Кіріспе

Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғанда Югославиядағы оқиға. Блайбург репатриациялары (терминологияны қараңыз) – 1945 жылдың мамыр айында Еуропадағы Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін одақтастар бақылаған Австриядан Осі күштерімен байланысты тұлғаларды Югославияға күштеп қайтарудың бірнеше рет жасалған әрекеті. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Югославияның аумағы Осі күштерімен аннексияланып немесе басып алынды. Соғыс аяқталуға жақын, мыңдаған Осі әскерлері мен азаматтық серіктестер Югославиядан Австрияға қашты, өйткені Югославия армиясы (ЮА) бақылауды қайтаруды күшейтті. Австрияға жеткеннен кейін, одақтастар саясатына сәйкес, британдық күштер оларды ұстаудан бас тартып, ЮА-ға тапсыруға бағыт берді. ЮА оларды Югославияға кері қайтарудың өлім шеруіне ұшыратты, онда аман қалғандар жазалауға немесе қатал жағдайларға байланысты көптеген адамдардың қаза болуына әкелген еңбек лагерлеріне қамалды. Репатриациялар Каринтиядағы Блайбург қаласының атымен аталады, онда британдықтардың бастапқы бас тартуы болды және одан кейбір репатриациялар жүзеге асырылды. 1945 жылдың 3 мамырында Германия басып алған Югославияда құрылған фашистік марионеттік мемлекет – Хорватияның тәуелсіз мемлекеті (ХТМ) үкіметі, өзінің азшылықтарына қарсы геноцидтік науқандар жүргізіп, олардың санын жүздеген мыңға азайтқан, Австрияға қашуға шешім қабылдады. Олар эвакуацияны хорват қарулы күштеріне (ХҚК) британдық күштерге тапсыру үшін мүмкіндігінше тезірек сол жерге көшуді бұйырды. Сол күні Словения жетекшілері Словенияның ішкі күзет күштеріне де ұқсас бұйрық берді. Бұл күштер, азаматтық тұрғындармен бірге, Германияның Е армия тобы мен басқа да Осі бөлімшелеріне қосылды, соның ішінде XV СС казак атқыштары корпусы және HҚК басқаруындағы Черногория ұлттық армиясында ұйымдастырылған Черногориялық четниктерінің қалдықтары да болды. Германияның капитуляция құжатына қол қойылғаннан кейінгі аптада, бұл капитуляция Еуропадағы Екінші дүниежүзілік соғыстың ресми аяқталуын білдірді, Югославиядағы коллаборационистер партизандармен қоршаудан қашу және қашу жолдарын ашық ұстау үшін күресін жалғастырды. Словениялық колонналар 14 мамырда Клагенфуртқа жақын Австрия шекарасына жетті. Олардың тапсыруын британдықтар қабылдады және оларды жақын маңдағы Виктринг лагеріне қамады. 15 мамырда азаматтық тұрғындармен араласқан HҚК әскерлерінің бір колоннасы Блайбург қаласына жақындағанда, британдықтар олардың тапсыруын қабылдаудан бас тартты. Олар оларды партизандарға тапсыруға бағыт берді, және ХҚК басшылығы қысқа келіссөздерден кейін осыны істеді. Британдық тұтқындағы басқа да Осі тұтқындары келесі апталарда Югославияға қайтарылды. Британдықтар 31 мамырда Югославиядағы жаппай қырғын туралы хабарларға байланысты репатриацияларды тоқтатты. Югославия билігі тұтқындарды өлім шеруіне ел бойынша интернаттық және еңбек лагерлеріне көшірді. Жаппай өлім жазалары орындалды, олардың ең ірілері Тезнода (шамамен 15 000 хорват әскери тұтқыны), Кочевский Рог, Худа Яма және Мацельде болды. Югославиядағы коммунистік билік кезінде бұл жаппай қырғындар мен репатриациядан кейінгі басқа да зұлматтар тыйым салынған тақырыпқа айналды және оқиғалар туралы ақпарат жасырылды. Құрбандарды, оның ішінде бейбіт тұрғындарды, ресми түрде еске алу бірнеше онжылдықтан кейін ғана басталды. Тарихшылар репатриация кезінде және одан кейін қаза болғандардың нақты санын аныта алмады; нақты сандар көп пікірталас тудырды, ал бағалаулар көбінесе ондаған мыңға жетеді. Словения мен Хорватияның тарихшылары мен тергеулері құрбандардың көпшілігі хорват, словен, черногориялық және серб коллаборационистерінің қарулы күштерінің мүшелері болғанын көрсетті. Хорват тегінен шыққан авторлардың ағылшын тіліндегі еңбектерінде "трагедия" термині де қолданылған. "Крест жолы" термині, бұл оқиғаларды Исаның айқышқа шегеленуімен теңейтін, көбінесе хорваттар қолданатын субъективті термин, репатриациядан кейінгі оқиғаларға қатысты қолданылады. Бұл оқиғалар кейде "өлім шеруі" деп аталады. "Өлім шеруі" термині, көптеген басқа терминдерден айырмашылығы, осы тақырыптағы халықаралық әдебиеттерде қолданылады, ал хорват тарихшысы Мартина Грахек Раванчич "Блайбург және өлім шерулері" тақырыбын талқылайды. Словенияда "Блайбург трагедиясы" (Pliberška tragedija) термині ең көп қолданылады, ал "Блайбург қырғыны" және "Виктринг трагедиясы" (Vetrinjska tragedija) терминдері сирек қолданылады. Виктринг – британдық лагерь, онда репатриациядан бұрын словен тұтқындарының ең көп саны ұсталды.

