the condition, but with no enduring success. In early January, the last of a series of three operations caused an unremitting peritonitis to set in and spread, from which he died. The "English giant of the Enlightenment" finally succumbed at 12:45 pm, 16 January 1794 at age 56. He was buried in the Sheffield Mausoleum attached to the north transept of the Church of St Mary and St Andrew, Fletching, East Sussex, having died in Fletching while staying with his great friend, Lord Sheffield. Gibbon's estate was valued at approximately £26,000. He left most of his property to cousins. As stipulated in his will, Sheffield oversaw the sale of his library at auction to William Beckford for £950. What happened next suggests that Beckford may have known of Gibbon's moralistic, 'impertinent animadversion' at his expense in the presence of the Duchess of Devonshire at Lausanne. Gibbon's wish that his 6,000 book library would not be locked up 'under the key of a jealous master' was effectively denied by Beckford who retained it in Lausanne until 1801 before inspecting it, then locking it up again until at least as late as 1818 before giving most of the books back to Gibbon's physician Dr Scholl who had helped negotiate the sale in the first place. Beckford's annotated copy of the Decline and Fall turned up in Christie's in 1953, complete with his critique of what he considered the author's 'ludicrous self complacency your frequent distortion of historical Truth to provoke a gibe, or excite a sneer your ignorance of oriental languages [etc. ]'.

Мұра

Гиббонға жиі жатқызылатын, Рим империясы христиан дінін қабылдағандықтан құлаған деген пікірді қазіргі ғалымдар кеңінен қабылдамайды. Гиббон империяның жаңа христиандық сипатымен мемлекеттік істерді дамытуға жұмсалатын үлкен қаржылық қаражаттар шіркеудің іс-қимылын қолдауға ауысқандығын айтты. Дегенмен, христиан діні пайда болғанға дейін де империя үлкен қаржылық шығындарға барып отырды және дін өзгеруі империяның дінге жұмсайтын қаражатын арттырды ма, жоқ па, белгісіз. Гиббон сондай-ақ, христиан дініндегі жаңа көзқарастар бай христиандардың көптегендерінің өмір салтынан бас тартып, монастырлық өмірге енуіне және империяны қолдауға қатысуын тоқтатуына себеп болды деп мәлімдеді. Алайда, көптеген бай христиандар монах болғанымен, бұл императорлық бюрократиядағы адамдар санымен салыстырғанда мардымсыз болды. Гиббон христиан дінінің бейбітшілікке берген маңыздылығы әскерге қызмет ететін адамдардың азаюына әкелді деп көрсеткенімен, бұл азаю армияның тиімділігіне елеусіз әсер етті. Көптеген ғалымдар Гиббон империяның құлауына христиан дінін жабаламайды, керісінше, оның құлауын сән-салтанаттың әсеріне және оның соқпақтардың жоғалуына байланысты деп санайды. Бұл көзқарас грек тарихшысы Полибийдің пікірін қайталайды, ол да грек әлемінің құлауын Жерорта теңізіндегі Рим Республикасының өркендеуімен түсіндірген. Гиббонның осы түсінігінде Римнің құлдырау процесі империяның көп бөлігі христиан дінін қабылдағанға дейін басталған. Сондықтан, Гиббон христиан дінінің Римнің құлауын жеделдеткенін мойындаса да, оны түпкі себеп деп санамады. Гиббонның еңбегі XV және XVI тараулардағы христиан шіркеуіне қатысты сынды пікірлері үшін сыналып, бірнеше елде кітапқа тыйым салынды. Гиббон христиан дінінің сипатын "жалпы тарих құбылысы ретінде қарастырып, табиғаттан тыс түсіндірулерді мойындамай және оның жақтастарын сынауға жол бермей" деп айыпталды. Атап айтқанда, тараулар шіркеуді "өзінен бұрынғы ұлы мәдениетті қажетсіз жойғыштықпен алмастырғаны" және "дінге қатысты төзімсіздік пен соғыс салғаны" үшін айыптады. Гиббон Холройд және басқаларға жазған хаттарында шіркеу тарапынан қарсылық күтетінін білдірді, бірақ содан кейін туған қарсылықтың күші оның және оның достарының күткенінен асып кетті. Джозеф Пристли мен Ричард Уотсон сияқты замандас сыншылар отты қоздырды, бірақ бұл шабуылдардың ең ауырсы жас дін қызметкері Генри Эдвардс Дэвистің "ашулы" еңбегі болды. Гиббонның христиан іліміне деген көңілінің нашарлауы яһуди дініне де тарады, бұл антисемитизм айыптамаларына әкелді. Мысалы, ол былай деп жазды:

