Лоренс Стерн: Англо-ирландиялық жазушы және дін қызметкерінің өмірі мен шығармалары

Кіріспе

Англо-ирланд жазушысы және дін қызметкері (1713–1768 жж.)

Лоренс Стерн (24 қараша 1713 – 18 наурыз 1768) – англо-ирланд романшысы және англикан дін қызметкері, «Тристрам Шандидің өмірі мен ойлары», «Франция мен Италия арқылы сезімтал саяхат» романдарының, уағыздар мен естеліктерінің авторы, сондай-ақ жергілікті саясатқа белсенді қатысқан. Ол әскери отбасында өсті, көбінесе Ирландияда, бірақ Англияда да қысқа ғана уақыт саяхаттады. Стерннің әкесі Ямайкаға жіберілгендіктен, оның ағасы Йоркширдің Батыс Ридингіндегі Гипперхолм грамматикалық мектебінде оқуға ақы төледі, ал әкесі бірнеше жылдан кейін безгекке шалдығып қайтыс болды. Ол Кембридждегі Иисус колледжінде білім алып, бакалавр және магистр дәрежелерін алды. Йоркширдегі Саттон-он-Форест викарі қызметін атқарып жүргенде, 1741 жылы Элизабет Ламлиге үйленді. Оның «Саяси роман» атты сатирасы шіркеудің наразылығын туғызып, өртеліп жіберілді. Жазудағы қабілетін дамытып, өзінің ең танымал романы «Тристрам Шандидің өмірі мен ойлары» романының алғашқы томдарын жариялады. Стерн Францияға туберкулезден емделу үшін сапар шекті және өзінің саяхатын «Франция мен Италия арқылы сезімтал саяхат» еңбегінде сипаттады, ол өлімінен бірнеше апта бұрын жарық көрді. Оның өлімінен кейін жазылған «Элизаға арналған күнделік» Элиза Дрейперге арналған, оған романтикалық сезімдері болған. Стерн 1768 жылы қайтыс болды және Ганновер алаңындағы Сент-Джордж шіркеуінің ауласына жерленді. Оның денесі жерленгеннен кейін ұрланып, Кембридж университетінің анатомия факультетіне сатылған деген қауесет болды, бірақ оны танып, қайта жерледі. Оның бас сүйегі шіркеу ауласынан табылған және 1969 жылы Лоренс Стерн қорына Коксволдке жеткізілді.

Ерте өмір және білім

Стерн 1713 жылғы 24 қарашада Типперри графтығының Клонмель қаласында дүниеге келді. Оның әкесі, Роджер Стерн, британдық полктің прапорщигі болды, ол жақында Данкирктен оралған еді. Оның арғы атасы Ричард Стерн Кембридж университетінің Иса колледжінің магистрі және Йорк архиепископы болған. Роджер Стерн Ричард Стерннің кіші ұлының кіші ұлы болғандықтан, Роджер Стерн Ричард Стерннің байлығының аз бөлігін ғана мұраға алды. Роджер Стерн 25 жасында отбасын тастап, әскерге қатысты; ол офицерлік шенсіз тіркелді, бұл жоғары әлеуметтік жағдайы бар отбасынан шыққан адам үшін ерекше жағдай еді. Офицерлік шен алуға жеткенімен, ол ең төменгі лауазымда болды және қаржылық ресурстары жетіспеді. Роджер Стерн әскери капитанның жесірі Агнес Хобертке үйленді. Агнес «Фландрияда туған, бірақ шындығында ағылшын-ирландтық және өмірінің көп бөлігін Ирландияда өткізген». Лоренс Стерннің өмірінің алғашқы он жылы тұрақты орын жоқ, әкесі жиі жаңа (көбінесе ирландтық) гарнизонға ауыстырылып отырды. «Дублиндегі үйde үш жыл тұрғаннан басқа, Лоренс туғаннан бастап Англиядағы пансиондық мектепке барар алдында бір жылдан астам уақыт бір орында тұрмады. Клонмель мен Дублиннен басқа, Стерндер Уиклоу қаласында, Аннамоо, Уиклоу графтығы, Дрогеда, Лаут графтығы, Кастлполлард, Вестмит графтығы, Каррикфергус, Антрим графтығы және Дерри қаласында тұрды». 1724 жылы, «отбасы Дерриге келмес бұрын», Роджер Лоренсті бай ағасы Ричардқа алып барды, сонда Лоренс Галифакс маңындағы Гипперхолм грамматикалық мектебінде оқи алады. Роджер Ямайкаға жіберілді, сондықтан Лоренс әкесімен қайтадан кездеспеді, ол 1731 жылы безгекке шалып қайтыс болды. Лоренс 1733 жылғы шілдеде 20 жасында Иса колледжінің сизері болып қабылданды. Ол 1737 жылғы қаңтарда өнер бакалавры дәрежесін алып, 1740 жылғы жазда өнер магистрі дәрежесін алу үшін оралды.