Өмірбаян

1939 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Югославия Корольдығының үкіметі бейтараптығын жариялады. 1941 жылдың басына қарай оның көптеген көршілері Үштік келісімге қосылды. Югославия Остік державаларға қосылу үшін күшті қысымға ұшырады және Югославия үкіметі 1941 жылдың 25 наурызында, нацистік Германия Кеңес Одағына шабуыл жасаған жылы, келісімге қол қойды. Бірақ Белградта осы шешімге қарсы наразылықтар болды, ал 27 наурызда оппозиция төңкеріс жасап үкіметті құлатты. Жаңа Югославия үкіметі Үштік келісімге қол қоюдан бас тартты, бірақ оны толығымен жоққа шығармады. Адольф Гитлер 1941 жылдың 6 сәуірінде Италия мен Венгрия күштерімен бірігіп, Югославияға шабуыл жасады. 10 сәуірде неміс әскерлері Загребке кірді және сол күні неміс-итальяндық марионеттік мемлекет – Тәуелсіз Хорватия мемлекеті (НДХ) құрылды. Усташелер Гитлердің қолдауымен билікке келді, ол Анте Павеличті НДХ басшысы (Поглавник) етіп тағайындады. Югославия 17 сәуірде Остік державаларға капитуляциялады. Соғысқа дейінгі Хорватияда маргиналды қозғалыс болған Усташелер, қарапайым хорваттар мен босниялық мұсылмандардың қолдауын алуға тырысты, бірақ халық арасында маңызды қолдау таппады. Италияға аумақ беру олардың беделіне ауыр соққы болды. Неміс азшылықтарына ерекше мәртебе берілді, олардың мүшелері НДХ әскери күштерінде (Einsatzstaffel) қызмет етті және автономды ұйым ретінде құрылды. 1942 жылдан бастап неміс азшылықтарының мүшелері SS Prinz Eugen дивизиясына қабылдана бастады. Югославияны басып алу және бөлу нәтижесінде неміс және басқа да оккупациялық күштер нацистік «Соңғы шешім» жоспарына сәйкес антисемит заңдарын енгізді. НДХ-да Усташелер өздерінің нәсілдік заңдарын қабылдады және православиелік христиандар, еврейлер мен рома халқына қарсы геноцидтік науқанды бастады. Олар концентрациялық лагерьлер жүйесін құрды, олардың ең ірісі Ясеновац болды, онда 77 000–100 000 адам өлтірілді, олардың көп бөлігі әйелдер мен балалар, негізінен сербтер, еврейлер және ромалар, сондай-ақ антифашистік хорваттар мен босниялықтар. Холокост кезінде, көбінесе Усташелердің қолынан 29–31 мың еврей, немесе соғысқа дейінгі санының 79% жойылды. Усташелер шамамен 25 000 рома халқының да көбін өлтірді. Усташелер өлтірген сербтердің санының нақты санын анықтау қиын. АҚШ Холокост мемориалдық мұражайының бағалауынша, Усташелер 320 000–340 000 сербті өлтірді. Хорват демографы Владимир Жерявич Югославияның халықты жоғалтуын есептеп, НДХ-да сербтердің азаматтық және жауынгерлік өлімдерінің жалпы санын 322 000 деп бағалады. Азаматтық құрбандықтардың ішінде ол Усташелердің 78 000 серб азаматын тікелей террор мен концлагерьлерде өлтіргенін, ал қалғандары неміс және итальяндық күштердің қолынан және басқа да себептерден қайтыс болғанын болжады. Нацистік Германия басып алған аумақтардан 260 000 (үштен бір бөлігі) словендерді депортациялауды жоспарлаған, бірақ шамамен 80 000-ын депортациялады. Любляна епискобы мен Словенияның жетекші саясаткерлері Муссолинидің Любляна провинциясын аннексиялауын қолдады, бірақ Остік державалардың қысымы тез арада қарулы қарсылыққа әкелді. Коммунистердің басшылығымен қарсылық қозғалысы 1941 жылдың шілдесінде басталды. Оккупациялық билік жергілікті антикоммунистік жасақтарды қолдады, олардың көпшілігі мүшелерін тартты және Католик Словен Халық партиясының қолдауын алды. 1943 жылы бұл жасақтар Словенияның ішкі күзетіне біріктірілді, оның қолбасшысы SS генералы Эрвин Розенер болды, ол тікелей Гиммлерге есеп берді. Отан қорғаушылар фюрердің басшылығымен коммунистік партизандар мен олардың кеңес және батыс одақтастарына қарсы SS-пен бірге соғысуға ант берді. Италия басып алынған аумақта концентрациялық лагерьлер құрды, олардың ең ірісі Раб концентрациялық лагері болды. Бұл лагерьдерден 40 000-ға жуық словен өтті, олардың 7 000-і қайтыс болды. Словения жерлеріндегі соғыс кезінде коммунистердің басшылығындағы жасақтар да, серіктес күштер де өзара террорлық әрекеттерге барды. Жалпы алғанда, соғыс ресми аяқталғанға дейін Словения жерлерінде 83–84 000 адам өмірін жоғалтты, олардың көп бөлігі оккупациялық күштердің қолынан қаза тапты. Словения арасындағы қақтығыстың салдарынан 13 200 әскери және азаматтық адам қаза тапты, олардың 6 000-ы серіктестердің, ал 6 700-і партизандардың қазасына ұшырады. 30 000-ға жуық словендік азаматтардың қаза тапқандарының ішінде партизандар 4 233 бейбіт тұрғындардың өліміне жауапты болды, ал словендік антипартизандар өз бетінше немесе Остік державалармен бірлесіп 1 236 бейбіт тұрғынды өлтірді. Бұл сан Остік державаларға словен серіктестері тапсырған және өлтірілген немесе Остік державалардың концентрациялық лагерьлерінде қайтыс болған бейбіт тұрғындарды қамтымайды. (мысалы, словен серіктестері словен саяси тұтқындарының тізімін жасады және оларды нацистік концентрациялық лагерьлеріне депортациялауға көмектесті). Сербияға Германия, Италия, Венгрия, Болгария және НДХ шабуыл жасап, бөліп алды. Сербияның қалған бөлігі неміс әскери әкімшілігіне бағынды, сонымен қатар Милан Недич басқаратын марионеттік үкіметтің көмегімен. Сербиядағы үлкен коммунистік басшылықтағы көтеріліске жауап ретінде неміс әскери күштері екі айдың ішінде 30 000 серб азаматы мен еврейді атқылады. Корольдік Югославия армиясының қалдықтарынан ұйымдасқан серб монархистік четниктері бірінші қарсылық қозғалысы болды. Четниктерге Дража Михайлович басшылық етті және Югославия үкіметі эмиграцияда оларды мойындады. Олардың ұзақ мерзімді мақсаттары Остік державаларға қарсы болғанымен және шектеулі кезеңдерде маргиналды қарсылық көрсеткенімен, четниктер соғыстың басым бөлігінде оккупациялық күштермен де ынтымақтастық жасады. Четниктер Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Югославияда болған террор мен конртеррорға қатысты. Коммунистік партизандар мен олардың жақтастарына қарсы террор тактикасы идеологиялық себептермен туды. Четниктер соғыстан кейін өздеріне қосылатын аумақтардан бейсербтерді, негізінен мұсылмандар мен хорваттарды тазарта отырып, «Үлкен Сербияны» құруға тырысты және осы кезеңде мұсылмандар мен хорваттарға қарсы геноцид жасады. Четниктердің қолынан шамамен 18 000–32 000 хорват және 29 000–33 000 мұсылман қаза тапты. Коммунистік партия Югославия (КПЮ) Германия мен Кеңес Одағы арасындағы Молотов-Риббентроп келісімі күшінде болғанда көбінесе белсенділіксіз болды. Осы кезеңде Кеңес Одағы Германиямен достық қарым-қатынас жасады және НДХ-ны мойындауды қарастырды. 1941 жылы нацистік Германия Кеңес Одағына шабуыл жасағаннан кейін коммунистік басшылықтағы Югославия партизандары көтеріліс шақыруын жариялады. Йосип Броз Тито партизан күштерінің бас қолбасшысы болды. Коммунистік басшылық соғысты революция мүмкіндігі ретінде қарастырды және кеңестік үлгідегі тоталитарлық режим құруға ұмтылды. 1942 жылдың бірінші жартысына дейін, «қызыл террор» деп аталатын кезеңде олардың жасақтары «сынып жауы» деп санайтын адамдарды жаппай өлтірді, бұл олардың халықтық қолдауын қауіпке тілді. Кейін басшылық бұл тәсілден бас тарды және соғыстан кейінгі кезеңге дейін сыныптық күреске аз көңіл бөлді. Четниктер мен партизандар, екі негізгі партизандық қозғалыс бастапқыда Остік державаларға қарсы ынтымақтастық жасады, бірақ олардың ынтымақтастығы тез бұзылды және олар бір-біріне қарсы шықты. Четниктердің Остік державалармен ынтымақтастығына байланысты одақтастардың қолдауы партизан жағына ауысты. 1943 жылы одақтастар партизандарды одақтас күш ретінде ресми түрде мойындады. Уинстон Черчилль партизандардың күшін және маңыздылығын атап өтті және Югославия үкіметіне Титомен келісімге келуге кеңес берді, өйткені оның күштері барлық этникалық топтар арасында үлкен сұранысқа ие болды.

