Кіріспе
Ньюхейвен – Шотландияның Эдинбург қаласындағы аудан. Ол Лейт пен Грантон арасында, қала орталығынан шамамен 2 миль (3 км) солтүстікке қарай, Виктория паркі ауданының солтүстігінде орналасқан. Бұрын Форт фиртінің жағасындағы ауыл және порты болған, 1991 жылғы халық санауы бойынша шамамен 5000 тұрғыны болған. Ньюхейвен 1977 жылы Эдинбургтегі 40-қа жуық осындай аймақтардың бірі ретінде ескеруге алынған қорғалатын аймақ болып белгіленді. Оның көптеген шотланд балықшылар ауылдарына тән ерекше құрылыс стилі бар, бірінші қабатқа апаратын "орман баспалдағы" (forestair) бар. Төменгі қабаттар торларды сақтау үшін пайдаланылған. 1960 жылдардан бері салынған жаңа тұрғын үйлер осы ескі ғимараттардың стилін қайталайды. 1844 жылы салынған Виктория бастауыш мектебі Ньюхейвеннің бас көшесіндегі тарихи және тізімдегі ғимарат болып табылады. 2021 жылы оқушылар мен ұстаздар Батыс гаваньдағы жаңа ғимаратқа көшкенге дейін ол Эдинбург қалалық кеңесінің аумағындағы ең көне кеңес мектебі болып саналды. Соңғы кезде мектепте шамамен 145 бала оқыды. Қазіргі уақытта бұл жер Heart of Newhaven Community еріктік қайырымдылық қорымен Community Asset Transfer схемасы арқылы сатып алынды және қоғамдық орталық ретінде пайдаланылады. Жаңа Батыс гавань дамуы Ньюхейвеннен солтүстікке қарай Форт фиртіне дейін созылады. Бұл сонымен қатар Кеңесі ұрпақтар спорт орталығының (қазіргі Дэвид Ллойд Ньюхейвен Харбор) орналасқан жері, онда теннисші сэр Энди Мюррей бала кезінде жиі ойнаған.
Newhaven is a district in Edinburgh, Scotland, between Leith and Granton and about 2 mile (3 km) north of the city centre, just north of the Victoria Park district. Formerly a village and harbour on the Firth of Forth, it had a population of approximately 5,000 inhabitants at the 1991 census. Newhaven was designated a conservation area, one of 40 such areas in Edinburgh, in 1977. It has a very distinctive building form, typical of many Scottish fishing villages, with a "forestair" leading to accommodation at first floor level. The lower ground floor was used for storing nets. More modern housing dating from the 1960s has replicated the style of these older buildings. Victoria Primary School, created in 1844, is a historic, listed building in Newhaven Main Street and was the oldest council primary school still in use within the City of Edinburgh council area until pupils and staff moved to a new building across in Western Harbour in 2021. It latterly had a school roll of around 145 children. The site has now been acquired under the Community Asset Transfer scheme, by the Heart of Newhaven Community, a volunteer led charity, who will be running it as a community hub. The new Western Harbour development extends north into the Firth of Forth from Newhaven. It is also the home of Next Generation Sports Centre (now named David Lloyd Newhaven Harbour), where the tennis player Sir Andy Murray regularly played as a youngster.