Ерте мансап

Стерн 1737 жылғы 6 наурызда дьякон, ал 1738 жылғы 20 тамызда дін қызметкері болып тағайындалды. Оның діні сол заманғы «орталық ағылшын діні» деп есептеледі, ол «латитудинариандық» деп белгілі. Дің қызметкері болып тағайындалғаннан кейін бірнеше күн өткен соң, Стерн Йоркширдегі Саттон ордасының пасторлық қызметіне ие болды. Стерн 1741 жылғы 30 наурызда Элизабет Ламлиге үйленді, бірақ екеуі де туберкулезге шалдыққан болатын. 1743 жылы ол Стиллінгтоннің пребендариі, Ричард Леветттың ұсынуымен Стиллінгтоннің жанындағы пасторлық қызметке тағайындалды. Содан кейін Стерн Стиллінгтонда да, Саттонда да қызмет етті. Ол сондай-ақ Йорк соборының пребендариі болды. Стерннің өмірі осы кезде оның ағасы, Кливленд архидиаконы және Йорк соборының преценторы Жакус Стернмен тығыз байланысты болды. Стерннің ағасы белсенді виг болды және Стернді саяси журналистикамен айналысуға шақырды, бұл Стерн үшін қандай да бір дау-дамаға және екеуінің арасындағы қарым-қатынастың толық үзілуіне әкелді. Бұл дау 1742 жылы Лоуренс саяси мансабын аяқтағаннан кейін туды. Ол бұрын 1741-1742 жылдары «York Gazetteer» газеті үшін анонимді түрде үгіт-насихат жазған. Стерн Саттонда 20 жыл өмір сүрді, осы уақыт ішінде ол Кембриджде басталған Джон Холл Стивенсонмен, Йоркширдің Кливленд аймағындағы Скелтон Холлдың иесі, зиялы және өте шебер адаммен жақын қарым-қатынасын сақтап келді.