Соғыстың аяқталуы

Белград шабуылына совет құрлық әскерлерінің келуі және одақтастардың логистикалық қолдауы партизандарға шабуылдық әрекеттерін күшейтуге мүмкіндік берді. 1944 жылдың соңына қарай, Қызыл Армияның көмегімен, олар Сербия, Солтүстік Македония, Черногория және Далмацияны бақылауларына алды. Неміс әскерлері Сербиядан, Недич әскерлерімен бірге, шегінді. Вермахт пен HOS Сырмияда неміс армиясының Е тобының Балқаннан шегінуін қамтамасыз ету үшін фронт құрды. Партизандар Сербияны бақылауға алғаннан кейін, тұтқындар мен этникалық немістерді жаппай өлтірді. Коммунистік басшылық, нацистік қылмыстар үшін жауапкершілікті ұжымдық түрде тартқан неміс ұлттық азшылығын қуу және олардың мүлігін тәркілеу туралы саяси шешім қабылдады. Германия Югославиядан неміс халқын Рейхке көшіруге тырысты, бірақ 1944 жылдың соңында партизандар бақылауындағы Воеводинада шамамен 150 000 неміс қалды. 1945 жылдың мамырына қарай, олардың көпшілігі аймақтағы 40-тан астам концлагерьде қамалды, онда шамамен 46 000 адам қайтыс болды. 1944 жылдың мамырында Тито Кеңес NKVD үлгісіндегі Халықты қорғау департаментін (OZNA) құрды. Бұл әскери барлау қызметі және Коммунистік партияның саяси құпия полициясы болды. 1944 жылдың тамызында ол Югославияның Халық қорғанысы корпусын (KNOJ) құрды, оның нақты міндеті – «четниктерді, усташаларды, ақ гвардияшыларды және басқа да халыққа қарсы топтарды жою» болды. Партизандардың өсуімен, олар хорваттарға Хорватияның ұлттық мүддесіне көбірек сәйкес келетін балама ұсынды, ал Усташа және нацистік неміс билігіне деген жалпы наразылықпен, NDH жаңа әскерлерді жұмылдыруда қиындықтарға тап болды. 1944 жылдың тамызында Анте Павеличке қарсы жасалған, Лоркович-Вокич қастандығы деп аталған төңкеріс сәтсіз аяқталғанда, оның қатысушылары тұтқындалды немесе өлім жазасына кесілді. Басты қатысушылар NDH-ны одақтастармен біріктіруді көздеді. Бұл оқиға одан әрі әлсіздікке алып келді. Соғыс барысында NDH қарулы күштерінде, әсіресе Хорваттың ішкі күзетінде дезертирлік көбейді. Четниктер де дезертирлік белгілерін көрсетті. 1944 жылдың 30 тамызында Тито хорваттардың, словендердің және четниктердің 15 қыркүйекке дейін партизандарға қосылуын ұсынды. 15 қыркүйектен кейін дезертирлік жасамағандардың барлығы «халық сотына» тартылуға тиіс болды. Осыған ұқсас шақырулар мерзімнен кейін бірнеше рет қайталанды. Кейбір жағдайларда хорваттардың ішкі күзеті партизандарға қосылғандарына қарамастан өлтірілді. Амнистия мерзімі біткен күні Тито өз қол астындағыларына кешіккен дезертирлерді қабылдауды жалғастыруды бұйырды. Бір күн бұрын Петр II четниктерді партизандардың басшылығына бағынуға шақырды. Осыдан кейін партизандарға көптеген четниктер дезертирлік жасады. Тәуелсіз Хорватия мемлекетінің қарулы күштері 1944 жылдың қарашасында Усташа және Хорватияның ішкі күзет бөлімдерін біріктіру үшін қайта ұйымдастырылды. Соғыс кезінде хорваттардың ішкі күзетінің тұтқындарына қатысты жағдай салыстырмалы түрде жақсы болды. Партизандар тұтқынға алынған домбрандық сарбаздарды мазақтап, олар көтеріліске қосылғысы келмесе, үйлеріне жіберіп жіберді. Бірақ 1945 жылдың 13 қаңтарында Павелич домобрандарға Усташа әскерімен бірігуді бұйырды, нәтижесінде шамамен 280 000 адамнан тұратын күш құрылды. Кейбір четниктер, мысалы Момчило Джуичтің Динара дивизиясы, Осімен ынтымақтастығын жалғастырды. Джуич әскерлері 1944 жылдың соңында Книн шайқасында 8-ші далматин корпусына қарсы немістермен және HOS-пен бірге шайқасты. Шайқас партизандардың жеңісімен аяқталды, ал Динара дивизиясы Словенияға шегіне бастады. Павелич Джуич әскерлеріне қауіпсіз өтуді қамтамасыз ету туралы бұйрық берді және оларға қозғалыс бағытын көрсетті. Жол партизандар бақылауындағы аумаққа бағытталғандықтан және Джуич бұрынғы оқиғаларға байланысты Павеличке сенбегендіктен, ол жергілікті Вермахт командирлерімен келісе отырып, баламалы жолды таңдады. 1943 жылы Италияның капитуляциясынан кейін немістер бұрын итальяндық қолдау алған бөлімнің негізінде словендік партизандарға қарсы ынтымақтастық жасаушы ополчение құруға тырысты. Олар мұндай күш неміс оккупациясына Любляна провинциясындағы өсіп келе жатқан партизандық қарсылық қозғалысына қарсы күресуге көмектеседі деп үміттенеді. Бұл Словенияның ішкі күзетінің құрылуына әкелді, оның құрамында негізінен антикоммунистік словендік саяси қозғалыстардың, әсіресе Словения халық партиясының жақтастары болды. Олар соғыстан кейін одақтастардың қолдауын алуды үміттенеді, бірақ Югославиядағы коммунистік үкіметтің қаупі оларды көбірек мазалады. 1945 жылға қарай Югославия партизандары Югославия халық армиясы деп аталды және бес жедел армияға біріктірілген 800 000-нан астам адамнан тұрды. Олар жеңілген неміс және NDH күштерінің қалдықтарын қуды. 1945 жылдың наурыз айында 4-ші Югославия армиясы Лика, Хорватиялық жағалау және Кварнер шығанағы арқылы өтті. 1945 жылдың сәуір айының соңына қарай Босния мен Герцеговинаның көп бөлігі партизандардың бақылауында болды. 12 сәуірде Сырмия фронты бұзылды және 1-ші және 3-ші армиялар Славония арқылы батысқа жылжыды. NDH-ның солтүстік-батыс бөлігі, оның орталығы Загреб қаласы болды, әлі де NDH билігінде болды. NDH-ның басқа бөліктерінен көптеген қашқындар онда жиналды. Партизандар HOS әскерлерінің тұтқындарына, сондай-ақ мыңдаған күдікті азаматтарға қарсы жаза шараларын жүргізді.

Оқпанның кері шегінуі

1945 жылдың сәуірінде Сирма майданының құлауы 1944 жылдың қазан айынан бері Балқан аймағынан шегініп келе жатқан неміс әскерлерінің кетуін үдетті. Басқа державалардың әскерлері сияқты, ХДҰ әскерлері де Қызыл Армияға немесе Югославия партизандарына тұтқынға бергісі келмеді. Олар Словения арқылы Югославияның Австрия шекарасына жетпек болып, Италиядан солтүстікке қарай жылжыған британдық күштерге берілуді көздеді. ХДҰ билігі халықтың іріктеп көшіп кетуін жоспарлап, ұйымдастырды, бірақ бұл стратегиялық емес еді: барлық халыққа лайықты бағыт болған жоқ. ХДҰ үкіметі 3 мамырда шегінуді ұйымдастыру туралы шешім қабылдады. Сол күні 1944 жылдың қазан айында партизандық күштер құрған Словен ұлттық кеңесі Люблянада парламент шақырып, Югославия Корольдігі құрамында Словен мемлекетін жариялады. Словен ішкі күзеті мен басқа да антикоммунистік күштер Михайловичтің четниктерінің құрамына кіріп, Словен ұлттық армиясын құрды. Парламент партизандарды және барлық словендерді жауыздықтан бас тартуға шақырды және Батыс одақтастарынан көмек сұрады. Парламент Австрияға шегінуге бұйрық берді, онда британдықтар оларды тұтқынға алуы немесе кеңестіктер мен партизандарға қарсы күресте одақтас ретінде қабылдауы мүмкін деп үміттенді. ХДҰ және Словен саяси және әскери басшыларының кейбіреулері Батыс одақтастары оларды антикоммунистік күштер ретінде қолдап, Югославияға оралып, билікті қайтаруға көмектеседі деп сенді. Словен епископы Грегорий Рожман одақтастардан Словенияны оккупациялап, коммунистердің билікті басып алуына жол бермеуді өтінді. ХДҰ басшылығы 6 мамырда нәсілдік заңдарды жойды және одақтастармен ынтымақтастық туралы өтініш жіберді, бірақ бұл әрекеттер сәтсіз аяқталды. ХДҰ басшылығы өздерінің жолын жаю үшін азаматтық шегінуді ұйымдастырған болуы мүмкін, бұл Югославия коммунистерінің жазықсыз азаматтарды іздеп жүргенін көрсетуге бағытталған. Кейбір бақылаушылар үкіметтің азаматтарды усташтардан қорғаныш ретінде пайдаланғанын айтты. Көшіп келе жатқандардың көпшілігі коммунизмге қарсы көзқараста болды немесе жазадан қорқып жүрді. Югославияның үш армиясының бөлімдері державалардың әскерлерін қуумен айналысты. Югославияның 4-ші армиясының бірнеше бөлімшелері кері шегініп келе жатқан колонналармен бірдей немесе олардан бұрын Каринтияға жетті. 3-ші және 4-ші армиялардың қосымша дивизиялары оңтүстік Каринтияны басып алу және державалардың шегінуіне жол бермеу үшін аймаққа жіберілді. 1-ші және 2-ші армиялар Целье маңында тоқтатылды, ал 3-ші армия кері шегініп келе жатқан колонналарды қуумен айналысып, одан әрі жылды. 1945 жылдың 6 мамырында ХДҰ үкіметі Загребтен қашып, 7 мамырда Австрияның Клагенфурт қаласына жақын жерге жетті. Павелич пен әскери басшылар 7 мамыр күні кешке Австриядағы ХДҰ режиміне қосылу ниетімен Запрешичтен кетті. ХДҰ басшылығының көп бөлігі, соның ішінде Павелич, мамыр айының басында Батыс Еуропа мен Латын Америкасына қашып кетті. Партизандар ХДҰ-ның жоғары әскери шенеуніктерінің азау санын ғана тұтқынға алды. Загребті ХДҰ армиясының 1-ші дивизиясының бөлімдері және 41-ші және 181-ші неміс дивизиялары қорғады, олар Sveti Ivan Žabno мен Ivanić Grad арасындағы аяқталмаған бекіністі "Zvonimir желісі" бойымен орналасты. Югославияның 1-ші армиясымен болған қатал шайқас 5-8 мамыр аралығында жалғасты. 1-ші пролетарлық бригаданың 1240 күндік тарихындағы ең қанды күн 7 мамыр болды, Врбовец үшін шайқаста 158 адам қаза тауып, 358 адам жарақат алды. ООС, Словен ішкі күзеті және Германияның E армия тобынан басқа әскери бөлімдер де кері шегінген. Сербия мемлекеттік гвардиясының қалдықтары, Сербия ерікті корпусының екі полкі және четниктер тобы 5 мамырда итальяндық-югослав шекарасына жақын жерде британдықтарға берілді. Бұл бөлімшелер Югославияға қайтарылмады. Черногория Ұлттық Армиясы 1945 жылдың сәуірінде Секула Дрьевичтің ХДҰ үкіметінің қолдауымен құрылған, ХДҰ-дан Черногорияны бірлікке жинау үшін хорват күштерімен бірге кері шегінген. 1943 жылдан бері Югославияда орналасқан XV СС казак атқыштар корпусының мыңдаған орыс казактары да Австрияға кері шегінген. 1945 жылдың 7 мамырында Германия одақтас мемлекеттерге толыққанды бас берді, бұл Еуропадағы Екінші дүниежүзілік соғыстың практикалық аяқталуын білдірді. Германияның бас тарту туралы құжаты Югославиядағы неміс вермахтына, сондай-ақ Хорватия қарулы күштеріне қатысты. Әдетте бұл олардың да 8 мамырда өз қызметін тоқтатып, өздері тұрған жерде қалуы керек дегенді білдірмек. Алайда, ХДҰ әскері Павеличтің басқаруына көшті. Германия бас бермек болған кезде, E армия тобының бас қолбасшысы генерал Александр Лёр Хорватия күштерінің басқаруын 8 мамырда Павеличке берді. Павелич 3 мамырдағы ХДҰ үкіметінің Австрияға қашу туралы шешімін іске асыру үшін, партизандарға бас бермеуге және Австрияға қашуға әскерлеріне бұйрық берді. Германияның капитуляциясынан кейін Тито 9 мамырда Радио Белград арқылы барлық қарулы коллаборационистерге бас берілуге шақырды, бас тартқан жағдайда халық пен армиядан "мерсісіз жауап" алатынын ескертті. 8 мамырға дейін Загребтен неміс және ООС әскерлерінің көп бөлігі шығып кетті, сол кезде партизандық 1-ші және 2-ші армиялардың бөлімдері қаланың бақылауын өз қолына алды. Қалада салыстырмалы түрде аз шайқастар мен жарақаттар тіркелді. 1-ші армия Бас штабқа Загребті басып алу кезінде 10 901 жау әскерінің қаза болғанын және 15 892 әскердің тұтқынға алынғанын хабарлады, бұл жарақаттардың қай шайқаста болғанын нақтыламады. Сол күні Югославияның 3-ші армиясының 51-ші Воеводина дивизиясының штабы өз бөлімдеріне түнгі жарықтан кейін қарсылық көрсетуді жалғастырған және ұйымдасқан бас берілімге қатыспаған барлық күштерді тұтқынға алынбағандар ретінде қарастыруға және оларды "бандиттер" ретінде қарауға бұйрық берді. Германияның бас беруі Хорватиядан солтүстікке қарай қашқан колонналардың жолын қиындатты. 9 мамырға дейін партизандық күштер Мариборға кірді, бұл қашу жолын жойды. Олар 10 мамырда Цельені де басып алды, бірақ Дравоградқа қашқан колонналарды тоқтатуға жеткілікті күш болған жоқ.

