Кіріспе
Балқандағы оңтүстік славян тілі – серб тілі () – серб-хорват тілінің стандартталған түрі, оны негізінен сербтер қолданады. Ол Сербияның ресми және ұлттық тілі, Босния және Герцеговинаның үш ресми тілінің бірі, сондай-ақ Черногория мен Косовода қолданылатын ресми тіл. Хорватия, Солтүстік Македония, Румыния, Венгрия, Словакия және Чехияда танылған азшылық тілі болып табылады. Стандартты серб тілі серб-хорват тілінің ең көп тараған диалектісі – штокавианға (нақтырақ айтқанда, Шумадия, Воеводина және Шығыс Герцеговина диалектілеріне) негізделген. Ол стандартты хорват, босния және черногория тілдерінің де негізі болып табылады, сондықтан 2017 жылы хорваттардың, босниялықтардың, сербтердің және черногориялықтардың ортақ тілі туралы декларация жарияланды. Сербтер қолданатын тағы бір диалект – Сербияның оңтүстік-шығысындағы торлак диалектісі, ол македон және болгар тілдеріне өте жақын. Серб тілі – еуропалық стандартты тілдердің ішінде кириллица және латын әліпбиін толыққанды қолданатын жалғыз тіл. Серб кириллицасы 1814 жылы серб лингвисті Вук Караджич жасаған, ол оны фонемалық принциптерге сүйене отырып құрды. Серб тілі үшін қолданылатын латын әліпбиі (latinica) 1830 жылдары хорват лингвисті Людевит Гаж чех жүйесіне негізделіп, кириллица мен латын орфографиясы арасындағы бір-бірге сәйкес графем-фонема байланысын пайдалана отырып, параллель жүйе құрды.
Serbian (, ) is the standardized variety of the Serbo Croatian language mainly used by Serbs. It is the official and national language of Serbia, one of the three official languages of Bosnia and Herzegovina and co official in Montenegro and Kosovo. It is a recognized minority language in Croatia, North Macedonia, Romania, Hungary, Slovakia, and the Czech Republic. Standard Serbian is based on the most widespread dialect of Serbo Croatian, Shtokavian (more specifically on the dialects of Šumadija Vojvodina and Eastern Herzegovina), which is also the basis of standard Croatian, Bosnian, and Montenegrin varieties and therefore the Declaration on the Common Language of Croats, Bosniaks, Serbs, and Montenegrins was issued in 2017. The other dialect spoken by Serbs is Torlakian in southeastern Serbia, which is transitional to Macedonian and Bulgarian. Serbian is practically the only European standard language whose speakers are fully functionally digraphic, using both Cyrillic and Latin alphabets. The Serbian Cyrillic alphabet was devised in 1814 by Serbian linguist Vuk Karadžić, who created it based on phonemic principles. The Latin alphabet used for Serbian (latinica) was designed by the Croatian linguist Ljudevit Gaj in the 1830s based on the Czech system with a one to one grapheme phoneme correlation between the Cyrillic and Latin orthographies, resulting in a parallel system.
Жіктеу
Серб тілі – серб-хорват тілінің стандартталған түрі, оңтүстік славян топшасының славян тілі (үнді-еуропалық). Серб-хорват тілінің басқа стандартталған түрлері – босния, хорват және черногория тілдері. "Тілдің барлық маңызды "деңгейлерін" қарастыру БКС тілінің бір грамматикалық жүйесі бар, біртұтас тіл екенін нақты көрсетеді". Ол шығыс оңтүстік славян тілдері – болгар және македон тілдерімен, словен тіліне қарағанда нашар түсініледі (словен тілі батыс оңтүстік славян топшасына жатады, бірақ сөздік қоры, грамматикасы және айтылуы жағынан серб-хорват тілінің стандартталған түрлерінен әлі де маңызды айырмашылықтар бар, алайда ол серб-хорват тілінің кайкав және чакав диалектілеріне жақын).
Черногориядағы мәртебесі
Серб тілі 2007 жылдың қазанына дейін Черногорияның ресми тілі болды, содан кейін Черногорияның жаңа Конституциясы 1992 жылғы Конституцияны алмастырды. Сербті қолдайтын партиялардың қарсылығына қарамастан, черногория тілі елдің жалғыз ресми тілі деп жарияланды, ал серб тілі босния, албан және хорват тілдерімен қатар ресми қолданыстағы тіл мәртебесін алды. 2011 жылғы Черногория халық санағында халықтың 42,88% серб тілін ана тілі деп атады, ал 36,97% черногория тілін ана тілі деп атады.