A view frequently attributed to Gibbon, that the Roman Empire fell due to its embrace of Christianity, is not widely accepted by scholars today. Gibbon argued that with the empire's new Christian character, large sums of wealth that would have otherwise been used in the secular affairs in promoting the state were transferred to promoting the activities of the Church. However, the pre Christian empire also spent large financial sums on religious affairs and it is unclear whether or not the change of religion increased the amount of resources the empire spent on religion. Gibbon further argued that new attitudes in Christianity caused many Christians of wealth to renounce their lifestyles and enter a monastic lifestyle, and so stop participating in the support of the empire. However, while many Christians of wealth did become monastics, this paled in comparison to the participants in the imperial bureaucracy. Although Gibbon further pointed out that the importance Christianity placed on peace caused a decline in the number of people serving the military, the decline was so small as to be negligible for the army's effectiveness. Many scholars argue that Gibbon did not in fact blame Christianity for the empire's fall, rather attributing its decline to the effects of luxury and the consequent erosion of its martial character. Such a view echoes the outlook of the Greek historian Polybius, who similarly explained the decadent Greek world's eclipse by the ascendant Roman Republic in Mediterranean affairs. In this understanding of Gibbon, the process of Rome's decay was well underway before Christian adherents numbered a large proportion of the empire. Hence, although Gibbon might have seen Christianity as hastening Rome's fall, he did not consider it as the root cause. Gibbon's work has been criticised for its scathing view of the Christian church as laid down in chapters XV and XVI, a situation that resulted in the banning of the book in several countries. Gibbon's was accused of disrespecting, and none too lightly, the character of Christian doctrine, by "treat[ing] the Christian church as a phenomenon of general history, not a special case admitting supernatural explanations and disallowing criticism of its adherents". More specifically, the chapters excoriated the church for "supplanting in an unnecessarily destructive way the great culture that preceded it" and for "the outrage of [practising] religious intolerance and warfare". Gibbon, in letters to Holroyd and others, expected some type of church inspired backlash, but the harshness of the ensuing torrents exceeded anything he or his friends had anticipated. Contemporary detractors such as Joseph Priestley and Richard Watson stoked the nascent fire, but the most severe of these attacks was an "acrimonious" piece by the young cleric, Henry Edwards Davis. Gibbon's apparent antagonism to Christian doctrine spilled over into the Jewish faith, leading to charges of anti Semitism. For example, he wrote:

Нерон билігінен Антонин Пий билігіне дейін яһудилер Рим үстемдігіне наразылық білдірді, ол көп рет қанау қырғындары мен көтерілістерге ұшырады. Мысыр, Кипр және Кириния қалаларында олар жасаған қорқынышты қатыгездіктерге адамзат дүрсіл қақты, олар күдіксіз жергілікті тұрғындармен опасыздықпен тіршілік етті, және Рим легиондарының қаруымен оларға жасалған қатаң жазалауға қуандық, өйткені олардың қатал және сенімсіз нанымдары оларды Рим үкіметінің ғана емес, сонымен қатар адамзаттың жауына айналдырды.