Клагенфурт-Виктрингке дейінгі құтылу жолы

Словенияның ішкі күзеттері мен словендік азаматтар негізінен Лойбль асуы арқылы жол жүрді. 30 мыңға жуық әскер, оның ішінде 10 000-12 000 словендік ішкі күзеті, 10 000 неміс, 4 000 серб, 4 000 орыс корпусының мүшесі және 6 000 словендік азамат Австрияға шегініп бара жатты. Лойбльге (Любель) дейінгі жол жүк көліктерімен, тіркемелермен, вагонмен және ат арбаларымен толы болды. Партизандармен болған шайқастар да шегінуді баяулатты. Лойбль асуын өткеннен кейін колонналар Холленбургтегі Драва көпіріне бет алды. Британдықтар көпірдің солтүстігінде орналасқан. Көпірді неміс әскерлері күзетіп тұрды және 7 мамырда партизандар шабуыл жасады. Партизан күштері келесі күні жетіп, Ферлах пен Холленбург арасына кедергі қойды, ал 4-ші мотодивизияның және 4-ші армияның 26-шы дивизиясының бөлімдері батыстан Ферлахқа жақындады. Одақтас әскерлері мен азаматтар қоршауға алынып, блокаданы бұзуға тырысты. Неміс әскерлерінің бір бөлігі Розенталь аңғарында партизандарға, неміс капитуляциясы туралы құжатқа сәйкес берілді. 10 мамырда басты бұзып өту әрекеті жасалды. Шабуылды майор Вук Рупник басқарған словендік ішкі күзеті, 7-ші СС дивизиясы "Принц Евгений" және СС полиция бөлімдері жүргізді. Британдықтармен радиобайланыс орнатылып, олар Дравадан өтіп келсе, оларды қабылдауға дайын екендерін мәлімдеді. Британдықтар партизандармен шайқасқан Одақтас әскерлеріне араласудан бас тартты. 11 мамырда словендік ішкі күзеті мен СС әскерлері Ферлах қаласына шабуыл жасап, кешке қаланың бақылауын өз қолына алды. Партизандар 180 адамның қаза тапқанын хабарлады. Аймақтағы қалған партизан бөлімдері кері шегінді, ал әскерлер мен босқындар колоннасы Драва өзенінен өтті. Оларды британдықтар Клагенфурт маңындағы Виктринг лагеріне жеткізді. 14 мамырға дейін Словенияның барлық ішкі күзет бөлімдері британдықтарға тапсырылды.

Блейбургке құтылу жолы

Хорват әскерлері мен азаматтық тұрғындары көбінесе Межица және Блейбургке қарай, сондай-ақ Камник Альпы арқылы Австриядағы Яун аңғарына қашып құтылу жолдарын пайдаланды. Хорваттардың басты колоннасы Зидани Мост, Целье, Шоштанж және Словень Градец қалалары арқылы өтті. 11 мамырда колоннаның алғы шебі Дравоградқа жетті. Драва өзенінің үстіндегі көпірлерді 9 мамырда сол аймаққа келген болгар бөлімшелері тосқаулады. 11-12 мамыр аралығында генералдар Веккослав Серватзи және Владимир Метикош болгар генералдарымен хорват колоннасына Австрияға өтуге рұқсат беру мәселесін талқылады. Талқылаулар нәтижесіз аяқталды, бірақ болгарлар Превалье және Блейбургке қарай баруды ұсынды, колонна да солай істеді. Блейбург Австрия мен Югославия шекарасынан шамамен төрт километр солтүстік-батысқа қарай орналасқан. 12 мамырда қорғанысы нашар немесе қорғаны жоқ колонналардың бөліктеріне партизандар шабуыл жасады. «Политика» газеті Югослав армиясының Марибор, Зидани Мост, Блед, Есенице және басқа да жерлерде 15 700 әскери тұтқын туралы хабарларын жариялады. 13 мамырда олар Рогашка Слатина, Целье, Велене, Шоштанж, Дравоград және басқа жерлерде 40 000-нан астам тұтқынға алынғанын хабарлады. Басты колонна Дравоградта қоршауға түсті. Хорват қарулы күштері Дравоградтан оңтүстіске қарай бес шақырымдық қашықтықта артиллериялық позицияларға ие болды және югослав армиясының позицияларына оқ ату үшін гаубицаларды қолданды. 13 мамыр түні генерал Рафаэль Бобан басқаратын элиталық HOS жаяу әскерлері партизандық блокаданы бұзып, колонна Равне на Корошеке және Полжана арқылы батысқа қарай Блейбургке қарай жылжыды. 14 мамырда көптеген хорват сарбаздары мен азаматтық тұрғындары Блейбургке жетті. Британдық 38-ші (Ирландиялық) бригадасының штабы 12 мамырда қаланы басып алғаннан кейін Блейбургте орналасты, ал V корпустың қалған бөлігі Клагенфуртта дислокацияланды.