Жазу жүйесі
Серб тілінде кириллица (ћирилица, ćirilica) және латын қарпі (latinica, латиница) қолданылады. Серб тілі – синхронды диграфияның сирек кездесетін мысалы, онда қоғамның барлық сауатты мүшелерінің екі алмастырылатын жазу жүйесі бар. Бұқаралық ақпарат құралдары мен баспагерлер әдетте бір әліпбиді немесе екіншісін таңдайды. Жалпы алғанда, әліпбилер бірін-бірі алмастыра қолданылады; заң саласында кириллица қажетті болған жағдайларды қоспағанда, бір әліпби екіншісінен басым түсетін контекст жоқ. Серб тілінің ресми органдары қазіргі стандартты серб тіліндегі екі жазудың да ресми мәртебесін жарты ғасырдан астам уақыттан бері мойындап келеді, бірақ тарихи себептерге байланысты 2006 жылғы Конституция бойынша Сербияның әкімшілік жүйесінің ресми жазуы кириллица деп белгіленді. Латын қарпі ресми контексттерде қолданыла береді, бірақ үкімет ұлттық сезімге байланысты осы тәжірибені кезең-кезеңмен тоқтатуға ниетті екенін мәлімдеді. Мәдениет министрлігі кириллицаны серб ұлтының "өзіндік жазуы" деп санайды. Алайда, заң стандартты тілдегі жазуларды немесе стандартты тілдің өзін қандай да бір жолмен реттемейді, жазуды таңдауды жеке таңдау және өмірдің барлық саласында (басылымдар, БАҚ, сауда және коммерция және т.б.) еркін ерікке қалдырады, бірақ мемлекеттік құжаттарды дайындау және мемлекеттік қызметкерлермен ресми жазбаша байланыс кириллицада болуы тиіс. Бұқаралық ақпарат құралдарында мемлекеттік телерадиокомпания – Сербия радио-телевидениесі көбінесе кириллицаны қолданады, ал жекеменшік телерадиокомпаниялар, мысалы, RTV Pink – латын қарпін қолданады. Газеттер екі жазуда да таба аласыз. Қоғамдық кеңістікте логотиптер, сыртқы жарнамалар және бөлшек сауда таңбаларында латын қарпі басым, бірақ екі жазу да жиі кездеседі. Сербия үкіметі осы салаларда кириллицаның қолданылуын арттыруға шақырып отыр. Латын қарпі Сербияда телефондар мен компьютерлерде енгізу оңай болғандықтан, күннен-күнге танымал болып келеді.
Грамматика
Серб тілі – жоғары дамыған жалғаулы тіл, зат есімдер, есімдіктер мен сын есімдердің, сондай-ақ етістіктердің грамматикалық морфологиясымен ерекшеленеді.
Сифаттар
Серб тіліндегі сын есімдер өзгертілген есімнің алдында немесе артында тұруы мүмкін, бірақ өзгертілген есіммен сан, род және жағдай бойынша үйлесуі тиіс.
Іс-әрекеттер
Серб тіліндегі етістіктер төрт өткен формада біріктіріледі: перфект, аорист, имперфект және плюперфект. Олардың соңғы екеуі өте сирек қолданылады (имперфект кейбір диалекттерде қолданыла береді, бірақ көптеген серб тілінде сөйлейтіндер оны көне деп санайды), бір болашақ заман (кейде бірінші болашақ заман деп аталады, екінші болашақ заманға немесе болашақ нақтыға қарсы, ал кейбір лингвистер оны шартты көңіл-күйдің заманы деп есептейді) және бір қазіргі заман. Бұл – хабарлау көңіл-күйдің уақыттары. Хабарлау көңіл-күйінен басқа, бұйрық көңіл-күй де бар. Шартты көңіл-күйдің тағы екі уақыты бар: бірінші шартты (шартты сөйлемдерде, мүмкін және мүмкін емес жағдайларды білдіру үшін қолданылады) және екінші шартты (ауызша тілде қолданылмайды, тек мүмкін емес жағдайларды білдіру үшін қолданылуы тиіс). Серб тілінде белсенді және пассивтік сөздер қолданылады. Етістіктің түбір формаларына келетін болсақ, серб тілінде бір инфинитив, екі сын есімдік жақшылық (белсенді және пассивтік) және екі үстеулік жақшылық (қазіргі және өткен) бар.
Сөздік
Серб тіліндегі сөздердің көпшілігі ежелгі славян тілінен бастау алған, славян лексикалық қорына жатады. Тарих барысындағы мәдени байланыстарды көрсететін түрлі тілдерден алынған көптеген заемсөздер бар. Грек, латын, итальян, түрік, венгр, ағылшын, орыс, неміс, чех және француз тілдерінен ерекше сөздер қарыз түрінде алынған.
