Кіріспе
Жапон суретшісі Садамичи Хирасава (平沢 貞通) – жапондық темпера суретшісі. Ол көптеген адамдарды улауда айыпталып, өлім жазасына кесілді. Оның кінәсіз болуы мүмкін деген күдік болғандықтан, ешбір әділет министрі оның өлім жазасы туралы бұйрыққа қол қоймады.
Sadamichi Hirasawa (平沢 貞通) was a Japanese tempera painter. He was convicted of mass poisoning and sentenced to death. Due to strong suspicions that he was innocent, no justice minister ever signed his death warrant.
Түпнұсқалық іс
1948 жылғы 26 қаңтарда өзін эпидемиолог деп таныстырған адам, Токио қаласының Тошима ауданындағы Шиинамачидегі Императорлық банк (Тейкоку Гинко, немесе Тейгин) филиалының жұмысы бітуге аздай қалғанда келді. Ол АҚШ оккупациялық билігі жіберген, банк қызметкерлерін дизентерияның күрт өршуінен қорғау үшін вакцина салуға тапсырыс алған мемлекеттік санитариялық қызметкер екенін түсіндірді. Ол он алты адамның әрқайсысына бір таблеткадан және бірнеше тамшы сұйықтық берді. Барлығы оның берген сұйықтығын ішті, кейіннен ол "нитрил гидроцианиді" (青酸ニトリール) екені анықталды – бұл алғашқыда Ноборито зертханасында жасалған, адамды өлтіруге арналған улы зат. Барлығының әрекетке қабілетсізденгенін пайдаланып, қарақшы үстел үстінде жатқан 160 000 иенді (сол кездегі шамамен 2000 АҚШ доллары) алып кетті, бірақ көп бөлігін қалдырып, оның ниеті белгісіз болып қалды. Оқиға орнында он адам қаза тапты (соның бірі – банк қызметкерінің баласы), ал тағы екеуі ауруханада көз жұмды.
Тұтқындау және сотталу
Хирасава полицияға ұсталды, себебі жапондықтардың жеке мәліметтері бар визит карточкаларын алмасу әдеті болды. Банкті тонаудың алдындағы апталар мен айларда у қолданып банктерде ұрлық жасауға талпыныс жасалған және осыған ұқсас екі оқиға болған. Әрбір жағдайда уландырушы өз визит карточкасын қалдырған. Екі оқиғаның бірінде уландырушы «Дзиро Ямагути» деп жазылған карточканы қолданған, бірақ кейін Ямагути деген адамның жоқ екені анықталды: карточка жалған болған. Екінші оқиғада уландырушы «Сигеру Мацуи» (Денсаулық сақтау және әлеуметтік қамсыздандыру министрлігінің Ауруларды алдын алу департаменті) деп жазылған нақты карточканы қолданған. Карточканың бастапқы иесінің алибиі болды. Мацуи полицияға 593 адаммен карточка алмасқанын айтты, бірақ олардың 100-і уландыру оқиғаларында қолданылған типтес болды, олардың сегізі оның қолында қалды. Мацуи алған визит карточкаларының артына карточка алмасу уақыты мен орнын жазып қойғандықтан, полиция қалған 92 карточканың ізін табуға кірісті. 62 карточка табылып, олардың иелерінен күдік түсірілді, ал тағы 22 карточканың оқиғаға қатысы жоқ екені анықталды. Қалған 8 карточканың бірін Хирасава алған. Полиция Хирасаваны ұстауға себеп болған факторлар:
Ол Мацуиден алған карточканы көрсетпеді. Хирасава визит карточкасын және әмиянын қалта ұрлығы салдарынан жоғалтқанын айтты. Хирасаваның қарындарында банктен ұрланған сомаға тең ақша табылды, оның қайдан алынғанын ол айтудан бас тартты. Ақшаның шығу тегі бүгінгі күнге дейін белгісіз (кейбір адамдар, мысалы, қылмыстық романдардың авторы Сейчо Мацумото, Хирасава оны порнографиялық суреттер салу арқылы тапқан деседі, бұл Хирасаваның суретші ретіндегі беделіне нұқсан келтіретін қосымша жұмыс еді). Хирасаваның қылмыс орнының маңында серуендегендігі туралы айтқан сөзі расталған жоқ, сонымен қатар дәлелденген де жоқ. Хирасава бірнеше куәгерлер (бірақ тек екі аман қалған адам) тарапынан уландырушы ретінде танылды. Ол бұрынғы төрт банк алаяқтығына қатысқанын мойындады (кейіннен берген жауабымен бірге бас тартты). 