Блейбургте берілу

ХХО әскерлерінің негізгі тобы мен хорват азаматтары 15 мамырда Блейбургке жетті. Олар 45-65 шақырымдық ұзындықтағы колонналардың алдыңғы қатарында болды, олардың саны шамамен 25 000-30 000 адамды құрады. Топқа NDH армиясының түрлі бөлімдері, соның ішінде Әуе күштері, HOS және азаматтық қашқындар кірді. Көбісі жергілікті теміржолдың жанында орналасты. Черногория Ұлттық армиясы бөгеттің шығыс жағына орналасты. 175 000-ға жуық адам әлі де Югославия аумағында болып, Блейбургке қарай қозғалды. Сол күні Блейбург қамалында HOS, Югославия армиясы және британдық өкілдер арасында келіссөздер өтті. Британдық келіссөзші 38-ші (ирланд) бригадасының бригадирі Томас Скотт болды. V Усташа корпусының пехота генералы Иво Геренчич және аудармашы, полковник Даниел Крлен, капитуляция келіссөздеріне қатысты. Сол күні түстен кейін хорват күштері бас иедіктерін білдіретін ақ туларды көтере бастады. Партизан өкілдеріне 51-ші Воеводина дивизиясының саяси комиссары генерал-майор Милан Баста және 14-ші шабуыл дивизиясының подполковнигі Иван Ковачич Эфенка кірді. Югославияның 3-ші армиясының 51-ші Воеводина дивизиясы мен 14-ші словен дивизиясының партизандық күштері Блейбург алаңында тактикалық бақылауды орнатты. Милан Баста НДХ келіссөзшілеріне бір сағат ішінде толық капитуляция жасауды, әйтпесе шабуыл жасайтындарын және Қызыл Крест халықаралық конвенцияларының нормаларын сақтамайтындарын талап етті. Бастаның талабы тағы он бес минутқа ұзартылды, содан кейін жалпы капитуляция басталды. Баста Скоттқа тұтқындарға гуманды қарым-қатынас жасалатынын және тек "саяси қылмыскерлер" сотқа тартылатынын мәлімдеді. Талап мерзімі біткеннен кейінгі оқиғалар репатриацияға байланысты даудың бастапқы себебі болды. NDH "курьеры" деп сипатталған Теодор Павич, партизан күштерінің Блейбург алаңындағы көпшілікті автоматтан атып, жеке-жеке өлім жазасын орындағанын жазды. Югослав офицері Петар Брайович колоннаға он бес-жиырма минут бойы автоматтан және минометтен атыс жасалғанын айтты. Блейбургте қырғын болды деген идеяны қуғынға ұшыраған усташалардың қалдықтары таратып жүрді. Хорват-американдық тарихшы Жозо Томасевич барлық хорват қашқындарын Блейбургте жинау физикалық тұрғыдан мүмкін емес екенін атап өтті, сондықтан "Блейбургте" капитуляция жасады делінген неміс және хорват әскерлері мұны әртүрлі жерлерде, соның ішінде Блейбургте де жасаған болуы керек, бірақ әрине барлығы Блейбургте емес. Ол Австрияға қашуға тырысқан және партизандарға берілуге мәжбүр болған әскерлер мен азаматтардың нақты санын анықтау мүмкін емес деп санайды және құрбандар санының проусташалық көздер тарапынан үгіт мақсатында арттырылғанын, ал коммунистік көздер оны ұқсас себептермен азайтып көрсеткенін атап өтті. Хорват тарихшысы Мартина Грахек Раванчич Блейбургте НДХ колоннасының капитуляция күні болған зардаптардың толық көлемі ешбір қолжетімді деректемеде сипатталмағанын жазды. Ол Югославия армиясының колоннаға жасаған қысқа шабуылы болғанын, сондай-ақ зардап шеккендер болғанын, бірақ олардың саны белгісіз екенін айтты. Стрле мен Милан Бастаның сөзіне қарағанда, усташа күштері аңғардың солтүстік жағынан ілгерілеуге тырысқанда үш британдық танк оларды тоқтатуға келді, нәтижесінде бірнеше адам қаза тапты. Алайда, британдық танктер колоннаның жанында болғанын растаған үш хорваттан басқа куәліктер жоқ, және мұндай оқиға туралы ештеңе айтылмады. Британдық әскерлер 40 000-ға жуық казактарды Грац маңындағы Кеңес Одағының СМЕРШ-ына қайтарды. 28 мамырда Лиенц маңындағы лагерьлерден Совет Одағына казактарды қайтару басталды.

Достасқандардың ұстанымы

1945 жылдың 11 ақпанында Ялта конференциясында қол қойған мемлекеттер – АҚШ, Ұлыбритания және КСРО азаматтарының өз елдеріне қайтарылуы туралы келісімге қол жеткізілді. Югославия келісімге қол қоймағандықтан, югослав азаматтарының қайтарылуы туралы мәселе келісімде қамтылмады. Оккупациялық әскерлер Югославиядан шегінген кезде, 8-ші армияның британдық V корпусы оңтүстік Австрияда орналасқан еді, ол фельдмаршал Гарольд Александрдың басқару аймағына кіретін. Югослав армиясы мамыр айының басында оңтүстік Каринтияға жетіп, оны Югославияның құрамына қосып алды. Бұл, соғысқа дейінгі шекараларында тәуелсіз Австрияны қолдаған британдықтармен қарым-қатынасты шиеленістірді. Югославияның Австрияның Каринтиясынан, сондай-ақ Италияның Триест қаласынан кетуден бас тартуы британдық күштер мен партизандар арасында қарулы қақтығысқа әкелуі мүмкін еді. Батыс одақтастары V корпусының аймағында көптеген адамдардың қозғалысын күтпеген. 27 сәуірде Белградтағы британдық елшісі Ральф Стивенсон «Титоға қарсы күштердің» ірі топтарының шегінуі туралы хабарлады. Британдық билік олармен қалай күресу керектігі туралы бір пікірге келе алмады. Стивенсон оларды елге қайтарудың орнына лагерьтерде ұстауды ұсынды. Британ премьер-министрі Уинстон Черчилль Стивенсоннің ұсынысына келісіп, оны «бірден-бір мүмкін шешім» деп атады. 3 мамырда 8-ші армия Югославиядан келген Оккупациялық әскерлерін «жаудырған күштер ретінде қарастырады және олармен солай күреседі» деген бұйрық шығарды. «Бұл күштердің тағдыры үкімет деңгейінде шешіледі». 14 мамырға дейін британдықтар мыңдаған әскерлер мен азаматтардың қарсыласуын қабылдады. 13 мамырдағы V корпусына жолданған баяндамада жүздеген мың адамның Австрияға қарай қозғалысы тіркелді. Келесі күні V корпусы колонналар келгеннен кейін азық-түлік жағдайының күрделене түсетінін болжады және халықты басқаруға жеткілікті күзетшілердің жоқтығын атап өтті. Жерорта теңізіндегі британдық министр Харольд Макмиллан казактарды Совет Одағына дереу қайтаруды ұсынды. Блейбургке жақындап келе жатқан колоннаға қатысты, қаладағы бригадаға «Драваның оңтүстігінде ұстап тұру» бұйрығы берілді. Александрдың бас әкімшілік кеңсесінің басшысы Брайан Робертсон 14 мамырда 8-ші британдық армияға Югославия армиясына Югославияның барлық қарсыласушы әскерлерін тапсыруды бұйырды. Бұйрыққа четниктер кірмеді, олар Италияға жіберілді. АҚШ Мемлекеттік департаментінен кеңес сұраған Жоғарғы бас штабының (SHAEF) американдық саяси кеңесшісі Александр Кирк қайтаруға қарсы болды. АҚШ Мемлекеттік хатшысының орынбасары Джозеф Грю Киркпен келісіп, оған «келісілген ағылшын-американдық саясаттың бұзылуы» туралы Одақтас күштерінің бас штабына (AFHQ) хабарлауды тапсырды. AFHQ 15 мамырда «югославтардың» қайтарылуы туралы Югославия билігімен байланысқа түсті. 15 мамырға дейін алынған бұйрықтарға сәйкес V корпусы Блейбургтегі колоннаның қарсыласуын қабылдамады. Сонымен қатар, V корпусы басқа әскери тұтқындарды қайтару және Югославия армиясының Каринтиядан кетуі туралы Югославия өкілдерімен келіссөздер жүргізді. 21 мамырда Югославияның шығуы туралы келісімге қол жеткізілді. Қайтару 18 мамырда басталды. 1945 жылдың қарашасындағы британдық Сыртқы істер министрлігінің баяндамасында тұтқындарды Югославияға қайтару туралы жоғары деңгейде шешім қабылданбағаны айтылды. Жергілікті британдық қолбасшыларға нақты емес және қарама-қайшы бұйрықтар берілді. 17 мамырда V корпусы штабының бастығы бригадалық Тоби Лоу «корпус аумағындағы барлық югослав азаматтарын Тито күштеріне мүмкіндігінше тезірек тапсыру керек. Бұл күштер дереу қарусыздандырылады, бірақ олардың баратын жері туралы хабарланбайды» деген бұйрық берді. Бірнеше сағаттан кейін Александрдан барлық югослав тұтқындарын Солтүстік Италияға эвакуациялау туралы бұйрық келді. Сол күні Александр Біріккен штабтарға телеграмма жолдады, онда ол тұтқындарды туған елдеріне қайтару «олардың денсаулығына зиян келтіруі мүмкін» деп жазды. Келесі күндері одақтастардың нұсқаулары мен ережелері жиі қайшылыққа ұшырады. 23 мамырда AFHQ-дан екі қарама-қайшы нұсқау келді: біріншісі, егер күш қолдану қажет болмаса, 8-ші армия аймағынан Югославия азаматтарын Югославияға қайтару. Екінші нұсқаулық бойынша, Югославия азаматтарын өз еркіне қарсы Югославияға қайтаруға болмайды және олар «тиісті концентрациялық аймаққа көшіріліп, тексерілуге» тиіс. Басқару тізбегіндегі шатасу AFHQ өкілдері мен 8-ші армия арасында бірқатар кездесулерге әкелді. 27 мамырдағы кездесулердің қорытындысы тұтқындарға олардың баратын жерін жарияламау саясатына, күш қолданбауға және «ешқандай қосымша түсіндіру жасаудың қажеті жоқ» деген жасырын қолдау болды. 31 мамырға дейін қайтару жалғасты, сол күні Виктринг лагерінің басшысы мен жергілікті британдық Қызыл Крестінің шақыруына байланысты тоқтатылды. Қайтарылғандар өлтіріледі деп білгенімен де қайтару көптеген келешектегі пікірталасқа себеп болды.

