Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Румынияның Уйхей ауылы, мажар тілінде Újhely деп аталады. Sátoraljaújhely (; көне атауы Neustadt am Zeltberg; , немесе) – Словакия шекарасымен жақын орналасқан Мажарстанның солтүстігіндегі Борсод-Абауй-Земплен округіндегі қала. Ол округ орталығы Мишколцтан шығысқа қарай орналасқан.
the Romanian village of Uihei, called Újhely in Hungarian
Sátoraljaújhely (; archaic Neustadt am Zeltberg ; ; , or ) is a town located in Borsod Abaúj Zemplén county in northern Hungary along the Slovak border. It is east from the county capital Miskolc.
Тарих
Sátor alja (мағынасы "шатыр астында", жақын маңдағы шатыр тәрізді тауға сілтеме жасай отырып) – Венгрияның Карпат алабын басып алғаннан бастап, Венгрияға бірінші моңғол шапқыншылығы кезінде қирағанға дейін болған елді мекен. Ол 13 ғасырда қайта салынды, бірақ азаматтар арасында атау туралы келіспеушілік болды: бірі бастапқы атауын сақтауды қаласа, енді бірі оны új hely ("жаңа орын") деп атауды ұсынды. Саторльяухелйге 1261 жылы король Стефан V қала мәртебесін берді, сонымен қатар сол кезде қамал да салынды. Саторльяухелй аймақтың тарихында маңызды рөл атқарды: 17 және 18 ғасырларда Хабсбургтер билігіне қарсы көтерілістер осы жерден басталды. 1848 жылғы революциядан кейін Саторльяухелй Польшаға, Рутенияға және Трансильванияға қарайтын маңызды сауда жолдарына жақын болғандықтан қарқынды дамыды. Қаланың жеңіл өнеркәсібі 17 ғасырда Земплен (округ) астанасы болуына себепкер болды. Саторльяухелй әрқашан мәдениет орталығы болды. 18 ғасырда мажар тілінің реформаторы Ференц Казинчи осы жерде өмір сүрді. 20 ғасырдың басында қалада шағын, бірақ маңызды еврей қауымы болды: қаланың 13 000 тұрғынының 4 500-і еврейлер еді. Олардың қатарында Мозес Тейтельбаум мен Майкл Хейлприн де бар еді. Трианон шарты бойынша Венгрия солтүстік аумақтарынан айырылды. Шекара Ронява өзені арқылы жүргізіліп, қаланы екі бөлікке бөлді. Қала халқының бес бөлігі мен аумағының төрт бөлігі Чехословакия құрамына кірді. Жаңа құрылған ауыл словак тілінде Slovenské Nové Mesto ("Словак жаңа қаласы"), ал венгр тілінде Szlovákújhely ("Словак жаңа қаласы") немесе Kisújhely ("Кішкентай жаңа қала") деп аталды. Венгрия екі теміржол желісі мен өнеркәсіптік аймақты жоғалтты. Қаланың өнеркәсібі соғыстар арасында қайта жаңғыртылды, бірақ Екінші дүниежүзілік соғыстың басталуы осы дамуға кедерілді. Нацилік репрессия, 1943 жылдан кейін үздіксіз бомбалау, еврей халқының көпшілігін өлтіру (көпшілігі Аушвицке күштеп жіберілді) және кеңес оккупациясы қаланы қиын жағдайға түсірді. 1950 жылы әкімшілік реформасы кезінде Земплен округі Борсод-Абауй-Земплен округінің құрамына енді, ал Саторльяухелй округ орталығы мәртебесін жоғалтты. Саторльяухелй қайтадан салынды және бүгінде ұлттық шаңғы орталығы және туризм орталығы болып табылады.
Sátor alja (meaning "under the tent", referring to the tent shaped mountain nearby) was a settlement from the Hungarian conquest of the Carpathian Basin until it was destroyed during the First Mongol invasion of Hungary. It was rebuilt in the 13th century, although there was disagreement among the citizens concerning the name: some wanted to keep the original name, and some wanted to rename it új hely ("new place"). Sátoraljaújhely was granted town status in 1261 by King Stephen V, and a castle was also built around that time. Sátoraljaújhely has often played an important role in the region's history: revolts against Habsburg rule began there in the 17th and 18th centuries. After the Revolution of 1848, Sátoraljaújhely developed rapidly owing to its location close to important trade routes leading to Poland, Ruthenia, and Transylvania. The town's light industry led to it becoming the capital of the comitatus (county) of Zemplén in the 17th century. Sátoraljaújhely has always been an important town in culture. Ferenc Kazinczy, one of the reformers of the Hungarian language, lived here in the 18th century. At the turn of the 20th century the town was home to a small but important Jewish community: some 4,500 of the town's 13,000 residents were Jewish. The community counted among its members Moses Teitelbaum and Michael Heilprin. Under the Treaty of Trianon, Hungary lost its northern territories. The border was set at the Ronyva stream, splitting the city into two parts. One fifth of the population and one fourth of the territory of the town became part of Czechoslovakia. The newly created village got the name of Slovenské Nové Mesto ("Slovak new town") in Slovak; Szlovákújhely ("Slovak new town") or Kisújhely ("Little new town") in Hungarian. Two railway lines and the industrial zone were lost to Hungary. The town's industry was being rebuilt during the interwar period, but the outbreak of World War II disrupted this development. Nazi repression, continuous bombing after 1943, the killing of most of its Jewish population (most were forcibly sent to Auschwitz) and finally the Soviet occupation left the town in a very poor condition. During the reorganisation of administration in 1950, the former comitatus of Zemplén became part of the united Borsod Abaúj Zemplén county, and Sátoraljaújhely lost its county capital status. Sátoraljaújhely was rebuilt again and is today a national ski centre and tourism destination.
