Джеймс Морроу: Американдық жазушының өмірбаяны мен шығармашылығы

Кіріспе

Американдық жазушы

Джеймс Морроу (17 наурыз 1947 жылы туған) – американдық романдар мен әңгімелер жазушысы. Ол үлкен философиялық және дінтанулық мәселелерді сатирикалық көзқарасы арқылы қарастыруымен белгілі. Морроудың көптеген шығармалары ғылыми фантастика және фэнтези жанрында жарық көрген, бірақ ол екі ерекше тарихи романның авторы: «Соңғы сиқыр іздеуші» және «Галапагос қайта жаратылды». Ол өзін әртүрлі уақытта «ғылыми гуманист», «бағдарсыз саяхатшы» және «Ағарту дәуірінің баласы» деп сипаттайды. Морроу қазір Пенсильвания штатының Хантингдон қаласында екінші әйелі Кэтрин Смит Морроумен және олардың үш итімен бірге тұрады.

Ерте өмір және білім

Джеймс Кеннет Морроу 1947 жылдың 17 наурызында Филадельфияның Германтаун қаласында Эмили Морроудың (туған тегі Девелин) жалғыз баласы болып дүниеге келді, ал әкесі Уильям Морроу (осы аттас баспагермен ешқандай қатысы жоқ). Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ армиясы Билл Морроуды Мидвейл болат зауытындағы жұмысының арқасында әскерге шақырудан босатты. Соғыстан кейін Эмили мен Уильям Филадельфияның Пенсильвания штатындағы Рослин қалашығының жанындағы шағын үй сатып алды, бұл шешімге негізінен Абингтон қалашығының мемлекеттік мектеп жүйесінің жоғары беделі себеп болды. Джеймс Морроу өзінің көркем әдебиет жазу мансабын тікелей Абингтон орта мектебінің гуманитарлық пәндер курсына байланыстырады. Атап айтқанда, Джеймс Джорданоның 10-сыныптағы Әлем әдебиеті сабағында алған тәжірибесі оны бір күні оқу бағдарламасындағы философиялық көзқарасты ұстанатын авторлардан – Данте, Вольтер, Достоевский, Кафка, Камю және Ибсен сияқтылардан шабыдаланып, романдар мен әңгімелер жазуға ұқсатып ойландырды. Жасөспірім шағында Морроу достарымен бірге 8 мм жанрлық фильмдер сериясын жасады, олардың ішінде Лос-Анджелесте деректі фильмдер түсірген Джо Адамсон, Голливудтың дыбыс режиссері болған Дэвид Стоун және Филадельфия аймағында қалып, қала құрылысшысы болған Джордж Шелпс болды. "Abington International Movie Company" компаниясының туындылары Поның "The Tell Tale Heart", Дерлетт пен Шорердің "The Return of Andrew Bentley" және Колридждің "The Rime of the Ancient Mariner" шығармаларының бейімделуін қамтыды, соның ішінде 1964 жылғы Kodak Movie News Teen Age Movie Contest-те арнайы мақтауға ие болды. Пенсильвания университетінде оқып жүрген кезінде Морроу өмірлік шығындарын Филадельфия мемлекеттік мектептері үшін фильмдер түсіріп және монтаждау арқылы өтеді, ол 1960-шы жылдардың соңында жүйе танымал болған жаңалықтарды құжаттады. 1969 жылы Пенсильвания университетінен бакалавр дәрежесін алғаннан кейін Морроу Массачусетс штатының Сомервилл қаласына көшіп, Гарвард білім беру жоғары мектебінде (HGSE) оқуға түсті.