Қайтып келу

HOS-тің NDH өкілдері 15 мамырда сағат 16:00-де капитуляцияны қабылдады. Блейбургтегі сарбаздардың дереу елге қайтарылуы аяқталғаннан кейін, Югославия күштері оларды қарусыздауға кірісіп, тұтқындарды қайтаруға дайындық жұмыстарын бастады. Көптеген тұтқындар төрт қатарға тұрып, Словения арқылы мәжбүрлеп жүріп өтті. Британ армиясының қатысуына байланысты, тұтқындарға бастапқыда дұрыс қаралып, бірақ колонналар шекарадан алшақтаған сайын жағдай нашарлады. Тұтқындарға тамақ пен су берілмеді, құнды заттары тоналды. Артынан қалғандар атылып өлтірілді. Біраз уақыттан кейін жеке адамдарды өлтіру және кіші топтарды атқылау басталды. Колонналар Дравоградтан Мариборға немесе Словень Градец пен Цельеге бағытталды. 17 мамырда британдықтар Виктринг лагерінің хорват тұтқындарын, көбінесе HOS мүшелерін елге қайтаруды бастады. Мариборға қарай бет алған колонналар Драва өзені бойымен қозғалды. Жол жүрісінде Дравада және өзен жағалауында жүзіп жүрген денелерді көруге болады. Алғашқы тұтқындар 17 мамырда Мариборға жетіп, транзиттік лагерьлерге орналастырылды. Келесі екі күнде тағы да ірі топтар келді. Лагерьде тұтқындар әскери бөлімшесіне және қызметке алынған жылына қарай сұрыпталды. Тұтқындардың бір бөлігі одан әрі шеруге жіберілді немесе пойыздармен Целье мен Загребке жеткізілді. Қалғандары жүк көліктерімен Марибор маңындағы Тезнодағы танкіге қарсы окоптарға әкелінді, олардың қолдары сыммен байланды, содан кейін тізбектеліп атылып өлтірілді. Окоптар бірнеше күн бойы мәйіттермен толып, жалпы 1179 дене табылды. Тезнодағы қырғында 15 000-ға жуық адам қаза тапқан болуы мүмкін, олардың көпшілігі HOS мүшелері еді. Олардың арасында Черногория Ұлттық армиясының бірнеше мүшелері мен басқа бөлімдердің әскери тұтқындары да болды. Блейбургтен Словень Градец қаласына жіберілген тұтқындарға Дравоград-Словень Градец тас жолында қалған босқындар да қосылды. Қалаға бірнеше транзиттік лагерьлер құрылып, тұтқындар орналастырылып, сұрыпталды. Жақын маңдағы Жанчани ауылында 1500 адам қаза тапты. Тұтқындар Словень Градецте көбінесе бір күндей ғана ұсталды, содан кейін Цельеге қарай жолға шықты. Колоннадан су ішу немесе демалу үшін шыққандар атылып өлтірілді. Шеруді жалғастыруға шаршағандар да атылып өлтірілді. Цельде тұтқындардың көпшілігі қала шетіндегі футбол алаңына орналастырылды. 1-ші армияның 11-ші Кражина дивизиясының басшылығы 17 мамырда 30 000 тұтқын алғанын хабарлады. Сава өзені мен Буковжлак ауданындағы танкіге қарсы окоптар өлім жазаларын орындау үшін пайдаланылды. Тұтқындар әртүрлі тәсілмен өлтірілді; бірде шамамен 100-200 адам жабық су резервуарына жабылып, су баяу-баяу жіберіліп, бәрі суға батып өлді. 18 мамырда Цельден Зидани Мостқа қарай 40 000 адамнан тұратын, негізінен хорват сарбаздарынан құралған колонна қозғалды. Тұтқындардың бір бөлігі сол жерде бөлініп, жақын маңдағы ормандарға алып кетіліп, өлтірілді. Колонна 20 мамырда Самоборға жетті. Жол бойы оларға тамақ берілмеді, бірақ жергілікті тұрғындар оларға жол бойына тамақ пен су қалдырды. Тұтқындар қаладағы бірнеше шағын лагерьлер мен түрмелерге орналастырылды, онда оларды қайтадан сұрыптады. Тұтқындардың көпшілігі Самобордан Загребке жіберіліп, қала арқылы жаяу жүріп өтті. Сонымен қатар, басқа жерлерден, көбінесе Марибордан, Загребке тұтқындарды тасымалдайтын пойыздар да келді. Қаладағы транзиттік лагерьлер көптеген адамдарды орналастыруға жарамсыз болғандықтан, көптеген тұтқындар аулаларда орналастырылды. Лагерьлер сыммен қоршалған, олардың сыртында азаматтар жиналып, тамақ әкеліп, туыстары мен достарын іздеді. Аймақтағы ең ірі лагерь Пречкода болды. Тұтқындарға тамақ берілді, бірақ тұрақты емес. 50-ге жуық адам аштықтан және аурудан қайтыс болды. Ақпарат қызметінің басшысы Александр Ранкович Загребтегі өлім жазаларының қарқынына наразы болып, OZNA-ның Хорватиялық бөлімшесіне хат жолдап, одан да қатаң болуын талап етті. 1945 жылдың маусым және шілде айларында Загреб азаматтарының қамауға алынуы көбейді. Виктрингтен словен және серб интернияларын елге қайтару 24 мамырда басталды. 11 000 словендік үй қарауылдарын және 600 словендік азаматтарды тасымалдау екі бағытта жүргізілді: Австриядағы Розенбахтан Есеницеге дейін, содан кейін олар Крань, Шкофья Лока немесе Шентвид лагерьлерінде тұтқындалды, және Блейбургтен Техарье лагері орналасқан Цельеге дейін. Тұтқындарды ұрып-соғып, жол бойында көптеген адамдар қаза тапты. Көлік және жою жұмыстарын Югославия Халық қорғаныс корпусы (KNOJ) және Халықты қорғау департаменті (OZNA) жүзеге асырды. Шентвид лагерінің тұтқындары Кочевые аймағына апарылды, онда мыңдаған адамдар өлтіріліп, Кочевски Рог қырғынында үңгірлерге, шұңқырларға және шатқалдарға тасталды. Техарье лагерінің тұтқындары оның маңында және айналасындағы үңгірлерде және шахталарда, соның ішінде Барбара шахтасында өлтірілді. Техарьеге әкелінген 5000 словендік үй қарауылдың ішінде, 1945 жылдың тамызына дейін көбісі қайтыс болды. Любляна маңындағы Подүтикте 800 словендік үй қарауыл және азаматтар атылып өлтірілді. Орындағы шіріген денелер Люблянаның сумен жабдықталуын ластады, сондықтан неміс әскери тұтқындарының тобы денелерді жаңа жаппай қабірге көшіруге бұйрық берді. OZNA Словениядан және Австрия шекарасынан тұтқындар колонналарының негізгі қозғалысы 8 маусымға дейін аяқталғанын хабарлады. Көптеген колонналар тұрақты лагерьлер орналасқан жерлеріне жетті, олардың 12-сі Хорватияда, ал 11-і Воеводинада болды. Есепке сәйкес, барлығы 175 922 тұтқын болды. 25 мамырда Югославияның Премьер-министрінің орынбасары Эдвард Кардель словен премьер-министрі Борис Кидричке, жалпы кешірім жақын арада қабылдалатындықтан, жою процесін жеделдетуді сұрап хабарлама жіберді. Четниктерге, Сербия мемлекеттік күзетіне, хорват және словен үй қарауылдарына, албан және мұсылман жасақтарына "жалпы кешірім және кешіру" туралы жарлық 3 тамызда қабылданды. 1946 жылғы ақпан айындағы есепке сәйкес, осы шешім негізінде 41 320 тұтқынға кешірім берілді. Лагерьден шығарылған барлық адамдар жергілікті билік органдарына хабарлауға тиіс болды. Кейбіреулері сотқа тартылып, түрмеге немесе мәжбүрлі еңбекке жіберілді. Басқалары KNOJ және құпия полицияның бақылауында болды. 1946 жылдың 2 наурызында Югославия армиясының Бас штабы "жау әскери құрамының барлық югослав ұлттарының мүшелерін, қылмыстық іс қозғалғандарды қоспағанда" босатуға бұйрық берді. Келесі жылдары интернациялық және еңбек лагерьдері жұмыс істеуін жалғастырды. Соғыстың соңында басталған тазартулар 1950-жылдардың басына дейін жалғасты.