Тарих
Ауыл ежелгі көтерілген жағажай сызығында орналасқан. Ол Солтүстік Лейт еншісінің бір бөлігі болды, Лейттің суы Лейтті солтүстік және оңтүстік еншілерге бөлгендіктен, солтүстікке қарай орналасқан. Бұрын мұнда гүлденген балықшылар ауылы және кеме жасау орталығы болған. Король Джеймс IV Шотландияның әскери-теңіз флотын құруды жоспарлаған, бірақ Лейттің бұрынғы порты үлкен соғыс кемелеріне жарамсыз болып шықты. 1504 жылы ол "Ньюхавин" (сөзбе-сөз "жаңа порт") деген арнайы салынған порт құрды, ол әсіресе "Михаил" (халық арасында "Ұлы Михаил" деп аталған) соғыс кемесін салу үшін арналған. Кеме 1507-1511 жылдар аралығында салынды. Бастапқы порттың орны – қазіргі Fishmarket Square ашық алаңы (жоғарыдағы суретке қараңыз). Кемежай жұмысшылары мен теңізшілер үшін салынған деп есептелетін Әулие Мария және Әулие Джеймс шіркеуінің сақталған қабырғаларын Лэмбс-корт пен Вестмост-Клоуздың Бас көшесінен көруге болады. Шіркеу 1611 жылы қирады; 1766 жылы еркін балықшылар қоғамы оны зират ретінде пайдалану үшін сатып алды және 1848 жылға дейін солай қолданды. Джеймс VI тұсында фламанд кәсіпкерлері Корнелиус де Вос және Евстахиус Рош Ньюхейвенде теңіз тұзын алу үшін тұздықтар құрды. Эдинбургқа жақын болғанымен, Ньюхейвен халқы киім мен дәстүр бойынша ерекшеленді. Сондықтан ауыл мен оның тұрғындары ерекше жергілікті сипатты көрсету үшін жасалған фотосуреттер мен пошта карточкаларында жақсы жазылған, атап айтқанда, пионер-викториялық фотографтар Дэвид Октавиус Хилл мен Роберт Адамсон Ньюхейвеннің көптеген балықшылары мен балықшы әйелдерін суретке түсірді. Ньюхейвеннің еркін балықшылар қоғамы, кем дегенде 1572 жылдан бері Шотландиядағы ең көне достық қоғамдардың бірі болды. Ол 1989 жылға дейін сақталды. 20 ғасырдың соңына дейін Форт-оф-Фертке кемелерді жүргізушілердің көп бөлігі Ньюхейвен отбасыларының тығыз байланыста болған топтарынан шықты. Ертедегі жүргізушілер өздерінің экипаждарын және ең жылдам және теңізге жарамды деп саналатын желкенді кемелермен қамтамасыз етті. Ауыл бір кезде Эдинбург, Лейт және Ньюхейвен темір жолы арқылы Эдинбург пен Лейтке байланысты болған, бірақ желі 1956 жылы жабылды. Станция ғимараты мен платформа әлі де Тринити Крессент маңында сақталған. Басқа станциялар да Аннфилдтің соңында және Крейгхолл жолында болды. Сондай-ақ, ол Стирлингке пароходпен байланысты, ол 42 мильді 3 сағаттан астам уақыт ішінде жүріп өтетін. 1572-1890 жылдар аралығында Ньюхейвен - устрицаларды түсірудің маңызды порты болды. 1881 жылы ауылдың 400 балықшысының арасында, 17 балықшы, оның ішінде әкесі мен ұлының (немесе ағайындыларының) қайықтарындағы экипаждар, 189 адамның өмірін қиған қатыгез дауылда, "Эймут апаты" деп белгілі болған дауылда қайтыс болды. Ньюхейвендегі осы өмірден озғандардан 9 жесір және 57 бала қалды. Ньюхейвен флоты кит аулау индустриясында да рөл атқарды, ол Ньюхейвен жолының солтүстік шетіндегі "Whale Brae" деген атта қалды. Китшінің үйі (13), қазіргі Парк-роудтың ортасында, төменгі ғимараттардан портқа қарай ашық көрініспен орналасқан. Бастапқыда кірпіштен салынған, бірақ кейін таспен екі еселенді (яғни, ерекше жағдай, тас бөлімі кеңейтілген). 1970 жылдары екі пәтерге бөлінді. Порттың кіреберісінде 1869 жылы салынған маяк жергілікті ескерткіш болып табылады. Порт еншісі кеңейтілген Лейт портынан кішкентай болып көрінеді. Бұрын гүлденген Викториялық балық базары қазір кішкентай, бірақ әлі де жұмыс істейтін балық базарына және Loch Fyne мейрамханасына айналдырылды. Бұрынғы балық базарының кішкентай бөлігін алып тұрған Ньюхейвен мұралық мұражайы 2007 жылы жабылды. Содан бері ол жақын орналасқан балық базарына қосылған балық саудасына айналды. Оның кейбір экспонаттарын Виктория бастауыш мектебі сақтап қалды. 