Фикцияға дейінгі мансап

1970 жылы Гарвардтан MAT алғаннан кейін Морроу Бостон аймағында оқу-әдістемелік медиа маманы және график суретшісі ретінде жұмыс тапты, алдымен Ньютон мемлекеттік мектептерінде (1971–1973) және кейін Челмсфорд мемлекеттік мектептерінде (1973–1978). Осы жылдары ол жасаған оқу материалдарының ішінде: «Кино түсіру: Иллюстрацияланған нұсқаулық: Комикстік фильм кітабы» (Hayden Book Company, 1973, Мюррей Суидпен бірге) және «Медиа және балалар: Мектептердегі нақты әлемді үйрену» (Hayden Book Company, 1977, Мюррей Суидпен бірге) кітаптары бар. 1971 жылдан 1973 жылға дейін Морроу орта мектептегі фильм түсіруші достары Адамсон мен Стоунмен бірігіп, «Саяси карикатура» деп аталатын 16 мм сатирикалық қысқаметражды фильм жасады, онда АҚШ президенті болып сайланған мультфильм кейіпкерінің тарихы айтылады. Бұл 22 минуттық фильм 1974 жылы Массачусетс штатының Кембридж қаласындағы Орсон Уэллс кинотеатрында көрсетілді және ақырында Kino Video компаниясы арқылы VHS форматында «Cartoongate!» (1996) жинағының бір бөлігі ретінде шығарылды, бұл анимациялық қысқаметражды фильмдерден құралған жинақ. Ол бұл фильмді 1974 жылы «Ориент экспрессіндегі кісі өлтіру» фильмінің нұсқасын көргеннен кейін жасауға шабыланды. Алты жыл өткен соң Морроу Нью-Гэмпширдегі Circuits and Systems фирмасына графикалық дизайн жасау және «Fortune Builder» (1984) ойынының сценарийін дамыту үшін шақырылды. Бұл ColecoVision ойыны кейде SimCity ойынының алға құрлысы ретінде қарастырылады.

Көркем шығармашылық мансап

1981 жылы "Зорлықтың шарабы" атты тұңғыш романы жарық көргеннен кейін Джеймс Морроу күлкілі, бірақ философиялық ой-толғамға толы көркем әдебиет жазушысы ретінде кәсіби мансабын бастады, осылайша оныншы сыныптағы өзіне берген уәдесін орындады – Джеймс Джорданоның әлем әдебиеті сабағы арқылы ашылған идеялар әлеміне қатысу. Жалпы алғанда, Морроудың туындылары сыншылар тарапынан ғылыми-фантастикалық қауымдастық пен негізгі әдеби ортада жақсы қабылданып келеді. "Соңғы сиқыршы іздеуші" (2006) романына "Нью-Йорк Таймс" газетінің рецензенты Джанет Маслин де, "Вашингтон Пост" кітаптар бөлімінің редакторы Рон Чарльз да жоғары баға берді. 2010 жылдың басында, оның "Жалғыз туған қызы" (1990) романы мен "Ересектерге арналған Киелі кітаптардағы оқиғалар" (1996) жинағының орыс тіліне аударылған нұсқаларының арқасында Морроу Он бесінші Халықаралық Толстой конференциясына шақырылды. Мәскеуде бір апта өткізген соң, ол Кэтринмен бірге Толстойдың мұражай-жайына сапар шекті, онда автор "Чарльз Дарвин Ясная Полянаға келеді" деген тақырыпта баяндама жасады. Бұл баяндама Морроудың "Галапагос қайта жаңғырды" (жазылу үстінде болған) романынан туындаған, дарвиндік дүниетанымының қалыптасуы туралы ғылыми ой-эксперимент болды. Толстой конференциясы кезінде Морроудың қараңғы теологиялық комедиясы "Abaddon-да кінәсіз" (1996) Бруклиндегі Лонг-Айленд университетінің профессоры Бернард Швейцердің назарына ілікті. Ол романшыны өзімен және Нью-Йорк университетінің Грегори Т. Эриксонмен бірге әдебиет пен өнердің еретикалық, құдайға қарсы және діни тұрғыдан дәстүрден тыс аспектілерін мақтан етуге арналған ұйым құруға шақырды. 2013 жылдың 3 мамырында Нью-Йорк университетінің "Шамыл клубында" Халықаралық Ересей зерттеулер қоғамы ашылды. Швейцер, Эриксон және Морроудан басқа, қоғамды құрушылардың қатарында философ және романист Ребекка Ньюбергер Голдштейн мен әдеби сыншы және романист Джеймс Вуд та болды.