Жазу

Стерн 1759 жылы «Саяси роман» атты діни сатиралық туынды жазды. Оның көптеген еңбектері жойылған. 1760 жылы жазылған анонимді хатта Стерн «өзінің мүлдем жаза білуіне, тіпті оқырмандарын күлдіретіндей юмормен жаза білуіне күмәнданатын» екені айтылған. 46 жасында Стерн өмірінің қалған бөлігін жазуға арнады. Ол ауылда тұрып, фермерлікпен айналысып табысын арттыруға тырысқанда және туберкулезбен күрескенде, өзінің ең танымал романы – «Тристрам Шандидің өмірі мен ойлары, джентльмен» романын жаза бастады. Оның алғашқы томдары 1759 жылы жарық көрді. Стерн өзінің әйгілі комедиялық романын жазған жылы анасы қайтыс болды, әйелі ауыр сырқатқа шалдықты, ал қызы да қызбаға ұшырады. Ол 1759 жылдың қаңтар және наурыз айлары аралығында алғашқы 18 тарауды мүмкіндігінше жылдам жазып шықты. Қаржылық жағдайының қиындығына байланысты Стерн романын басып шығару үшін қарыз алуға мәжбүр болды, бұл оның туындысының болашақ коммерциялық сәттілігіне сенімді болғанын және романға жергілікті сыншылардың пікірі қарызды ақтауға жеткілікті болғанын көрсетеді. «Тристрам Шанди» романының жарық көргені Стернді Лондон мен Еуропа құрлығында танымал етті. Ол осы назарға қуанды және «Мен тамақтан үшін емес, әйгілі болу үшін жаздым» деген сөздерімен танылды. Ол жылдың бір бөлігін Лондонда өткізіп, жаңа томдары жарық көрген сайын құрметпен қарсы алынды. «Тристрам Шанди» романының үшінші және төртінші томдары жарық көргеннен кейін де оның назарға деген құштарлығы (әсіресе қаржылық табысқа байланысты) азайған жоқ. Ол бір хатында былай деп жазды: «Қаланың жартысы кітабымды қатты сынап, екінші жартысы оны мақтап көкке дейін көтереді. Жақсысы, олар оны сынап, сонымен бірге сатып алады, сондықтан біз екінші басылымды мүмкіндігінше тез дайындап жатырмыз». Барон Фауконберг 1760 жылдың наурыз айында Стернді Солтүстік Йоркширдегі Коксвольдтің мәңгілік пасторы етіп тағайындады. 1766 жылы құлдық туралы пікірталас қызып тұрғанда, композитор және бұрынғы құл Игнатий Санчо Стернге хат жазып, оны құл саудасын жою үшін қаламды пайдалануға шақырды. 1766 жылдың шілдесінде Стерн Санчоның хатын алды, ол өзінің ойдан шығарған кейіпкерлері – капрал Трим мен оның інісі Том арасындағы әңгімені аяқтағаннан кейін болды. Онда Том Лиссабондағы шұжық дүкеніндегі қараңғы терілі қызметкерге жасалған зұлымдық туралы айтқан. Стерннің Санчоның хатына берген жариялы жауабы 18 ғасырдың құлдықты жою әдебиетінің маңызды бөлігіне айналды.

Sterne wrote a religious satire work called A Political Romance in 1759. Many copies of his work were destroyed. According to a 1760 anonymous letter, Sterne "hardly knew that he could write at all, much less with humour so as to make his reader laugh". At the age of 46, Sterne dedicated himself to writing for the rest of his life. It was while living in the countryside, failing in his attempts to supplement his income as a farmer and struggling with tuberculosis, that Sterne began work on his best known novel, The Life and Opinions of Tristram Shandy, Gentleman, the first volumes of which were published in 1759. Sterne was at work on his celebrated comic novel during the year that his mother died, his wife was seriously ill, and his daughter was also taken ill with a fever. He wrote as fast as he possibly could, composing the first 18 chapters between January and March of 1759. Due to his poor financial position, Sterne was forced to borrow money for the printing of his novel, suggesting that Sterne was confident in the prospective commercial success of his work and that the local critical reception of the novel was favourable enough to justify the loan. The publication of Tristram Shandy made Sterne famous in London and on the continent. He was delighted by the attention, famously saying, "I wrote not [to] be fed but to be famous." He spent part of each year in London, being fêted as new volumes appeared. Even after the publication of volumes three and four of Tristram Shandy, his love of attention (especially as related to financial success) remained undiminished. In one letter, he wrote, "One half of the town abuse my book as bitterly, as the other half cry it up to the skies — the best is, they abuse it and buy it, and at such a rate, that we are going on with a second edition, as fast as possible." Baron Fauconberg rewarded Sterne by appointing him as the perpetual curate of Coxwold, North Yorkshire in March 1760. In 1766, at the height of the debate about slavery, the composer and former slave Ignatius Sancho wrote to Sterne, encouraging him to use his pen to lobby for the abolition of the slave trade. In July 1766, Sterne received Sancho's letter shortly after he had finished writing a conversation between his fictional characters Corporal Trim and his brother Tom in Tristram Shandy, wherein Tom described the oppression of a black servant in a sausage shop in Lisbon that he had visited. Sterne's widely publicised response to Sancho's letter became an integral part of 18th century abolitionist literature.

