Кіріспе

Румынияның Уйхей ауылы, мажар тілінде Újhely деп аталады. Sátoraljaújhely (; көне атауы Neustadt am Zeltberg; , немесе) – Словакия шекарасымен жақын орналасқан Мажарстанның солтүстігіндегі Борсод-Абауй-Земплен округіндегі қала. Ол округ орталығы Мишколцтан шығысқа қарай орналасқан.

Тарих

Sátor alja (мағынасы "шатыр астында", жақын маңдағы шатыр тәрізді тауға сілтеме жасай отырып) – Венгрияның Карпат алабын басып алғаннан бастап, Венгрияға бірінші моңғол шапқыншылығы кезінде қирағанға дейін болған елді мекен. Ол 13 ғасырда қайта салынды, бірақ азаматтар арасында атау туралы келіспеушілік болды: бірі бастапқы атауын сақтауды қаласа, енді бірі оны új hely ("жаңа орын") деп атауды ұсынды. Саторльяухелйге 1261 жылы король Стефан V қала мәртебесін берді, сонымен қатар сол кезде қамал да салынды. Саторльяухелй аймақтың тарихында маңызды рөл атқарды: 17 және 18 ғасырларда Хабсбургтер билігіне қарсы көтерілістер осы жерден басталды. 1848 жылғы революциядан кейін Саторльяухелй Польшаға, Рутенияға және Трансильванияға қарайтын маңызды сауда жолдарына жақын болғандықтан қарқынды дамыды. Қаланың жеңіл өнеркәсібі 17 ғасырда Земплен (округ) астанасы болуына себепкер болды. Саторльяухелй әрқашан мәдениет орталығы болды. 18 ғасырда мажар тілінің реформаторы Ференц Казинчи осы жерде өмір сүрді. 20 ғасырдың басында қалада шағын, бірақ маңызды еврей қауымы болды: қаланың 13 000 тұрғынының 4 500-і еврейлер еді. Олардың қатарында Мозес Тейтельбаум мен Майкл Хейлприн де бар еді. Трианон шарты бойынша Венгрия солтүстік аумақтарынан айырылды. Шекара Ронява өзені арқылы жүргізіліп, қаланы екі бөлікке бөлді. Қала халқының бес бөлігі мен аумағының төрт бөлігі Чехословакия құрамына кірді. Жаңа құрылған ауыл словак тілінде Slovenské Nové Mesto ("Словак жаңа қаласы"), ал венгр тілінде Szlovákújhely ("Словак жаңа қаласы") немесе Kisújhely ("Кішкентай жаңа қала") деп аталды. Венгрия екі теміржол желісі мен өнеркәсіптік аймақты жоғалтты. Қаланың өнеркәсібі соғыстар арасында қайта жаңғыртылды, бірақ Екінші дүниежүзілік соғыстың басталуы осы дамуға кедерілді. Нацилік репрессия, 1943 жылдан кейін үздіксіз бомбалау, еврей халқының көпшілігін өлтіру (көпшілігі Аушвицке күштеп жіберілді) және кеңес оккупациясы қаланы қиын жағдайға түсірді. 1950 жылы әкімшілік реформасы кезінде Земплен округі Борсод-Абауй-Земплен округінің құрамына енді, ал Саторльяухелй округ орталығы мәртебесін жоғалтты. Саторльяухелй қайтадан салынды және бүгінде ұлттық шаңғы орталығы және туризм орталығы болып табылады.

Яһуди тарихы

Тарихи тұрғыдан Újhely (Sátoraljaújhely) Земплин округіне қарасты. Құжаттар 1734 жылы еврейлердің Саторалжаухелиде тұрғанын және оларға жылжымайтын мүлікке ие болуға рұқсат берілгенін көрсетеді. Қоғамның сол кезде өсіп келе жатқаны байқалады; 10 жыл өткен соң еврейлердің мектебі болды, ол 1829 жылы Мартин Рафаэль Кастенбаумнан 260 000 флорин мұра алды және одан бері оның атымен белгілі болды. Ең көне қабір тасы 1760 жылғысы, бірақ ауруханамен байланысты ḥebra ḳaddisha 1772 жылға дейін құрылмады, оның негізін салушы Нафтали Хирш есімді саяхатшы раввин болды. Бірінші ḥebrabook-тың титулдық бетінде соңғы рәсімдерді бейнелейтін сурет бар. 1790 жылы Саторалжаухелиде синагог салынды; ол 1887 жылы жаңа құлшылық үйімен алмастырылу үшін бұзылғанда, жер астындағы 8 бөлме табылды, олар, әдетте, жергілікті антисемиттік қарақшылықтардан жасыруға арналған қауіпсіз жасырын орындар болды. Қоғамның ең көне құжаты 1831 жылғы, Мұса Тейтельбаум раввиндігі кезінде жазылған. Оның айтуынша, кейіннен 1848 жылғы Венгрия революциясының көшбасшысы болған Лайош Коссут балалық шағында ауырған кезде оған әкелінді, раввин баланы баталады және Псалм 60:6-дағы ("ḳosheṭ" сөзіне сілтеме жасай отырып) оның болашақ ұлылығын болжады. Тейтельбаум 1841 жылы қайтыс болды, оның орнына немересі Екузиел Йехуда Тейтельбаум келді, ол шамамен 1848 жылы Горлицеге кетті. Еремия Лёв содан кейін Ужхели раввині болып тағайындалды. Православ партиясының жетекшілерінің бірі болған Лёвтің орнына бас раввин Коломан Вайс және уағызшы Исидор Голдбергер келді. 1848 жылы министр Берталан Сземереге хатшылық қызметін атқарған Михаэль Хейлприн революцияға дейін Ужхелидегі еврей мектебінде мұғалім болған. 1905 жылы қаланың жалпы халқы 13 000 адамды құраса, еврейлердің саны 4 500 адамды құрады.

Ұлттар

Венгр 90,91%
Рома 6,37%
Словак 1,21%
Неміс 0,96%
Басқа 0,55%