Романдар

Морроудың алғашқы екі романы мазмұны мен тоны жағынан ашық ғылыми фантастикаға жатады. «Зорлық-зомбылықтың шарабы» (Холт, Ринехарт және Уинстон, 1981) бейбітшілікке ұмтылған утопиялық қоғамды суреттейді, онда азаматтар өздерінің агрессивті күшін автобиографиялық бейне қиялдар арқылы басады. «Жалғандықтар материгі» (Холт, Ринехарт және Уинстон, 1984) «dreambeans» немесе «cephapples» деп аталатын болашақ ойын-сауық құралын ұсынады: генетикалық түрлендірілген жемістер, олар тұтынушыларды жоспарланған галлюцинацияларға енгізеді. Автор кейін бірден саяси және тәжірибелік туынды жазуға тырысты. «Осылай бітеді әлем» (Генри Холт, 1986) бастапқыда кең таралған роман ретінде таныстырылғанымен, ғылыми фантастика қауымдастығы оны қабылдап, Морроуға алғашқы «Тумандық» сыйлығына үміткерлік әкелді. Сюжеттің қозғаушы күші – «Мүмкіндіксіздер», ядролық соғыс салдарынан дүниеге келмеген, бірақ өмір сүруге мүмкіндік алған адамдардың көрінеу нәсілі. Жердегі өмірін тиімді пайдалануға бейімделген «Мүмкіндіксіздер» Армагеддонның аман қалған жасаушыларын, соның ішінде романның қарапайым кейіпкерін Нюрнберг принципі бойынша сотқа тартады. «Жалғыз туған қыз» (Уильям Морроу, 1990) автордың пісіп-жетілген кезеңінде оны толғандырған тақырыпты – діни сенімнің сырын алғаш зерттеуін көрсетеді. Басты кейіпкер – Джули Кац, оның өмірлік мәселелерінің бірі – ол Иса Мәсіхтің құдайлық жарты қарындасы, қазіргі Атлантик-Ситиде қайта туғандығы. «Соңғы сиқыршы» (Уильям Морроу, 2006) романында автор ғылыми көзқарастың туылуын көркемдеп суреттейді. Романның көп бөлігі әзіл-қалжыңмен араласқан тарихи көркем әңгіме сияқты болғанымен, автор ерекше постмодернистік тәсілді қолданады: оқиғаны сезімтал кітап, Исаак Ньютонның «Principia Mathematica» баяндайды. Оқиғаның орталық тұлғасы – Дженнет Стерн, ол өмірін 1603 жылғы Сиқыршылық заңын жоюға арнайды. Морроу Мэри Шеллидің «Франкенштейн» романына құрмет ретінде тоғызыншы толыққанды романын «Прометей жылады» деген атпен жазды. Басты кейіпкер – Мейсон Амброуз, философиядан сәтсіз түлек, оның міндеті – құпиялылығын сақтайтын Лонда Сабактани атты жас әйелге моральдық компас орнату. Кітап ақырында «Философтың шәкірті» (Уильям Морроу, 2008) деп жарияланды. «Соңғы сиқыршы» Ағарту дәуірінің келуін тойлағандай, Морроудың оныншы романы «Галапагос қайтадан» (Сент-Мартин баспасы, 2015) эволюциялық ойдың пайда болуына қуаныш білдіреді. Романның басты кейіпкері – Чарльз Дарвиннің зоопарк күзетушісі, Хлоя Батерст, ол Құдайдың бар екенін немесе жоқ екенін дәлелдейтін бірінші адамға 10 000 фунт стерлинг жеңіс сыйлығын жеңіп алу үшін бар күшін салады.