1948 жылдың 21 тамызында ұсталды. Полиция тергеуі кезінде, оған азаптаулар көрсетілген деген күдік болды, Хирасава кінәсін мойындады, бірақ көп ұзамай бас тартты. Оның мойындауына қарсы қорғанысы ішінара ақыл-есінің дұрыс болмауына негізделді, ол Корсаков синдромымен ауыратынын мәлімдеді (тозақ ауруына қарсы екпе салдарынан) және оның мойындауы сенімді емес еді. Алайда сот онымен келіспеді және 1950 жылы Хирасава өлім жазасына кесілді. 1949 жылға дейін, полиция адамды мойындауға мәжбүр ету үшін азаптаған жағдайда да, мойындау заң бойынша нақты дәлел саналды. 1955 жылы Жапонияның Жоғарғы соты өлім жазасын күшінде қалдырды. Оның адвокаттары үкімді жоюға тырысты, келесі жылдары қайта қарау үшін 18 өтініш берді.
He could not produce the card he had received from Matsui. Hirasawa claimed to have lost the business card, together with his wallet, due to his having been the victim of pickpocketing. A similar amount of money to that stolen from the bank was found in Hirasawa's possession, the origin of which he refused to divulge. The origin of the money is unknown to this day (though some, such as the crime fiction novelist Seichō Matsumoto, suggested Hirasawa received it by drawing pornographic pictures, a side business that would have been detrimental to Hirasawa's reputation as an artist). Hirasawa's alibi of having been taking a stroll in the vicinity of the crime scene could be neither verified nor substantiated. Hirasawa was identified as the poisoner by several witnesses (but only by two survivors, and see picture below). He confessed to having been involved in four previous cases of bank fraud (recanted together with his subsequent confession). He was arrested on August 21, 1948. After police interrogation, which allegedly involved torture, Hirasawa confessed, but then recanted soon after. His later defence against his confession was based on partial insanity, alleging that he had been troubled with Korsakoff's syndrome (as a result of rabies inoculation) and so his confession was not reliable. The court, however, disagreed and Hirasawa was sentenced to death in 1950. Until 1949, a confession was solid evidence under the law, even if the police tortured a person to extract said confession. The Supreme Court of Japan upheld the death sentence in 1955. His attorneys tried to have the sentence revoked, submitting 18 pleas for retrial over the following years.
Кінәгерлік үкімге күмән
Ол өлім жазасына кесілді, бірақ бастапқыда нақты дәлел болған жоқ. Сонымен қатар, қылмысты 40 қызметкер көргенімен, оны қылмыскер деп анықтаған екі адам ғана болды. Сейчо Мацумото 1959 жылғы «Тейкоку банкі оқиғасы» және 1960 жылғы «Жапонияның қара бұлты» кітаптарында нағыз кінәлінің 731-ші бөлімнің бұрынғы мүшесі болуы мүмкін деген болжам жасады. Мацумото сондай-ақ «көзсіз ақшаның» порнографиялық суреттер сатудан түскенін күдіктенді. Кей Кумай 1964 жылы «Тейжин оқиғасы: Сотталғандар / Ұзақ өлім» («Teigin jiken: Shikeishû») фильмімен Хирасаваның сотталуына қарсылық білдірді. Жапонияның бірнеше Әділет министрлері оның өлім жазасына қол қоймады, сондықтан өлім жазасы ешқашан орындалмады. Тіпті 1967 жылдың 13 қазанында баспасөз алдында 23 тұтқынның өлім жазасына бірден қол қойғанын жариялаған Исажи Танака да Хирасаваның өлім жазасына қол қоймады, себебі ол Хирасаваның кінәлі екеніне күмәнданды. Хирасава ісіндегі у, оңай қол жетімді калий цианиді деп есептелді. Хирасаваның кінәлі екеніне күмән тудырған себептердің бірі – құрбандардың белгілері калий цианидімен уланған кездегідей жылдам болмады. Кейо университетінің соңғы зерттеуіне сәйкес, нағыз у әскери мақсатта қолданылатын, әдейі баяу әрекет ететін ацетон цианогидрині болуы мүмкін, оны Хирасава ала алмаған.