Ықпал

Гиббон ағартушылықтың ұлы ретінде есептеледі және бұл оның Орта ғасырлар тарихы туралы әйгілі тұжырымында көрінеді: «Мен варварлық пен діннің үстемдігін сипаттадым». Саяси тұрғыдан ол сол кездегі радикалды теңдікшіл қозғалыстарды, әсіресе американдық және француз революцияларын қабылдамады, сондай-ақ адам құқықтарын шамадан тыс рационалистік тұрғыдан қолдануды сынады. Гиббонның еңбегі оның көркем стильі, өткір эпиграммалары және тиімді ирониясы үшін жоғары бағаланды. Уинстон Черчилль «Менің ерте өмірім» атты естеліктерінде еске ала келіп: «Мен Гиббонның «Рим империясының құлдырауы мен түсуі» еңбегіне кірістім де, бірден оқиғаның және стильдің күшіне тәнті болдым. Мен Гиббонды жалмап жұттым. Басынан аяғына дейін жеңіспен оқып шықтым және одан қатты ләззат алдым», – деді. Черчилль өзінің әдеби стилін Гиббонның үлгісімен дамытты. Гиббон сияқты, ол да «көрікті тарихи баяндама жасауға арналды, ол кең аумақты және кезеңді қамтиды, сонымен қатар талдау мен ой-толғаулармен байытылған». 18-ғасырдың шарттарына қарағанда, Гиббон негізгі дереккөздер қолжетімді болғанда екінші қол мәліметтерге ешқашан қанағаттанбады (дегенмен олардың көп бөлігі белгілі басылымдардан алынған). «Мен әрқашан бастау көзінен су ішуге тырыстым, – дейді ол, – менің құштарлығым да, міндет сезімім де мені түпнұсқаларды зерттеуге итермеледі; егер олар кейде іздеуімнен қашып кетсе де, мен екінші дәрежелі деректерді мұқият белгілеп қойдым, олардың сенімділігіне бір сөз немесе факт байланысты болды». Бастапқы дереккөздердің маңыздылығына берілген назар үшін көптеген адамдар Гиббонды алғашқы заманауи тарихшылардың бірі деп санайды. Дәлдігі, толықтығы, түсініктілігі және кең тақырыпты жан-жақты меңгеруі тұрғысынан «Тарих» бәсекелессіз. Бұл – нақты деп санауға болатын жалғыз ағылшын тарихы. Оның кемшіліктеріне қарамастан, кітап көркемдік тұрғыдан да, тарихи тұрғыдан да үлкен кезеңнің керемет панорамасы ретінде әсерлі. Гиббонның жазу тақырыбы, сондай-ақ оның идеялары мен стилі басқа жазушыларға әсер етті. Черчилльге тигізген әсерінен басқа, Гиббон Исаак Азимов үшін де үлгі болды, ол «Негіз қалау трилогиясын» жазғанда «Эдвард Гиббонның еңбектерінен аздап көшіргенмін» деді. Эвелин Во Гиббонның стилін бағалады, бірақ оның секулярлық көзқарасын қабылдамады. Воның 1950 жылғы «Хелена» романында ерте христиандық автор Лактанций «Цицеронның немесе Тациттің санасымен, ал жануардың жанымен жалған тарихшының» пайда болуы мүмкін деген алаңдаушылықты білдіреді, содан кейін ол алтын тізбегімен қиналған және жеміс сұраған гиббонға қарады.

Gibbon is considered to be a son of the Enlightenment and this is reflected in his famous verdict on the history of the Middle Ages: "I have described the triumph of barbarism and religion." Politically, he rejected the radical egalitarian movements of the time, notably the American and French Revolutions, and dismissed overly rationalistic applications of the rights of man. Gibbon's work has been praised for its style, his piquant epigrams and its effective irony. Winston Churchill memorably noted in My Early Life, "I set out upon Gibbon's Decline and Fall of the Roman Empire [and] was immediately dominated both by the story and the style. I devoured Gibbon. I rode triumphantly through it from end to end and enjoyed it all." Churchill modelled much of his own literary style on Gibbon's. Like Gibbon, he dedicated himself to producing a "vivid historical narrative, ranging widely over period and place and enriched by analysis and reflection." Unusually for the 18th century, Gibbon was never content with secondhand accounts when the primary sources were accessible (though most of these were drawn from well known printed editions). "I have always endeavoured," he says, "to draw from the fountain head; that my curiosity, as well as a sense of duty, has always urged me to study the originals; and that, if they have sometimes eluded my search, I have carefully marked the secondary evidence, on whose faith a passage or a fact were reduced to depend." In this insistence upon the importance of primary sources, Gibbon is considered by many to be one of the first modern historians:

In accuracy, thoroughness, lucidity, and comprehensive grasp of a vast subject, the 'History' is unsurpassable. It is the one English history which may be regarded as definitive Whatever its shortcomings the book is artistically imposing as well as historically unimpeachable as a vast panorama of a great period. The subject of Gibbon's writing, as well as his ideas and style, have influenced other writers. Besides his influence on Churchill, Gibbon was also a model for Isaac Asimov in his writing of The Foundation Trilogy, which he said involved "a little bit of cribbin' from the works of Edward Gibbon". Evelyn Waugh admired Gibbon's style, but not his secular viewpoint. In Waugh's 1950 novel Helena, the early Christian author Lactantius worries about the possibility of "'a false historian, with the mind of Cicero or Tacitus and the soul of an animal,' and he nodded towards the gibbon who fretted his golden chain and chattered for fruit."

Гиббонның монографиялары

Әдебиетті зерттеу туралы эссе (Лондон: Бекет және Де Хонт, 1761). [Вергилийдің] "Энеида" поэмасының алтыншы кітабына қатысты сындық ескертулер (Лондон: Эльмсли, 1770). Рим империясының құлдырауы мен жойылу тарихы (1-том, 1776; 2-том, 3-том, 1781; 4-том, 5-том, 6-том, 1788–1789). Барлығы Лондон: Страхан және Каделл. Рим империясының құлдырауы мен жойылу тарихының он бесінші және он алтыншы тарауларындағы кейбір бөлімдерді қорғау (Лондон: Дж. Додсли, 1779). Франция сарайының баяндамасына жауап ретіндегі дәлелді естелік, т.б. (Лондон: Харрисон және Брук, 1779).

Гиббонның басқа да еңбектері

"Берн үкіметінің хаты" [No. IX. Берн үкіметі туралы Мистер Гиббонға ***], "Түрлі еңбектер", бірінші (1796) басылым, 1-том (төменде). Ғалымдар оның жазылған мерзімі туралы пікірлері әртүрлі (Норман, Д. М. Лоу: 1758–59; Покок: 1763–64). Ұлыбритания әдебиетінің естеліктері. Авторларының бірі: Жорж Дейвердун (2 томдық жинақ: 1-том, Лондон: Becket & De Hondt, 1767; 2-том, Лондон: Heydinger, 1768). Эдвард Гиббонның түрлі еңбектері, ред. Джон Лорд Шеффилд (2 том, Лондон: Cadell & Davies, 1796; 5 том, Лондон: J. Murray, 1814; 3 том, Лондон: J. Murray, 1815). Эдвард Гиббонның өмірі мен жазбаларының естеліктері, сонымен қатар Эдвард Гиббонның өмірбаяны. Джон Мюррей (Лондон: J. Murray, 1896). ЕГ-ның толық естеліктері (алты нұсқасы) түпнұсқа қолжазбалардан. Эдвард Гиббонның жеке хаттары, 2 томдық жинақ, ред. Роуленд Э. Протеро (Лондон: J. Murray, 1896). Эдвард Гиббонның еңбектері, 3-том, 1906 жыл. Гиббонның журналы, 28 қаңтар 1763 жылға дейін, ред. Д. М. Лоу (Лондон: Chatto and Windus, 1929). "Le Journal de Gibbon à Lausanne", ред. Жорж А. Боннард (Лозанна: Librairie de l'Université, 1945). Miscellanea Gibboniana, құраст. Г. Р. де Бер, Л. Юно, Г. А. Боннар (Лозанна: Librairie de l'Université, 1952). Эдвард Гиббонның хаттары, 3 томдық жинақ, ред. Дж. Э. Нортон (Лондон: Cassell & Co., 1956). 1-том: 1750–1773; 2-том: 1774–1784; 3-том: 1784–1794. "Нортон, хаттар" деп сілтеме жасалады. Гиббонның Женевадан Римге саяхаты, ред. Г. А. Боннард (Лондон: Thomas Nelson and Sons, 1961). Күнделік. Эдвард Гиббон: Менің өмірімнің естеліктері, ред. Г. А. Боннард (Нью-Йорк: Funk & Wagnalls, 1969; 1966). ЕГ-ның естеліктерінің хронологиялық ретпен орналастырылған бөліктері, қайталаулар алынып тасталған. Эдвард Гиббонның ағылшын тіліндегі эсселері, ред. Патриция Крэддок (Оксфорд: Clarendon Press, 1972); hb: .

