Кіріспе

математикалық спиральді қисық

Литтус сөзі бастапқыда көне латын тілінде қисық бақсы таяғы немесе қисық соғыс бұршағын білдірген. Бұл латын сөзі 18 ғасырға дейін әртүрлі музыкалық аспаптардың халықтық атауларына балама ретінде қолданылып келді.

Римдік әдет-ғұрып таяғы

Литус – ежелгі рим дінінде аспандағы ритуалдық кеңістікті (темплум) белгілеу үшін ағартушылар қолданған қисық таяқ (кейбір батыс еуропалық крейсерлердің жоғарғы бөлігіне ұқсас пішіндес). Құстардың осы темплум арқылы өтуі белгілі бір іске қатысты құдайдың ықыласын немесе ықыласынсыздығын көрсететін. Литус ағартушылар алқасының діни топ екенін белгілеу үшін лауазымдық символ ретінде де қолданылған.

Ежелгі дәуір

Ежелгі литус – этрускілердің жоғары үнді жез аспабы, түзу, бірақ ұшында J әрпі сияқты иілген, галлдық карникске ұқсас. Кейін римдіктер оны, әсіресе салтанатты шерулердегі музыка үшін және әскерде дабыл беру үшін қолданды. Рим әскерінде бұл, мүмкін, атты әскерге ғана тән болған, ал этрускі және римдік үлгілері әрқашан ертедегі лур сияқты жұптап қолданылған. Римдік литуиден айырмашылығы, этрускі аспаптарының ауыздықтары шешіліп тұратын және көбінесе ұзын болған. Литус атауы латын тілінен шыққан, ол этрускілердің діни терминінен туындаған, қойшының таяғына ұқсас, құрбандыққа шалумен және жақсы жоралармен байланысты. Ерте римдік және этрускі бейнелерінде аспап шерулерде, әсіресе жерлеу процессияларында қолданылғаны көрсетілген. Литусмен ойнаушылар литицин деп аталған, бірақ аспаптың атауы басқа әскери жез аспаптарды сипаттау үшін бос қолданылған (әдебиетшілермен, бірақ әскерилермен емес). 17 ғасырда Германияда көне литустың иілген түрі түнгі күзетшілердің дабыл беру кернейі ретінде әлі де қолданылып келген.

Орта ғасырлар

10-13 ғасырлардың соңында крест жорықтарының шежірешілері литус сөзін, басқа римдік әскери кернейлер мен мүйіздердің (мысалы, туба, корну және букина) және сондай-ақ қазіргі француз тіліндегі trompe терминімен бірге, христиан әскерлерінде қолданылған түрлі аспаптарды сипаттау үшін бұрысты пайдаланған. Дегенмен, дәл қандай аспаптарды айтқандарын анықтау мүмкін емес, және олардың литус аспаптары этруск-римдік аспаптармен бірдей болмағанға ұқсайды. 15 ғасырдың басында Жан де Герсон литусты, тырнақтармен, медиатормен немесе таяқпен соғылып немесе тартылып ойналатын ішекті аспаптардың қатарына жатқызды. Герсон осы санатқа цитара, гитара, псалтерий, тимпан және кампанула сияқты аспаптарды да қосты.

Қазіргі заман

Постклассикалық дәуірде литуус атауы ежелгі және Киелі кітаптағы аспаптарды талқылау кезінде қолданыла берді, бірақ Ренессанстағы қазіргі заманғы музыкалық практикаға қатысты ол көбінесе ағаштан жасалған "қисайған мүйіздерді", әсіресе кремхорн мен корнетті білдірді. Кремхорнның пішінінің ұқсастығы литууспен байланысын күшейтті. "Crumhorn" және "lituus" теңеуі неміс жазушыларында ерекше айқын болды. 1585 жылы ағылшын тіліне аударылған Адриан Юниустің "Nomenclator" еңбегінде литуус "ішіне-сыртқа иілген, бұрылып өрнектелген керней; шаулме" (яғни, шаум) деп түсіндірілген. Барокко дәуірінің алғашқы композиторы және авторы Майкл Преториус бұл сөзді неміс тіліндегі "Schallmeye" (шаум) немесе "Krumbhoerner" (кремхорн) сөздерінің латынша баламасы ретінде қолданды, соңғы жағдайда итальян тіліндегі storti және cornamuti torti аудармаларын ұсынды. 1555 жылы швейцариялық табиғат зерттеушісі Конрад Гесснер Альфорнның ең толық сипаттамасын жариялағанда, "шамамен он бір фут ұзындығында, екі қисайған және ойылып жасалған ағаш бөлігінен құралған, біріктіріліп, қамыспен шеберлене байланған" деп сипаттады. Швеция сөздіктерін зерттеу XVII ғасырда литуус әртүрлі түрде sinka (= неміс Zink, корнет), krumhorn, krum trometa (қисайған керней), claret немесе мүйіз деп аударылғанын көрсетті. XVIII ғасырда бұл сөз қайтадан қазіргі заманғы мыс аспаптарды сипаттау үшін қолданылды, мысалы, 1706 жылғы Богемиядағы Осегг монастырының тізімінде ол аңшылық мүйізімен теңестірілді: "litui vulgo Waldhörner duo ex tono G". Дегенмен, 1732 жылы Иоганн Готфрид Вальтер Ренессанс және Орта ғасырлық анықтамаларға сілтеме жасап, литуусты "корнет" деп анықтады, бұрын ол шаумды немесе итальян тілінде tubam curvam, HeerHorn дегенді білдірген. (Heerhorn немесе Herhorn – металлдан жасалған, сәл қисайған әскери сигнал мүйізінің орта жоғары неміс атауы, ұзындығы шамамен бес фут, қоңырауы жоғары қаратылған.) 1738 жылы танымал мүйізші Антон Жозеф Хампель атақты Дрезден лютниші Сильвиус Леопольд Вайстың қызының шомылдыру рәсімінде куәгер болды. Шомылдыру тіркелімінде ол "Lituista Regius" – "патшалық литуусші" деп сипатталған. XVIII ғасырдың екінші жартысында бір дереккөзде литуус латыншада керней немесе мүйіз деп сипатталған. Барокко дәуіріндегі бірқатар музыкалық шығармалар аспапты латынша lituus атауымен белгілейді, соның ішінде Бахтың O Jesu Christ, meins Lebens Licht (BWV 118), Ян Йозеф Игнац Брентнерге жатқызылған партита, сондай-ақ Иоганн Валентин Ратгебердің бірнеше массалары мен концерттері. 2009 жылдың мамыр айында Эдинбург университетінің ғалымдары Бахтың қолданған литуусын ұзын ағаш керней түрінде қайта жасауға тырысты, сөздің заманауи мүйізге емес, 300 жылдан бері қолданылмайтын аспапқа сілтеме жасағанын болжай отырып.