Элиза

1767 жылдың басында Стерн Лондонға жалғыз келген кезде, Ост-Индия компаниясының қызметкерінің әйелі Элиза Дрейпермен танысты. Ол Элизаның әдемілігіне, көңілділігіне және зиялы қабілетіне тез ғашық болды, ал ол оның ықыласын кері қайтармай, көңіл бөлді. Олар жиі кездесіп, миниатюралық портреттермен алмасты. Стерннің құрметі көңілдегі құштарлыққа айналды, оны жасыруға тырыспады. Елиза алғашқы кездесуден үш ай өткен соң Үндістанға қайта оралуға мәжбүр болды, ал ол бір жылдан кейін оны қайта көрмей, туберкулезден қайтыс болды. 1768 жылы Стерн өзінің «Сезімтал саяхат» атты туындысын жариялады, онда оған қатысты бірнеше әдемі тілмен сипаттамалар бар, ал бұл платонистық қарым-қатынас көп қызығушылық тудырды. Ол сондай-ақ Элизаға арналған күнделігін жазды, оның бір бөлігін оған жіберді, ал қалған бөлігі 1894 жылы Британ мұражайына тапсырылғанда жарық көрді. Стерн қайтыс болғаннан кейін Элиза оның он хатын «Йориктан Элизаға хаттар» деген атпен жариялауға рұқсат берді және оған жазған хаттарының жариялануын тоқтатты, бірақ Элизаның Йорикке хаттары жинағында бірнеше анық жалған хаттар жарияланды.

Өлім

Sentimental Journey басылып шыққаннан кейін бір айдан аспаған соң, Стерн 1768 жылдың 18 наурызында 54 жасында Олд Бонд көшесіндегі 41-ші үйінде қайтыс болды. 22 наурызда Ганновер алаңындағы Сент-Джордж шіркеуінің қорымында жерленді. Стерннің денесі жерленгеннен кейін көп ұзамай ұрланып, Кембридж университетінің анатомия ғылымын зерттейтін мамандарға сатылды деген әңгіме тарады. Көргендердің айтуынша, оны таныған Чарльз Коллиньон денесін қайтадан Сент-Джордж шіркеуінің белгісіз жеріне жерлеген. Бір жыл өткен соң, еркін зиялылар (Freemasons) тобы оның алғашқы жерленген орнына жақын жерде өлеңмен жазылған эпитафиясы бар ескерткіш тас орнатты. 1893 жылы ескерткіш тасқа екінші тас қойылды, ол ескерткіштегі кейбір деректік қателерді түзеді. 1969 жылы Сент-Джордж шіркеуінің қорымы жаңадан жабдықталғанда, қазып шығарылған 11 500 бас сүйектің ішінде анатомиялық зерттеулерден немесе қазадан кейінгі тексерулерден туған айқын кескілер барлары анықталды. Олардың бірі, Ноллекенс жасаған Стерннің бюстімен мөлшері сай келетін бас сүйек екені белгілі болды. "Біраз күмәнмен" болғанымен, бұл бас сүйек оның екені айтылды. Бұл қалдықтар, жақын жердегі қаңқа сүйектерімен бірге, 1969 жылы Лоуренс Стерн қоры Коксволд шіркеуінің қорымына көшірілді. Стерннің бас сүйегін Коксволдке қайта жерлеу туралы оқиға Малкольм Брэдберидің "Эрмитажға" романында қысқаша айтылады.