Қақпақ және соңынан

Соғыстан кейінгі оқиғалар Югославияда цензураланды. 1945 жылдың 18 мамырындағы Федералды Ішкі істер министрлігінің бұйрығына сәйкес, жаппай қабірлер жасырылды немесе жойылды. Құрбандардың туыстары қудалауға ұшырап, екінші сортты топтар ретінде қарастырылды. 1950 жылға дейін Югославияда қатаң шекара бақылауы болды, бірақ ондаған мың адам заңсыз эмиграция жасады. Югославиядағы қабірлерге бару мүмкін болмағандықтан, Австриядағы Блейбург саяси эмигранттар, аман қалғандар мен құрбандардың отбасылары жиналатын және еске алу шараларын өткізетін басты орынға айналды. Блейбург далаларындағы алғашқы еске алу 1952 жылы Барлық Әулиелер күнінде өтті. Содан бері, хорват эмигранттары құрған «Блейбург құрметті гвардиясы» (Počasni bleiburški vod) Каринтиядағы Католик шіркеуімен бірлесіп жыл сайын еске алу шарасын ұйымдастырып келеді. Югославияның Клагенфурттағы консулы Австрия үкіметіне дипломатиялық наразылық білдірді, бірақ Австрия еске алу шараларын тыйым салған жоқ. Югославия бұл шараны провокация деп қарады. Тыйым салынған хорват символдары ашық көрсетілді және ол Югославия билігі жоққа шығарған соғыстан кейінгі өлтірулерге назар аударды. Блейбург оқиғалары тарихи ревизионизмнің құралы ретінде және усташтардың қалғандары мен олардың жақтастарының ұжымдық ашуының ошағы ретінде пайдаланылды. Құрбандардың саны жасанды түрде арттырылды. Югослав мемлекеттік қауіпсіздік басқармасы (UDBA) еске алу шарасына қатысушылардың қызметін бақылап, ұйымдастырушыларына бірнеше шабуылдар жасады. 1966 жылы салтанатты рәсім кезінде Лойбахтағы шағын қонақ үйде бомба жарылды, бірақ ешкім зардап шекпеді. 1975 жылы «Блейбург құрметті гвардиясының» төрағасы Никица Мартинович Клагенфуртта УДБА-ның қолынан қаза тапты. Келесі жылы «Блейбург құрметті гвардиясының» мүшесі Мирко Карачичтің тавернасының алдында бомба табылды. Бұл еске алу шарасы Югославияның тарауына дейін жыл сайын өткізіліп келді. Басқа елдерде де жиналыстар мен еске алу шаралары ұйымдастырылды. 1960 жылы Кливлендте өткен 15 жылдық мерекеде хорват эмигранттары «Блейбург трагедиясын зерттеу комитетін» құрды. 1961 жылы Кливлендте өткен еске алу шарасына АҚШ конгрессмені Майкл А. Фейган қатысты. Питтсбургтегі Югослав консулы Иван Мирошевич оған қарсылық білдіріп, жиналысты тыйым салуды талап етті. Фейган еске алу шарасында сөйлеген сөзінде консулды және Иосип Броз Титоны сынады. Мирошевич пікірлері үшін АҚШ-тан қуылды. 1965 жылы 20 жылдық мерекеде АҚШ сенаторы Франк Лауш Югославиядағы соғыстан кейінгі өлтірулерді айыптады. Германия мен АҚШ-тағы хорват эмигранттарының ұйымдары Қызыл Кресттен жаппай қабірлерді тергеп беруді сұрады, бірақ Югославия бұл талапты қабылдамады. 1976 жылы Унтер-Лойбах зиратында мәрмәрден ескерткіш орнатылды, ал 1987 жылы Блейбург даласында хорват және неміс тілдерінде «1945 жылдың мамырында қаза болған Хорват армиясының құрметі мен даңқы үшін» деген жазуы бар ескерткіш орнатылды. Ескерткіште Хорватияның елтаңбасы, ислам жұлдызы мен айы бейнеленген.

Көпшілік қабірлерді зерттеу

Соғыстан кейінгі қырғындар туралы әңгімелесуге Югославияда тыйым салынғандықтан, жаппай қабірлердің орналасқан жерлерін зерттеу коммунизм құлағаннан кейін 1990-шы жылдарда ғана басталды. 1992 жылы Мацельж ормандарындағы 23 жаппай қабірден 1163 адамның денесі қазылып алынды, ал тағы 130-ға жуық жаппай қабірдің орналасқан жері зерттелмей қалды. 2002 жылы Словения үкіметі Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін "жасырын жаппай қабірлердің саны мен орналасқан жерлері туралы мәліметтерді тіркеу" міндетімен Құпия жаппай қабірлер мәселелерін реттеу жөніндегі үкіметтік комиссияны құрды. Марибор маңындағы Тезнодағы жаппай қабірлер 1999 жылы тас жол салу кезінде табылды. 70 метрлік траншеядан 1179 мәйіт қазылып алынды. 2007 жылы 2005 жылы құрылған Словениядағы Жасырын жаппай қабірлер жөніндегі комиссия Тезно траншеясының барлық бөлігін талдады және 940 метрлік ұзындықта 15 000-ға жуық құрбанның дене қалдықтары табылған адам сүйектерін анықтады. 2009 жылы Словениядағы Худа-Жама маңындағы Барбара шұңқыры ашылып, 2009 жылдың желтоқсанына дейін 726 адамның дене қалдықтары қазылып алынды. Сол жылы Хорватия-Словения шекарасына жақын екі жерде, бірі Хармика ауылының жанында, екіншісі Горни Хращанның жанында тағы да шұңқырлар табылды, олардың барлығында шамамен 4500 дене бар деп есептеледі. 2008 жылдың ортасына дейін Словенияның Жасырын жаппай қабірлер жөніндегі комиссиясы 581 жасырын қабірді тіркеді. 2010 жылы бұл көрсеткіш 600-ден асты. Комиссияның бағалауынша, Словениядағы осы қабірлерде шамамен 100 000 адамның дене қалдықтары бар. Словениядан айырмашылығы, Хорватия үкіметі Хорватиядағы жаппай қабірлерді жан-жақты зерттеуді жүргізбеді. 1991 жылы Хорватия Парламенті Соғыс және соғыстан кейінгі құрбандарды анықтау жөніндегі комиссияны құрды. Комиссия 1994 жылы жұмысын бастады, бірақ 2002 жылы зерттеуге елеулі үлес қоспай таратылды.