Morrow's first two novels were overtly science fictional in substance and tone. The Wine of Violence (Holt, Rinehart and Winston, 1981) tells of a pacifist utopia whose citizens sublimate their aggressive urges through autobiographical video fantasies. The Continent of Lies (Holt, Rinehart and Winston 1984) posits a futuristic entertainment medium called "dreambeans" or "cephapples": genetically engineered fruits that plunge consumers into scripted hallucinations. The author next attempted a more immediate, political, and experimental narrative. Although This Is the Way the World Ends (Henry Holt, 1986) was marketed initially as a mainstream novel, the science fiction community embraced it, giving Morrow his first Nebula Award nomination. The plot is driven by "The Unadmitted," a ghostly race of potential humans who never got to be born, due to nuclear holocaust. Determined to use their earthly tenures wisely, the unadmitted put the surviving architects of Armageddon—including the novel's everyman protagonist—on trial under the Nuremberg precedent. Only Begotten Daughter (William Morrow 1990) represented the author's initial exploration of the subject that would preoccupy him during his mature writing years: the enigma of religious faith. The protagonist is Julie Katz, whose existential problems include the fact that she is Jesus Christ's divine half sister, reincarnated in contemporary Atlantic City. In The Last Witchfinder (William Morrow, 2006) the author dramatized the birth of the scientific worldview. Though much of the novel plays like straightforward, albeit comic, historical fiction, the author employs a peculiar postmodern conceit: the story is told by a sentient book, Isaac Newton's Principia Mathematica. The narrative turns on Jennet Stearne, who makes it her life's mission to bring down the Witchcraft Act 1603. Morrow wrote his ninth full length novel, an homage to Mary Shelley's Frankenstein, under the title Prometheus Wept. The protagonist, Mason Ambrose, is a failed philosophy student hired to implant a moral compass in a mysterious young woman, Londa Sabacthani, whose conscience is a blank slate. The book was ultimately published as The Philosopher's Apprentice (William Morrow, 2008). Much as The Last Witchfinder celebrates the coming of the Enlightenment, Morrow's tenth novel, Galápagos Regained (St. Martin's Press, 2015), rejoices in the advent of evolutionary thought. The heroine is Charles Darwin's zookeeper, the fictional Chloe Bathurst, who will stop at nothing to win the Great God Contest: £10,000 to the first person who can prove, or disprove, the existence of God.

Құдайлық трилогия

1990 жылдары Морроу өзінің жазу энергиясының көп бөлігін Құдай өлгендігі және екі шақырымдық мәйіт қалдырғандығы туралы болжамға негізделген амбициялық жобаға арнады. Құдайлық трилогияның әр кітабында әртүрлі басты кейіпкер мен тәуелсіз сюжет болғанымен, Corpus Dei сияқты кейіпкерлер мен мотивтер цикл бойына қайталанады. "Иегованы сүйреу" (Харкорт Брейс, 1994) романында ұятқа қалған супертанкер капитаны Антони Ван Хорнға Рафаэль періштесі Құдайдың мәйітін Арктикадағы соңғы демалыс орнына сүйреуді тапсырады. Саяхат барысында, діншілер де, дінсіздер де Құдайдың өлімін құпия ұстауға тырысады. "Абадондағы кінәсіздер" (Харкорт Брейс, 1996) – Әйүп кітабының қазіргі заманғы нұсқасы, шағын қалалық судья Мартин Кэндлдің тағдырына толы баяны. Ол қатерлі ісікке шалдыққандықтан, Құдайды Халықаралық сот алдына алып келіп, адамзаттың азаптарына бейжай қарағаны үшін соттауға бел буады. С. Льюис үлгісіндегі кейіпкер осы күрделі сот процесін қаржыландыруға келіседі, бірақ тек қорғау тарапынан жағдайды жақсартса ғана. "Мәңгілік лакей" (Харкорт Брейс, 1999) Таймс-сквер үстіндегі геосинхронды орбитаға шығатын Құдайдың алып бас сүйегі – Corpus Dei-дің соңғы қалдықтарымен басталады. Бұл екінші ай "өлімді сезіну індетінің" адамзатқа таралуына себеп болады. Осы індеттен зардап шеккендердің арасында – епті анасы Нора Буркхарт, ауырған баласын тағдырынан құтқару үшін Нью-Англиядан Мексикаға дейін сапарға шығады.