Шығармалары

Лоренс Стерннің шығармалары он сегізінші ғасырдағы басқа да осындай мәртебелі авторлармен салыстырғанда аз. Стерннің алғашқы еңбектері хаттар болды; ол екі уағыз жариялады (1747 және 1750 жылдары) және сатира жанрында тәжірибе жасады. 1742 жылы ол жергілікті саясатқа қатысып, оны жазды. «Тристрам Шэндиге» дейінгі оның маңызды жарияланымы – 1759 жылғы «Саяси романс» сатирасы, ол Йорк соборындағы мүдделер қақтығысына бағытталған. Рабеляның уағыз өнері туралы, өлімінен кейін жарық көрген «Рабеля стиліндегі үзінді» деген шығармасы 1759 жылы жазылған болуы мүмкін. Рабеля Стерннің ең сүйікті авторы болды және ол өзінің хаттарында Джонатан Свифтке қарамастан, өзін Рабеляның юмор жазудағы жалғасы ретінде қарастыратынын айқын көрсетті. Стерннің «Тристрам Шэндидің өмірі мен пікірлері, джентльмен» романы Англияда және бүкіл Еуропада кеңінен таралды. Оның аудармалары жарық көргеннен кейін дереу барлық еуропалық тілдерде пайда бола бастады және Стерн Дени Дидро мен неміс романтиктері сияқты еуропалық жазушыларға әсер етті. Оның шығармалары бразилиялық жазушы Машаду де Ассисқа да елеулі әсер етті, ол «Брас Кубастың өлімнен кейінгі естеліктері» романында дигрессиялық тәсілді қолданды. 1776 жылы ағылшын жазушысы және әдеби сыншысы Сэмюэл Джонсон: «Ешқандай ерекшелік ұзаққа созылмайды. «Тристрам Шэнди» ұзақ өмір сүрмеді» деген тұжырым жасады. Бұл сол кездегі еуропалық сыншылардың Стерн мен «Тристрам Шэндиді» инновациялық және жоғары бағалаған пікірлерінен күрт өзгеше болды. Вольтер оны «Рабелядан анық артық» деп атады, ал кейін Гёте Стернді «ешқашан өмір сүрмеген ең әдемі жан» деп мақтады. Швециялық аудармашы Йохан Рундал Стернді көрнекті сезімталдық жазушы деп сипаттады. Бірінші томның бетіне жазылған грек тіліндегі қысқаша эпиграф: «Адамды нәрселер емес, нәрселер туралы пікірлер мазалайды» деп аударылады. Романды толыққанды бастамас бұрын, Стерн Лорд Уильям Питке арнау жасайды. Ол Питті кітаппен бірге мемлекеттік істердің алапесінен қашып кетуге шақырады. Романның өзі Тристрамның өзінің тууы туралы баяндауымен басталады. Ол көбінесе Стерн «прогрессивті дигрессиялар» деп атаған жолмен дамиды, сондықтан үшінші томға дейін Тристрамның тууына жете алмаймыз. Роман кейіпкерлерге және юморға толы, Рабеля мен Мигель де Сервантестің ықпалы баршасында сезіледі. Роман он жылдан астам уақыт бойы жарық көрген 9 томнан кейін аяқталады, бірақ дәстүрлі қорытынды деп санауға болатын ештеңе жоқ. Стерн өзінің романының беттеріне уағыздарды, эсселер мен құқықтық құжаттарды енгізеді; сондай-ақ типография мен баспа дизайнының шектерін зерттейді, баяндамаға мраморлы беттер мен толығымен қара бетті қосады. Стерн енгізген көптеген жаңалықтар, романның не екенін зерттейтін формадағы өзгерістер Джеймс Джойс пен Вирджиния Вульф сияқты модернист жазушыларға, сондай-ақ Томас Пиншон мен Дэвид Фостер Уоллес сияқты заманауи жазушыларға үлкен әсер етті. Итало Кальвино «Тристрам Шэндиді» «біздің ғасырдың барлық авангард романдарының күмәнсіз атасы» деп атады. Орыс формалистік жазушы Виктор Шкловский «Тристрам Шэндиді» архетиптік, өзекті роман, «әлемдік әдебиеттің ең типтік романы» деп санады. Алайда, «Тристрам Шэндидің» маңыздылығын бағалауда жетекші сыншылардың пікірлері айқын поляризацияға бейім. 1950 жылдан бері, Д. У. Джефферсонның бағытымен, оның тарихи мұрасы қандай болса да, «Тристрам Шэнди» өзінің бастапқы контекстінде «білімді зиялылық» ренессанстық дәстүрінің қайта жандануын білдіреді дейтін пікірлер бар. «Франция мен Италия арқылы сезімтал саяхат» «Тристрам Шэндимен» стильдік жағынан ұқсас, ал баяндаушы – бұрынғы романдағы екінші дәрежелі кейіпкерлердің бірі. Оқиғасы түсінікті болғанымен, сыншылар «Сезімтал саяхатты» «Тристрам Шэндиге» қатысты сол көркемдік жобаның бір бөлігі деп түсіндіреді. Стерннің «Уағыздары» екі томдық болып жарық көрді; оның «Уағыздары» өмірінде «Тристрам Шэндиден» көбірек сатылды. Алайда, уағыздардың мазмұны дәстүрлі. Оның өлімінен кейін бірнеше томдық хаттары жарық көрді, сондай-ақ «Элизаға хаттар» да жарық көрді. Бұл хаттар жинағы, юмордан гөрі сезімталдыққа толы, Стерннің Элиза Дрейпермен қарым-қатынасы туралы айтады.