Яһуди тарихы
Тарихи тұрғыдан Újhely (Sátoraljaújhely) Земплин округіне қарасты. Құжаттар 1734 жылы еврейлердің Саторалжаухелиде тұрғанын және оларға жылжымайтын мүлікке ие болуға рұқсат берілгенін көрсетеді. Қоғамның сол кезде өсіп келе жатқаны байқалады; 10 жыл өткен соң еврейлердің мектебі болды, ол 1829 жылы Мартин Рафаэль Кастенбаумнан 260 000 флорин мұра алды және одан бері оның атымен белгілі болды. Ең көне қабір тасы 1760 жылғысы, бірақ ауруханамен байланысты ḥebra ḳaddisha 1772 жылға дейін құрылмады, оның негізін салушы Нафтали Хирш есімді саяхатшы раввин болды. Бірінші ḥebrabook-тың титулдық бетінде соңғы рәсімдерді бейнелейтін сурет бар. 1790 жылы Саторалжаухелиде синагог салынды; ол 1887 жылы жаңа құлшылық үйімен алмастырылу үшін бұзылғанда, жер астындағы 8 бөлме табылды, олар, әдетте, жергілікті антисемиттік қарақшылықтардан жасыруға арналған қауіпсіз жасырын орындар болды. Қоғамның ең көне құжаты 1831 жылғы, Мұса Тейтельбаум раввиндігі кезінде жазылған. Оның айтуынша, кейіннен 1848 жылғы Венгрия революциясының көшбасшысы болған Лайош Коссут балалық шағында ауырған кезде оған әкелінді, раввин баланы баталады және Псалм 60:6-дағы ("ḳosheṭ" сөзіне сілтеме жасай отырып) оның болашақ ұлылығын болжады. Тейтельбаум 1841 жылы қайтыс болды, оның орнына немересі Екузиел Йехуда Тейтельбаум келді, ол шамамен 1848 жылы Горлицеге кетті. Еремия Лёв содан кейін Ужхели раввині болып тағайындалды. Православ партиясының жетекшілерінің бірі болған Лёвтің орнына бас раввин Коломан Вайс және уағызшы Исидор Голдбергер келді. 1848 жылы министр Берталан Сземереге хатшылық қызметін атқарған Михаэль Хейлприн революцияға дейін Ужхелидегі еврей мектебінде мұғалім болған. 1905 жылы қаланың жалпы халқы 13 000 адамды құраса, еврейлердің саны 4 500 адамды құрады.
Historically, Újhely (Sátoraljaújhely) belonged to the county of Zemplin. Documents show that in 1734 Jews were living at Sátoraljaújhely and that they were allowed to acquire real estate. It is evident that the community was then increasing; for 10 years later the Jews possessed a school which in 1829 received a bequest of 260,000 florins from Martin Raphael Kästenbaum, and which was thenceforth known by his name. The oldest tombstone bears date of 1760, although the ḥebra ḳaddisha, with which was connected to a hospital, was not established until 1772, its founder being an itinerant rabbi named Naphtali Hirsch. The first ḥebrabook has a drawing on its title page representing the last rites. A synagogue was built at Sátoraljaújhely in 1790; and when it was demolished in 1887, to be replaced by a new house of worship, it was found to have 8 subterranean chambers, which probably served as safe hiding rooms from local antisemitic pogroms. The oldest document of the community is dated 1831, during the rabbinate of Moses Teitelbaum, of whom the story is told that Lajos Kossuth, afterward leader of the Hungarian Revolution of 1848, when suffering from an infantile sickness, was brought to him, and that the rabbi blessed the child and, referring to the word "ḳosheṭ" in Psalm lx. 6 (A. V. 4), prophesied his future greatness. Teitelbaum died in 1841, and was succeeded by his grandson Yekusiel Yehuda Teitelbaum, who in about year 1848 went to Gorlice. Jeremiah Löw was then appointed rabbi of Ujhely. Löw, who was one of the leaders of the Orthodox party, was succeeded by the chief rabbi, Koloman Weisz, and the preacher Isidor Goldberger. Michael Heilprin, who acted as secretary to Minister Bertalan Szemere in 1848, was, prior to the Revolution, a teacher in the Jewish school of Ujhely. The Jews of the city in 1905 numbered 4,500 out of a total population of 13,000.
Ұлттар
Венгр 90,91%
Рома 6,37%
Словак 1,21%
Неміс 0,96%
Басқа 0,55%
Hungarian 90.91%
Romani 6.37%
Slovak 1.21%
German 0.96%
Other 0.55%