1985 жылға дейін

Барлоу, Дж. У. (1879). “Гиббон және Юлиан”. “Герматена” журналы, 3-том, 142–159 бб. Дублин: Эдвард Посонби. Бір, Гавин де. Гиббон және оның әлемі. Лондон: Темза мен Хадсон, 1968. HB: Боуэрсок, Г. У. және т.б. ред. Эдвард Гиббон және Рим империясының құлдырауы мен ыдырауы. Кембридж, Массачусетс: Гарвард университетінің баспасы, 1977. Крэддок, Патрисия Б. Жас Эдвард Гиббон: әдебиетші. Балтимор, МД: Джон Хопкинс университетінің баспасы, 1982. HB: Өмірбаян. Джордан, Дэвид. Гиббон және оның Рим империясы. Урбана, Иллинойс: Иллинойс университетінің баспасы, 1971. Кейнс, Джеффри, ред. Эдвард Гиббонның кітапханасы. 2-басылым. Годалминг, Англия: St. Paul's Bibliographies, 1940, қайта басылды, 1980. Льюис, Бернард. “Мухаммед туралы Гиббон”. Daedalus 105:3 (1976 жылғы жаз), 89–101. Лоу, Д. М. Эдвард Гиббон 1737–1794. Лондон: Чатто және Виндус, 1937. Өмірбаян. Момильяно, Арнальдо. “Гиббонның тарихи әдістемеге қосқан үлесі”. Historia 2 (1954), 450–463. Момильяно, Тарихнама зерттеулері (Нью-Йорк: Harper & Row, 1966; Garland Pubs., 1985), 40–55 бб. қайта басылды. Портер, Роджер Дж. “Гиббонның өмірбаяны: үнсіздікті толтыру”. Eighteenth Century Studies 8:1 (1974 жылғы күз), 1–26. Стивен, Лесли. “Гиббонның өмірбаяны”. Studies of a Biographer, 1-том (1898). Суэйн, Дж. У. Эдвард Гиббон – тарихшы. Нью-Йорк: St. Martin's Press, 1966. Уайт, Кенже Линн, ред. Рим әлемінің өзгеруі: Гиббонның мәселесі екі ғасырдан кейін. Беркли: Калифорния университетінің баспасы, 1966. HB: .