The works of Laurence Sterne are few in comparison to other eighteenth century authors of comparable stature. Sterne's early works were letters; he had two sermons published (in 1747 and 1750) and tried his hand at satire. He was involved in and wrote about local politics in 1742. His major publication prior to Tristram Shandy was the satire A Political Romance (1759), aimed at conflicts of interest within York Minster. A posthumously published piece on the art of preaching, A Fragment in the Manner of Rabelais, appears to have been written in 1759. Rabelais was by far Sterne's favourite author, and in his correspondence, he made clear that he considered himself as Rabelais' successor in humour writing, distancing himself from Jonathan Swift. Sterne's novel The Life and Opinions of Tristram Shandy, Gentleman sold widely in England and throughout Europe. Translations of the work began to appear in all the major European languages almost immediately upon its publication, and Sterne influenced European writers as diverse as Denis Diderot and the German Romanticists. His work also had noticeable influence over Brazilian author Machado de Assis, who made use of the digressive technique in the novel The Posthumous Memoirs of Bras Cubas. English writer and literary critic Samuel Johnson's verdict in 1776 was that "Nothing odd will do long. Tristram Shandy did not last." This is strikingly different from the views of European critics of the day, who praised Sterne and Tristram Shandy as innovative and superior. Voltaire called it "clearly superior to Rabelais", and later Goethe praised Sterne as "the most beautiful spirit that ever lived". Swedish translator Johan Rundahl described Sterne as an arch sentimentalist. The title page to volume one includes a short Greek epigraph, which in English reads: "Not things, but opinions about things, trouble men." Before the novel properly begins, Sterne also offers a dedication to Lord William Pitt. He urges Pitt to retreat with the book from the cares of statecraft. The novel itself starts with the narration, by Tristram, of his own conception. It proceeds mostly by what Sterne calls "progressive digressions" so that we do not reach Tristram's birth before the third volume. The novel is rich in characters and humour, and the influences of Rabelais and Miguel de Cervantes are present throughout. The novel ends after 9 volumes, published over a decade, but without anything that might be considered a traditional conclusion. Sterne inserts sermons, essays and legal documents into the pages of his novel; and he explores the limits of typography and print design by including marbled pages and an entirely black page within the narrative. Many of the innovations that Sterne introduced, adaptations in form that were an exploration of what constitutes the novel, were highly influential to Modernist writers like James Joyce and Virginia Woolf, and more contemporary writers such as Thomas Pynchon and David Foster Wallace. Italo Calvino referred to Tristram Shandy as the "undoubted progenitor of all avant garde novels of our century". The Russian Formalist writer Viktor Shklovsky regarded Tristram Shandy as the archetypal, quintessential novel, "the most typical novel of world literature." However, the leading critical opinions of Tristram Shandy tend to be markedly polarised in their evaluations of its significance. Since the 1950s, following the lead of D. W. Jefferson, there are those who argue that, whatever its legacy of influence may be, Tristram Shandy in its original context actually represents a resurgence of a much older, Renaissance tradition of "Learned Wit" – owing a debt to such influences as the Scriblerian approach. A Sentimental Journey Through France and Italy has many stylistic parallels with Tristram Shandy, and the narrator is one of the minor characters from the earlier novel. Although the story is more straightforward, A Sentimental Journey is interpreted by critics as part of the same artistic project to which Tristram Shandy belongs. Two volumes of Sterne's Sermons were published during his lifetime; more copies of his Sermons were sold in his lifetime than copies of Tristram Shandy. The sermons, however, are conventional in substance. Several volumes of letters were published after his death, as was Journal to Eliza. These collections of letters, more sentimental than humorous, tell of Sterne's relationship with Eliza Draper.