Түрмеде қайтыс болды
Хирасава келесі 32 жыл бойы сотталған қылмыскер ретінде түрмеде отырды. Ол уақытын сурет салуға және "Менің еркім: Тейкоку банкі ісі" (遺書 帝銀事件) атты автобиографиясын жазуға арнады. 1981 жылы Макото Эндо Хирасаваның адвокаттарының басшысы болды. Осы істен басқа, ол Норио Нагаяма сияқты даулы сот процестеріне қатысты. Қорғау тарапы 1985 жылы өлім жазасының мерзімі өткенін мәлімдеді. Жапонияның қылмыстық кодексіне сәйкес, өлім жазасының мерзімі 30 жылды құрайды, ал жапондық соттар жазаның министр өлім жазасына қол қойған сәттен басталатынын есептейді, бірақ мұндай жағдай ешқашан болған емес. 2008 жылға дейін оның адвокаттары Хирасаваның кінәсіздігін дәлелдеу үшін жаңа айғақтар ұсынды. 2013 жылдың қыркүйегінде Такехико Хирасава 54 жасында Токиодағы Сугинами ауданындағы үйінде жалғыз дүниеден озды. Ол бұрынғы жылдың желтоқсан айында 83 жасқа толған анасымен бірге тұрған. Оның денесі 16 қазанда істі қайта қарауды қолдаған бірнеше адам тапты, олар біраз уақыттан бері одан хабар алмағандықтарына алаңдаған. Қолдаушылардың сөзіне қарағанда, істі қайта ашуға байланысты қысым мен белгісіздік, сондай-ақ анасының қазасы Такехиконың уақыт-уақытпен тұрақсыздық танытуына және жалғаса алатынына күмәндануына себеп болды. Ол анасы қайтыс болғаннан кейін "Тейгин оқиғасы" туралы веб-сайтта жазған, бірақ қайта сот талғанының мақсатын сақтап қалды: "Садамичи Хирасаваның кінәсіз екенін тарихқа қадау – анамның, менің және қайтыс болған әкемнің тілегі еді. Мен осы күресті жылдар бойы жалғастыра беремін." Такехико қайтыс болған кезде ол және оның адвокаттары куәгерлердің жауаптары мен соттағы тергеу процесін қайта қарастыру үшін психологтар тобын жинады, дәлелдердің қазіргі стандарттар бойынша сенімді екенін анықтау мақсатында. Олар 2013 жылдың соңына дейін Токио Жоғарғы сотына өз ұстанымдарын ұсынуға дайын тұрды, бұл соттың қайта сот талғаны туралы шешіміне дейін жасалуы керек еді.
It was her wish and mine and my late father’s to mark in history that Sadamichi Hirasawa is innocent. I will continue this struggle for years to come. At the time of Takehiko's death, he and his lawyers had assembled a team of psychologists to reexamine the witness accounts and investigation process from the trial, to determine if the evidence was credible by present standards. They had been scheduled to submit their position papers to the Tokyo High Court by the end of 2013, ahead of the court verdict on the retrial petition.
Танымал мәдениетте
Жапонияда ұзақ жылдар тұрған ағылшын жазушысы Дэвид Пейстің 2009 жылғы "Оккупированный город" романы Хирасава ісіне негізделген. Бұл іс Иэн Флемингтің Джеймс Бонд туралы "Сіз тек екі рет өмір сүресіз" (1964) романында да қамтылған, бірақ әңгімеге қосымша элементтер қосылып, шамадан тыс көбейтілген. 1964 жылы "Никкацу" студиясы "Тейгин жикен: Шикейшу" ("Тейжин оқиғасы: сотталғандар / Ұзақ өлім") атты деректі фильм стиліндегі туындысын шығарды. Режиссер Кеи Кумай болса, актер Киндзо Шин Хирасава рөлінде ойнады.