1985 жылдан бастап

Бергхан, К. Ф. және Т. Кинзель, ред., Эдвард Гиббон неміс тілінде. Қабылдау тарихының құрылыс тастары. Гейдельберг: Universitätsverlag Winter, 2015. Боуэрсок, Г. В. Гиббонның тарихи қиялы. Стэнфорд: Стэнфорд университетінің баспасы, 1988. Бэрроу, Дж. У. Гиббон (Өткен шеберлер). Оксфорд: Оксфорд университетінің баспасы, 1985. Қатты мұқаба: Жұмсақ мұқаба: Карночан, В. Блис. Гиббонның жалғыздығы: Тарихшының ішкі әлемі. Стэнфорд: Стэнфорд университетінің баспасы, 1987. Қатты мұқаба: Чейни, Эдвард, "Эдвард Гиббон мен Уильям Бекфордтың саяхат тәжірибесі және "арманды түсіндіруі"", 18 ғасырдағы Еуропалық саяси және әлеуметтік элиталар, ред. Дж. Рис, В. Сиберс және Х. Тильгнер (Берлин, 2002), 243–260 беттер. Чейни, Эдвард, "Гиббон, Бекфорд және армандардың, ойдағы ойлардың және оқиғалардың түсіндірілуі", Бекфорд қоғамының жылдық лекциялары 2000–2003, ред. Джон Миллингтон (Бекфорд қоғамы, 2004). Крэддок, Патрисия Б. Эдвард Гиббон: анықтамалық нұсқаулық. Бостон: G. K. Hall, 1987. Жұмсақ мұқаба: 1985 жылға дейінгі екіншілік әдебиеттің толық тізімі. 1997 жылға дейінгі кезеңді қамтитын қосымшасын да қараңыз. Гош, Питер Р. "Гиббонның байқалуы". Рим зерттеулері журналы 81 (1991), 132–156. Гош, Питер Р. "Гиббонның алғашқы ойлары: Рим, христиандық және 1758–61 жылдардағы "Әдебиетті зерттеу туралы эссе"". Рим зерттеулері журналы 85 (1995), 148–164. Гош, Питер Р. "Гиббон тарихының тұжырымдамасы", Маккиттерик пен Квинольд, ред. Эдвард Гиббон және Империя, 271–316. Гош, Питер Р. "Гиббонның уақытсыз шындығы: табиғат және кеш ағарту дәуіріндегі неоклассицизм", Воммерсли, Бэрроу, Покок, ред. Эдвард Гиббон: екі жүз жылдық эсселер. Гош, Питер Р. "Гиббон, Эдвард 1737–1794 Римнің британдық тарихшысы және жалпы тарихшы", Келли Бойд, ред. Тарихшылар және тарихи жазу энциклопедиясы (Чикаго: Fitzroy Dearborn, 1999), 461–463. Капосси, Бела, Ловис, Беатрис (жетекші), Эдвард Гиббон және Лозанна. Еуропалық жарық көздерімен Вауд кантонының кездесуі. Голлион: Infolio, 2022, 528 бет. Левин, Джозеф М., "Эдвард Гиббон және ежелгілер мен заманауилар арасындағы дау", Левин, Гуманизм және тарих: қазіргі ағылшын тарихнамасының шығу тегі (Итака, Нью-Йорк: Корнелл университетінің баспасы, 1987). Левин, Джозеф М. "Гиббонның тарихнамасындағы шындық және әдіс", Левин, Тарихтың автономиясы: Эразмнан Гиббонға дейінгі шындық және әдіс (Чикаго: Чикаго университетінің баспасы, 1999). Маккиттерик, Р. және Р. Квинольд, ред. Эдвард Гиббон және Империя. Кембридж: Кембридж университетінің баспасы, 1997. Норман, Брайан. "Эдвард Гиббонның өмірі мен жазбаларына Швейцарияның әсері", Вольтер және он сегізінші ғасыр туралы зерттеулер [SVEC] 2002:03 том. Оксфорд: Вольтер қоры, 2002. О'Брайен, Карен. "Англияның ағартушылық тарихы, 1750–1815 жж." Покок, Дж. Г. А. Barbarism and Religion, 4 томдық: 1 том, Эдвард Гиббонның ағартушылығы, 1737–1764, 1999 [қатты мұқаба]; 2 том, Азаматтық үкімет туралы баяндамалар, 1999 [қатты мұқаба]; 3 том, Бірінші құлдырау және құлау, 2003 [жұмсақ мұқаба]; 4 том, Варварлар, жабайылар және империялар, 2005 [жұмсақ мұқаба]. Кембридж университетінің баспасы. Портер, Рой. Гиббон: Тарих жасау. Нью-Йорк: St. Martin's Press, 1989, Қатты мұқаба: Тернбулл, Пол. "'Адал қуыршақ': Эдвард Гиббонның ағылшын Вольтері ретінде беделін қалыптастыру", Воммерсли, Бэрроу, Покок, ред. Эдвард Гиббон: екі жүз жылдық эсселер. Воммерсли, Дэвид П. Рим империясының құлдырауы мен құлауының трансформациясы. Кембридж: Кембридж университетінің баспасы, 1988. Қатты мұқаба: Воммерсли, Дэвид П., Джон Бэрроу және Дж. Г. А. Покок, ред. Эдвард Гиббон: екі жүз жылдық эсселер. Оксфорд: Вольтер қоры, 1997. Қатты мұқаба: Воммерсли, Дэвид П. Гиббон және "Қасиетті қаланың күзетшілері": Тарихшы және оның беделі, 1776–1815 жж. Оксфорд: Оксфорд университетінің баспасы, 2002. Жұмсақ мұқаба: .