Жәбірленушілер саны

Соғыстың соңында өлім марштарында және еңбек лагерлерінде қайтыс болғандардың нақты санын анықтау қиын. Гейгер Блейбургке байланысты қаза тапқандардың саны әдебиетте көбінесе 50 000-нан 200 000-ға дейін деп көрсетілген. Басқа тарихшылар да 20 000-нан 40 000-ға дейінгі бағалауларды келтіреді, сонымен қатар усташ жазушылары хорваттардың қаза тапқандарын арттырып көрсеткен, ал кейіннен Хорватияның бірінші президенті болған тұлға Блейбургке байланысты құрбандардың санын 35 000-нан 40 000-ға дейін бағалап, «Блейбург мифы» туралы жазған. Туджман 1945 жылдың 1 маусымына дейін «Югославияның қисық күштерінің» 26 399 мүшесі Блейбургтен және Австрияның басқа аймақтарынан жаңа билікке тапсырылғанын мәлімдеді (кейін барлығы 29 792 тұтқын), олардың ішінде 12 196 хорват, 5 480 серб, 8 263 словен және 400 черногориялық болды. Оқиғалар 1945 жылдың қараша айында Сталиннің польшалық коммунист көшбасшысы Владислав Гомулкамен болған әңгімесінде де талқыланды, онда Югославия партизандары «Павеличтің 34 000 тұтқынының» 14 000-ын атқандығы айтылды. Томасевичтің сөзіне қарағанда, үгіт мақсатында усташ және усташ жақтастары хорваттардың қаза тапқандарын көбейтуге тырысқан, ал еврейлердің, сербтердің, ромалардың және антифашист хорваттардың қаза тапқандарын азайтуға ұмтылған. 1990 жылдары хорват демографы Владимир Жерявич демографиялық бағалауларға негізделген алғашқы жүйелі зерттеу жүргізді. Осылайша, Жерявич 300 000 хорваттың Блейбург құрбандары туралы эмигранттардың бағалауының әсте жоғарылатылғанын жазды, өйткені оның демографиялық деректері барлық тараптан 170 000 хорваттың Екінші дүниежүзілік соғыста қаза тапқанын көрсетті. Жерявичтің сөзіне қарағанда, Ясеновацтан айырмашылығы, сол кезде серіктестердің құрбандарының тізімі болмаған. Сондықтан ол 99 000 хорват және босниялық NDH қарулы күштерінің құрбандарын болжады, содан кейін «соғыс кезінде қанша пайызы қаза тапқанын бағалау өте қиын, бірақ егер біз 50% деп бағаласақ, онда [хорваттар мен босниялықтардың] Блейбургке байланысты жоғалтулары шамамен 50 000-ға жетеді» деп атап өтті. 1992 жылы Жерявич барлық ұлттың 57 000-65 000 құрбандарын, оның ішінде 45 000-55 000 хорваттар мен босниялықтар, 8 000-10 000 словендер және 2 000 сербтер мен черногориялықтарды бағалады. 1995 жылы ол хорват-босниялық жоғалтуларды 45 000 хорват және 4 000 босниялыққа, ал 1945 жылдан 1947 жылға дейінгі «жеке тазалаулар» кезінде тағы 4 000 хорват пен 2 000 босниялыққа бөлді. Гейгер құрбандар санын жеке тұлғалардың есімдері арқылы ғана анықтауға болатынын айтқан зерттеушілердің бар екенін атап өтті және осылайша Жерявичтің статистикалық бағалауларына қарсылық білдірді, олар өлім-жітім санын анықтау үшін жеткіліксіз және сенімді емес. Жерявич өзінің қолындағы 1964 жылғы Югославия халық санағының оккупанттар мен серіктестердің жеке құрбандары туралы деректері бар екенін, сондықтан оның осы құрбандардың бағалауы жеке адамдардың есімдерімен расталатынын жазады. Алайда, оның серіктестік жағында құрбандар тізімі болмаған. Кейінірек Сараеводағы зерттеу және құжаттама орталығы 8 403 хорватты қоса алғанда, 101 040 жеке құрбанның дерекқорын құрды. Бұл сандар қазір ең беделді деп танылады, Блейбург үшін де жеке құрбандар туралы деректердің жетіспеуіне байланысты Жерявич босниялық соғыс құрбандарын тым жоғары бағалаған, хорват құрбандарын ең көп бағалаған. 1991 жылы Хорватия үкіметі Блейбург құрмет гвардиясының мүшесі Вице Вукоевич басқаратын Хорватия Республикасының соғыс және соғыстан кейінгі құрбандарын анықтау жөніндегі комиссиясын құрды. Комиссия НДХ жағындағы хорват құрбандарын құжаттауға баса назар аударды, өйткені олар бұрынғы Югославия құрбандарының санақтарында тіркелмеген. 1999 жылы комиссия Блейбургке байланысты өмірін қиған 13 300 негізінен Хорватия мен Босния және Герцеговинадан келген хорваттарды тізімдеген деректерді жариялады. Олардың 83% -ы NDH қарулы күштерінің мүшелері болды, оның ішінде 5 503 усташ, 3 101 хорват үй қарауылдары және 2 492 хорват қарулы күштерінің анықталмаған мүшелері. Қалған 2 204-і «басқа немесе анықталмаған» деп саналды. «Соғыс кезінде қаза тапқандар» туралы мәліметтер қайтыс болған жыл бойынша жіктелмейді. Комиссияның айтуынша, словендік бағалау бойынша, Словенияда ғана қабірлерде 190 000-ға жуық құрбан болған (Словенияда соғыстан кейінгі қабірлерді ашуға жауапты Митя Ференц кейіннен құрбандар саны 100 000-нан аз екенін, ондаған мыңдағанын мәлімдеді). Кейбір суб-аймақтарда құрбандар тізімі жарияланғанымен, оларда көптеген қателер бар, соның ішінде хорваттар екінші дүниежүзілік соғыстың құрбандары ретінде ондаған жылдардан кейін табиғи жолмен қайтыс болған адамдарды тізімдеген. Тізімдер сондай-ақ барлық хорваттардың Блейбург құрбандары қарулы күштердің мүшелері болғанын, балалар мен әйелдердің жоқ екенін көрсетті (соғыстан кейінгі усташ партизандарына көмектескен бір әйелден басқа), бұл хорваттың оңшылдарының бекінген наразылығына қайшы келеді, олар бейбіт тұрғындар, әйелдер және балалар нысанаға алынғанын мәлімдейді. 2011 жылы Словенияда соғыстан кейінгі қабірлерді ашуға жауапты Митя Ференц «құрбандарға қатысты тек бағалау бар, мен өзім 100 000-нан аз деп ойлаймын, қанша екенін білмеймін. Әрине, ондаған мың» деді және «соғыс аяқталғаннан 1946 жылдың қаңтарына дейін шамамен 14 000 словендер өлтірілді. Олардың арасында шамамен 1 100 азаматтық адам болды; қалғаны көбінесе словен үй қарауыл күштерінің мүшелері және аз ғана шетниктер болды». Бағалаулар кейіннен расталған жағдайларда, олардың жоғарылатылғаны байқалды. Осылайша, Барбара шұңқырынан (Huda Jama) бастапқыда 700 құрбан табылды, Словения комиссиясының төрағасы Йоже Дежман онда 5 000-нан астам құрбан жерленгенін мәлімдеді. Ақырында барлығы 1 416 қаза тапқан адам табылды. Гольдштейн Митя Ференцтің Барбара шұңқырындағы құрбандарды 3 есе арттырғанын айтады және Ференцтің Тезнодағы бағалауларына күдікпен қарайды, өйткені Ференц сол әдістемені Тезнода 1 179 мәйіт табылып, 15 000 құрбан бағалау үшін қолданды. Grahek Ravančić Жерявичтің зерттеуі көптеген қатысты әдебиеттерде қабылданғанын мәлімдейді. Керісінше, Гейгер зерттеушілер Жерявичтің статистикалық әдістеріне қарсылық білдіргенін, жеке құрбандар тізіміне негізделмеген барлық бағалаулардың сенімсіз екенін айтады. Эва Табеау Жерявичтің 215 000 босниялық соғыс құрбандарын бағалаған методологиясын да сынады, бұл кейінірек шамамен 100 000-ға дейін төмендетілді, бұл қазір кеңінен қабылданған көрсеткіш. Хорват тарихшысы Здравко Диздар 1992 жылғы Хорват комиссиясы жинаған жарияланған құрбандар тізімдерін және материалдарды талдады. Оның сөзіне қарағанда, деректер 62 000 хорваттың соғыстан кейінгі құрбандары жеке анықталғанын көрсетеді. Гейгер Диздардың сандарына қатысты «статистикалық тұрғыдан мүмкін болғанымен, бұл әрине жуан бағалау, өйткені [Диздар] қандай құрбандар тізімдері мен жарияланымдарға жүгінгенін, әрбір тізімде қанша қаза тапқандар көрсетілгенін және деректерді тексеру қалай жүргізілгенін көрсетпеді» дейді. Grahek Ravančić 5 000-нан астам аталған тұлғалардың Блейбургке байланысты хорват құрбандар тізімінде тіркелгенін айтады. Ол кейбір құрбандар тізімдерінің «субъективті» екенін және кейбірінде қайтыс болған жыл мен орны көрсетілмей, соғыс кезіндегі барлық қаза тапқандарды қамтитынын, сондықтан «осы тізімдерден Блейбургке байланысты қаза тапқандардың санын анықтау қиын» деп атап өтеді. Көптеген авторлар ондаған мың адамның қаза тапқанын айтады. Хорват эмигрант әдебиетінде басым көрсеткіш – 200 000 қаза тапқан хорват.

Мұра

Онжылдаптар бойы өлтірулерден кейін, Иосип Броз Тито басқарған Югославия үкіметі коммунистік идеологияны жоғары қоятын, репатриацияны әдемілеу көрсеткен нұсқаны ұсынды. Басқа коммунистік үкіметтер мен тарихшылар да осы айғақтарды қолдады, бірақ Шығыс Еуропада коммунизм құлағаннан кейін ғана оқиғалардың толық картинасы ашылды.

Еске алу рәсімі

1980 және 1990 жылдары демократияға өту кезінде Блейбургтен оралғандар туралы ақпаратты ашуға қызығушылық күшейді. 1994 жылдың мамыр айында Блейбург трагедиясын зерттеу жөніндегі халықаралық симпозиум Загреб пен Блейбургте өтті, онда бірнеше автор Блейбургтегі өлім-жазалар туралы талқылады және олардың саны он мыңға жетеді деп бағалады. Бұл кейін Školska knjiga баспасында Od Bleiburga do naših dana деген атпен жарияланды. Хорватия Республикасы 1995 жылы Хорватия Парламентінің шешімімен, Франьо Туджман мен Хорватия Демократиялық Одағының (HDZ) билікте болған кезінде Блейбургтегі құрбандарды ресми түрде еске алуды бастады. Соңғы кезде еске алу шаралары саяси сипаттан шығып, радикалдар ықпалынан шеттетіліп, еске алу оқиғалары Блейбургтен оралғандардың нағыз құрбандарына бағытталды. Премьер-министр Иво Санадер 2004 жылы осы орынға сапар жасады. 2005 жылы 60 жылдық мерекелік шараларға Хорватия Парламентінің спикері Владимир Шекс және Хорватия мұсылман қауымының басшысы, муфтий Шевко Омербашич сөз сөйледі, көптеген адамдар қатысты. 2007 жылы жаңа құрбандық алаңы орнатылып, онда 10 мыңға жуық адамның куәгерлігімен кардинал Йосип Бозанич салтанатты түрде ашты. 2004 жылы Словенияның Техарже қаласында Еске алу паркі салынды. 2007 жылы Словения үкіметі Тезно шатқалын мемориалдық саябаққа және зиратқа айналдыру жоспарларын жариялады. 2008 жылы Хорватия мен Словения үкіметтері Словенияның Италия және Германиямен бұрын жасасқан келісімдеріне ұқсас, әскери зираттарды ұйымдастыру жөніндегі ынтымақтастық туралы келісімге келді. Хорватияның премьер-министрі Зоран Миланович 2008 жылдың қыркүйегінде Блейбургке барды. Ол барлық құрбандардың әділ сотқа құқылы екенін және оның ниеті саяси емес екенін мәлімдеді.