Белгілі қысқа көркем әдебиет

Морроудың туындыларына үш жеке ғылыми-фантастикалық повесть кіреді, олардың әрқайсысы автордың қиын жағдайларды өткір және абсурдтық юмормен ұштастыруға бейімділігін көрсетеді. «Шындықтың қаласы» (Random Century Group, Ұлыбритания, 1990) міндетті шыншылдықтың дистопиясы – Веритас әлемінде орын алады. Өлімге ауырған ұлын құтқару үшін басты кейіпкер Джек Сперри Скиннерлік үйренуден асып, жалғанды айтуды үйренуі керек. «Хиросимаға қарай баяу жылжу» (Tachyon, 2009) Екінші дүниежүзілік соғыстың соңғы күндеріндегі оқиғаны баяндайды, онда АҚШ Әскери-теңіз күштері Годзилланы болжаған «биологиялық қару» арқылы жапондықтардың қарсыласуын жеңуге тырысады. 1950 жылдардың басындағы тікелей эфирдегі теледидарға жасалған құрмет ретінде, «Мадонна және ғарыш кемесі» (Tachyon, 2014) Нью-Йорктің бульварлық жазушысы екі гипер-ұтымды шетелдіктерге апталық діни бағдарламаның сатиралық мақсаты бар екеніне көндіруі керек, әйтпесе жаулап алушылар екі миллион адал көрерменін жояды. Оның «Ересектерге арналған Библия әңгімелері» (Harcourt Brace, 1996) жинағындағы белгілі әңгімелерінің ішінде «Құдайды бұрыс блоктармен құрастыру» (эволюциялық қағидаларға сәйкес дамығанына сенетін Дарвинге табынған роботтарды бейнелейтін), «Жер-ана» (Пенсильвания фермерінің әйелі кішкентай планетаны дүниеге әкеледі) және «Қару және әйел» (онда Троялық Елена «дүниеді соғыс үшін қауіпсіз ету үшін соғысты» тоқтатуға тырысады) бар. Автордың екінші жинағы, «Мысықтың жағасы және басқа да әңгімелер» (Tachyon, 2004) «Жақсы жұмыртқалар» (дистопиялық Бостондағы оқиға, онда абортқа қарсы көзқарас қазір «тумағандардың құқықтарын» қамтиды), «Апшот түйінінің шейіттері» (Джон Уэйннің қатерлі ісігі мен атом бомбасының сынақтары арасындағы мүмкін байланысты көрсетеді) және «Монтроздың зомбилері» (автордың бір актілік пьесалар циклына кіретін туынды) кірді. Неміс экспрессионистік классикалық үнсіз фильмнің күлкілі саяси сатирасы – «Доктор Калигари кабинеті», «Доктор Калигаридің бейімдемесі» (Tachyon, 2017) жас суретші Фрэнсис Уиндхэм және жартылай ақылсыз, керемет тұтқын Илона Весселс, атақты бейімдеме директоры доктор Алессандро Калигаридің жаман ақша табу схемасын (жауынгерлерді шайқасқа итермелеу үшін сиқырлы суретті жасау және сату) жорықтап, бұзуға тырысады. Морроудың «Калигари» нұсқасы – коммерция мен саясаттың өзара әрекеттесуі және оның әлемдік аренадағы қауіпті драмалық сценарийлерге қалай әкелуі мүмкін екендігі туралы уақтылы, өткір ойлар.