Berghahn, C. F., and T. Kinzel, eds., Edward Gibbon im deutschen Sprachraum. Bausteine einer Rezeptionsgeschichte. Heidelberg: Universitätsverlag Winter, 2015. Bowersock, G. W. Gibbon's Historical Imagination. Stanford: Stanford University Press, 1988. Burrow, J. W. Gibbon (Past Masters). Oxford: Oxford University Press, 1985. HB: PB: Carnochan, W. Bliss. Gibbon's Solitude: The Inward World of the Historian. Stanford: Stanford University Press, 1987. HB: Chaney, Edward, "Reiseerlebnis und 'Traumdeutung' bei Edward Gibbon und William Beckford", Europareisen politisch sozialer Eliten im 18. Jahrhundert, eds. J. Rees, W. Siebers and H. Tilgner (Berlin 2002), pp. 243–60. Chaney, Edward, "Gibbon, Beckford and the Interpretation of Dreams, Waking Thoughts, and Incidents", The Beckford Society Annual Lectures 2000 2003, ed. Jon Millinton (Beckford Society, 2004). Craddock, Patricia B. Edward Gibbon: a Reference Guide. Boston: G. K. Hall, 1987. PB: A comprehensive listing of secondary literature through 1985. See also her supplement covering the period through 1997. Ghosh, Peter R. "Gibbon Observed". Journal of Roman Studies 81 (1991), 132–156. Ghosh, Peter R. "Gibbon's First Thoughts: Rome, Christianity and the Essai sur l'Étude de la Litterature 1758–61". Journal of Roman Studies 85 (1995), 148–164. Ghosh, Peter R. "The Conception of Gibbon's History", in McKitterick and Quinault, eds. Edward Gibbon and Empire, 271–316. Ghosh, Peter R. "Gibbon's Timeless Verity: Nature and Neo Classicism in the Late Enlightenment," in Womersley, Burrow, Pocock, eds. Edward Gibbon: bicentenary essays. Ghosh, Peter R. "Gibbon, Edward 1737–1794 British historian of Rome and universal historian," in Kelly Boyd, ed. Encyclopedia of Historians and Historical Writing (Chicago: Fitzroy Dearborn, 1999), 461–463. Kapossy, Béla, Lovis, Béatrice (dir. ), Edward Gibbon et Lausanne. Le Pays de Vaud à la rencontre des Lumières européennes. Gollion: Infolio, 2022, 528 p.
Levine, Joseph M., "Edward Gibbon and the Quarrel between the Ancients and the Moderns," in Levine, Humanism and History: origins of modern English historiography (Ithaca, NY: Cornell University Press, 1987). Levine, Joseph M. "Truth and Method in Gibbon's Historiography," in Levine, The Autonomy of History: truth and method from Erasmus to Gibbon (Chicago: Chicago University Press, 1999). McKitterick, R., and R. Quinault, eds. Edward Gibbon and Empire. Cambridge: Cambridge University Press, 1997. Norman, Brian. "The Influence of Switzerland on the Life and Writings of Edward Gibbon," in Studies on Voltaire and the Eighteenth Century [SVEC] v.2002:03. Oxford: Voltaire Foundation, 2002. O'Brien, Karen. "English Enlightenment Histories, 1750–c.1815" in Pocock, J. G. A. Barbarism and Religion, 4 vols. : vol. 1, The Enlightenments of Edward Gibbon, 1737–1764, 1999 [hb: ]; vol. 2, Narratives of Civil Government, 1999 [hb: ]; vol. 3, The First Decline and Fall, 2003 [pb: ]; vol. 4, Barbarians, Savages and Empires, 2005 [pb: ]. all Cambridge Univ. Press. Porter, Roy. Gibbon: Making History. New York: St. Martin's Press, 1989, HB: Turnbull, Paul. "'Une marionnette infidele': the Fashioning of Edward Gibbon's Reputation as the English Voltaire," in Womersley, Burrow, Pocock, eds. Edward Gibbon: bicentenary essays. Womersley, David P. The Transformation of The Decline and Fall of the Roman Empire. Cambridge: Cambridge University Press, 1988. HB: Womersley, David P., John Burrow, and J. G. A. Pocock, eds. Edward Gibbon: bicentenary essays. Oxford: Voltaire Foundation, 1997. HB: Womersley, David P. Gibbon and the ‘Watchmen of the Holy City’: The Historian and His Reputation, 1776–1815. Oxford: Oxford University Press, 2002. PB: .