2021 жылы тарихи мектеп ғимараты Шотландия жер қорынан оны сатып алу үшін қауымдастық грантынан кейін "Ньюхейвен қауымдастығының жүрегі" қайырымдылық ұйымының болашақ үйі ретінде расталды. Ньюхейвен 1950-1960 жылдары Эдинбург қаласының қала жоспаршыларымен, қала архитекторларының (жою элементтері үшін) және Иан Линдсей мен серіктестерінің (қайта құру үшін) бақылауымен қайта құрылды. Бас көше толығымен жойылып, солтүстік жағында "көшірме" ретінде қайта салынды. Оңтүстік жағы 1960 жылдардағы әдеттегі стильде үш қабатты пәтерлер ретінде қайта салынды. Аймақтағы басқа қайта құрулар, Ұлы Майкл көтерілісі мен Лаверкбанк жарты айлық, танымал шотландтық заманауи сәулетші Сэр Базил Спенстің жұмысы болды. Бас көшенің оңтүстік жағында орналасқан, жергілікті тұрғындар "Ньюхейвен тасы" деп білетін 16 ғасырлық тас гербі, ұзақ жойылған Тринити Мейнс фермасынан келгендіктен көрінеді, ол Лейттегі Тринити Хаусымен байланысты фермалық еншік, оның гербі тақтада бейнеленген. Ферма жақын маңындағы Тринити қалашығына атын берді. Тақтаның жоғарғы бөлігі жергілікті бастауыш мектептегі плакетте көшірілген. Ауылдың жоғарғы бөлігінде үлкен виллалар орналасқан, олар балықшылар коттедждерінен тұратын ауылға қарап тұрды. Порттың шығыс жағында орналасқан Викториялық балық базары 1990 жылы бұзудан сақталды, тізімге енгізілді. Бастапқыда үлкен Harry Ramsden's ретінде айналдырылған, қазір Loch Fyne мейрамханасы. Солтүстік бөлігіндегі кішкентай бөлмеде орналасқан Ньюхейвен мұралық мұражайы сақталмады, бірақ балық базарының функциясы қайта жандандырылды, соның ішінде қоғамдық қолжетімді балық дүкені де бар. Ауылдың солтүстігі мен солтүстік-шығысындағы жаңа құрылыстар ауылдың түпнұсқасын ауқым мен халық саны бойынша тез басып озды. Ауылдың көп бөлігі қазір Форт-оф-Фертке емес, биік қабатты заманауи пәтерлерге қарайды.
Мұралық іс-шаралар
Басқа тарихи ауылдар сияқты, Ньюхейвенде мамыр немесе маусым айында жыл сайынғы гала күні өткізіліп келеді, онда дәстүрлі түрде безендірілген "патшалық баржа" "Гала королевасы" мен "Балықшы патшасын" (әр жылы "тажиланған" жас балалар) пор арқылы алып келіп, шерулерге, тойларға және музыкаға жетекшілік етеді. Бұл дәстүр бүгінгі күнге дейін сақталып келеді. Виктория мектебінің жанындағы соғыс ескерткіші жыл сайынғы Тыныштандыру күнінің (Armistice Day) салтанатты шараларының өтетін орны. 2021 жылдың 14 қазанында Эймут апатында қаза тапқандарға арналған 140 жылдық естелік шарасы (және теңізде қаза тапқандардың барлығын еске алу) жоспарлануда, сондай-ақ қаза тапқандардың ұрпақтарынан осы шараға жеке немесе онлайн қатысуға шақыру жолданды, өйткені олардың кейбіреуі АҚШ, Канада және Австралияда тұрады.
Автобустар
Ньюхейвенді Лотиан автобустары қызмет көрсетеді: 7 және 11 қала орталығына тікелей қатынайды, ал 16/N16 Лейтке қосылып, одан қала орталығына барады.
Трамвай
Ньюхейвен 1956 жылға дейін 20 ғасырдың басындағы трамвай маршрутының бір бөлігі болды. Эдинбург трамвайларының жеңіл рельстік желісі 2023 жылдың маусым айында жолаушыларға ашылды, бұл қала орталығымен және әуежаймен байланыстыруды қамтамасыз етті. Желі Линдсей көшесінің солтүстік жағында орналасқан Ньюхейвен трамвай аялдамасында аяқталады.