Morrow's oeuvre includes three stand alone science fiction novellas, each reflecting the author's penchant for mixing dire situations with acerbic and absurdist humor. City of Truth (Random Century Group, UK, 1990) occurs in the world of Veritas, a dystopia of mandatory candor. To save his mortally ill son, the protagonist, Jack Sperry, must somehow transcend his Skinnerian conditioning and learn to tell lies. Set in the final days of World War Two, Shambling Towards Hiroshima (Tachyon, 2009) describes the U. S. Navy's attempt to leverage a Japanese surrender via a "biological weapon" that anticipates Godzilla. An homage to early 1950s live television, The Madonna and the Starship (Tachyon, 2014) tells of a New York pulp writer who must convince two hyper rationalist aliens that a weekly religious program is satiric in intent, for otherwise the invaders will annihilate its audience of two million devout viewers. Among his better known stories collected in Bible Stories for Adults (Harcourt Brace, 1996) are "Spelling God with the Wrong Blocks" (featuring Darwin worshiping robots who believe they evolved pursuant to evolutionary principles), "Daughter Earth" (in which a Pennsylvania farmer's wife gives birth to a small planet), and "Arms and the Woman" (in which a canny Helen of Troy attempts to end "the war to make the world safe for war"). The author's second collection, The Cat's Pajamas and Other Stories (Tachyon, 2004) included "Auspicious Eggs" (set in a dystopian Boston where anti abortion sentiment now encompasses "the rights of the unconceived"), "Martyrs of the Upshot Knothole" (dramatizing the possible connection between John Wayne's cancer and atomic bomb tests), and "The Zombies of Montrose" (an entry in the author's cycle of one act plays). A humorous political satire of the German Expressionistic classic silent film, The Cabinet of Dr. Caligari, The Asylum of Dr. Caligari (Tachyon, 2017) follows a young painter, Francis Wyndham, and Ilona Wessels, a brilliant, semi insane inmate, who conspire to thwart infamous asylum director Dr. Alessandro Caligari's evil moneymaking scheme (making and then selling the use of a sorcerous painting to incite soldiers into battlelust). Morrow's version of Caligari is a timely, acerbic meditation on the volatile interaction of commerce and politics, and how it can lead to dangerously dramatic scenarios on the world stage.

Антологиялар мен сабақ жоспарлары

Морроу ең үздік қысқа әңгіме үшін «Нейбула» сыйлығын жеңіп алғаннан кейін бірнеше жыл өткен соң, Америка ғылыми-фантастикалық жазушылар қауымдастығы оған үш антологияны редакциялауды тапсырды: «Нейбула» сыйлығы 26 (Harcourt Brace, 1992), «Нейбула» сыйлығы 27 (Harcourt Brace, 1993) және «Нейбула» сыйлығы 28 (Harcourt Brace, 1994). ХХІ ғасырдың басында Джеймс пен Кэтрин Морроу жыл сайын Нант қаласында өткізілетін «Утопиал» әдеби фестивалінің тұрақты қонақтары болды. Халықаралық ғылыми-фантастикалық қауымдастықпен байланыста болғандарының нәтижесінде «SFWA European Hall of Fame» (Tor Books, 2007) антологиясы жарық көрді, онда он үш еуропа тілінен мұқият аударылған он алты әңгіме жинақталған. Әр аударма автор, аудармашы және Морроулардың үшжақты интернет-талқылауының нәтижесі болды. Питер Джексонның Дж.Р.Р. Толкиннің «Сақиналардың иесі» атты фантастикалық романының экрандалуынан кейін, Houghton Mifflin Джеймсті (оның жарияланған оқу материалдарының арқасында) және Кэтринді (Толкиннің туындыларын жақсы білуіне байланысты) орта және жоғары сынып мұғалімдеріне «Хоббит» және «Сақиналардың иесі» романдарын сабаққа пайдалану үшін арналған оқу құралын жасауға шақырды. Нәтижесінде пайда болған «Толкиннің Орта Жері: Орта мектеп мұғалімдері үшін сабақ жоспарлары» (Houghton Mifflin, 2006) кітабы баспагердің сайтында жарияланды.

Қысқа көркем әдебиет

ЖылАтауыБірінші рет басылып шыққанЖаңа басылған жазбалар1989? "Ересектерге арналған Киелі кітап әңгімелері, № 17: Көтеріліс"1990Шындықтың қаласыШындықтың қаласы (Random Century, 1990)2009Хиросимаға қарай баяу жылжуХиросимаға қарай баяу жылжу (Tachyon, 2009)2014Мадонна мен ғарыш кемесіМадонна мен ғарыш кемесі (Tachyon, 2014)2017Др. Калигаридің есілту үйіДр. Калигаридің есілту үйі (Tachyon, 2017)2020"Ересектерге арналған Киелі кітап әңгімелері, № 37: Жақсұрып"