Серб әдебиеті
Серб әдебиеті орта ғасырларда қалыптасты, оның ішінде 1186 жылғы «Мирослав евангелиесі» (Miroslavljevo jevanđelje) және 1349 жылғы «Душан заңнамасы» (Dušanov zakonik) сияқты еңбектер бар. Орта ғасырлық әдебиеттің көп бөлігі сақталмаған, бірақ қалғандары сол заманғы талаптарға сай екенін көрсетеді. Мысалы, Ұлы Александр туралы «Серб Александридасы» және «Тристан мен Изольда» туындысының серб тіліне аударымы. Бұл туындылар толыққанды әдебиетке жатпаса да, 14 және 15 ғасырлардағы серб жазба мұрасы құқықтық, саудалық және әкімшілік мәтіндерді қамтиды. Бұл мәтіндерде серб тілінің жергілікті нұсқасы серб шіркеу славян тіліне қарсы қойылған. 14 ғасырдың басында бұрынғы жергілікті заңдармен қатаң тыйым салынған серб-хорват тілі Рагуза Республикасының басты тіліне айналады. Алайда, бай азаматтары отбасында Дубровник диалектінде сөйлесе де, балаларын итальян тілін толық меңгеру үшін Флоренция мектептеріне жіберді. 15 ғасырдың ортасында Сербия Осман империясының билігіне көшті, ал келесі 400 жыл бойы жазба әдебиетін жасауға мүмкіндік болмады. Дегенмен, серб әдебиетінің ең көрнекті туындылары осы кезеңде ауыз әдебиеті түрінде пайда болды, оның ең танымал түрі – эпикалық поэзия. Эпикалық өлеңдер негізінен 19 ғасырда жазылып алынды және 1950 жылдарға дейін ауызша дәстүрде сақталды, бұл басқа халықтардың эпикалық жырларынан бірнеше ғасыр, тіпті мың жылға дейін ұзақ сақталды. Гёте мен Якоб Гримм серб эпосын түпнұсқада оқу үшін серб тілін үйренді. 18 ғасырдың соңына қарай жазба әдебиеті тілден алшақтады. 18 ғасырдың екінші жартысында «славян-серб» тілі деп аталатын жаңа тіл пайда болды. Бұл жасанды тіл 1720 жылдары қазіргі серб тілінде жазған Гаврило Стефанович Венклович сияқты ақындар мен тарихшылардың еңбектерін ығыстырды. Бұл халықтық туындылар көпшілік назарынан тыс қалды және тек Милорад Павич сияқты қазіргі әдебиет тарихшылары мен жазушылардың пайда болуымен ғана лайықты бағаланды. 19 ғасырдың басында Вук Стефанович Каражич халықтың ауызекі тілін әдеби норма ретінде насихаттады.
Сөздіктер
1818 жылы алғаш рет жарық көрген Вук Караджичтің "Серб тілінің сөздігі" – қазіргі әдеби серб тілінің ең алғашқы сөздігі. Югославия Ғылым және өнер академиясының 1880-1976 жылдары жариялаған "Rječnik hrvatskoga ili srpskoga jezika" (I–XXIII) – серб-хорват тілінің жалғыз толық тарихи сөздігі. Оның алғашқы редакторы – Дзюро Даничич, одан кейін Перо Будмани және белгілі Вук мектебінің өкілі Томислав Маретич болды. Бұл сөздіктің деректері, әсіресе алғашқы томдарында, негізінен Штокавиан тілінен алынған. 1791 жылғы неміс-серб сөздігі немесе 15 ғасырдағы араб-парсы-грек-серб тілдеріндегі әңгімелесу оқулығы сияқты бұрынғы, стандартталмаған сөздіктер де бар.
Стандартты сөздіктер
Серб-хорват әдеби және халық тілінің сөздігі (Rečnik srpskohrvatskog književnog i narodnog jezika) – серб тілінің (және жалпы серб-хорват тілінің) ең ірі сөздігі және әлі де толыққан жоқ. 1959 жылдан бастап 2020 жылға дейін 21 том жарық көрді, ал толық аяқталуына дейін 40 томға жуық болуы күтілуде. Серб-хорват әдеби тілінің сөздігі (Rečnik srpskohrvatskoga književnog jezika) 1967–1976 жылдары алты томдық болып, Matica srpska (кириллицамен басылған) және Matica hrvatska (латын әрпімен басылған) бірлесіп жасаған жоба ретінде бастау алды. Хорват тіл білімі мамандарының сынды пікірлеріне байланысты Matica hrvatska тек алғашқы үш томды ғана шығарды. Серб тілінің сөздігі (Rečnik srpskoga jezika) 2007 жылы Matica srpska баспасынан бір томдық түрінде жарық көрді, онда A4 форматындағы 1500-нен астам бетке 85 000-нан астам сөз түсіндірілген.
Этимологиялық сөздіктер
Серб тілінің стандартты және жалғыз толық этимологиялық сөздігі – хорват тіл білімі маманы Петар Скок жазған "Скок": Etimologijski rječnik hrvatskoga ili srpskoga jezika ("Хорват немесе серб тілінің этимологиялық сөздігі"). I–IV томдар. Загреб, 1971–1974 жылдар. Сонымен қатар, жаңа монументалды Etimološki rečnik srpskog jezika ("Серб тілінің этимологиялық сөздігі") де бар. Қазірге дейін екі том жарық көрді: I (А әрпімен басталатын сөздерімен) және II (Ba Bd). Немец, итальян, хорват, түрік, грек, венгр, орыс, ағылшын және басқа да алынған сөздерге арналған мамандандырылған этимологиялық сөздіктер де бар (қ. сөздің шығу тегі тарауын).