Кіріспе
Мари (күн тәрізді белгі: , ma riki, қазіргі Tell Hariri; تل حريري) – қазіргі Сириядағы ежелгі семиттік қала-мемлекет. Оның қиыршықтары Эвфрат өзенінің батыс жағалауындағы Әбу Камалдан солтүстік-батысқа қарай 11 километр, Дейр-эз-Зордан оңтүстік-шығысқа қарай 120 километр жерде орналасқан. Бұл қала б.з.д. 2900-1759 жылдар аралығында сауда орталығы және гегемониялық мемлекет ретінде гүлденді. Мари қаласы Эвфрат өзені арқылы өтетін сауда жолдарының ортасында, оңтүстіктегі Шумер және батыстағы Эбла патшалығы мен Левант арасында салынған. Б.з.д. 26-ғасырдың ортасында Мари бірінші рет тасталып, бірақ қайта жаңартылып, б.з.д. 2500 жылға дейін шығыс семиттік гегемониялық мемлекеттің астанасы болды. Бұл екінші Мари өзінің қарсыласы Эбламен ұзақ соғыс жүргізіп, шумер мәдениетімен тығыз байланыста болды. Б.з.д. 23-ғасырда аккадтар қаланы қиратты, бірақ оны қайта тұрғызуға рұқсат беріп, әскери губернатор (Шакканакку) тағайындады. Акад империясы ыдырағаннан кейін губернаторлар тәуелсіздікке ие болып, қаланы Эвфрат аңғарының аймақтық орталығы ретінде қайта салды. Шаканнаккулар б.з.д. 19-ғасырдың екінші жартысына дейін Мариді биледі, содан кейін әулеттің құлау себептері белгісіз күйде қалды. Ұзақ өтпей, Мари аморлық Лим әулетінің астанасы болды. Аморлық Мари Вавилониямен б.з.д. 1761 жылы жойылғанға дейін қысқа ғана уақыт өмір сүрді, бірақ Вавилондықтар мен Ассириялықтардың билігі кезінде шағын елді мекен ретінде сақталды, содан кейін эллинистік кезеңде тасталып, ұмытылды. Мари халқы семит және шумер құдайларына табынып, қаласын ірі сауда орталығына айналдырды. Амориттікке дейінгі кезеңдерде шумер мәдениетінің күшті ықпалы болғанымен, Мари шумер иммигранттарының қаласы емес, Эбла тіліне ұқсас диалектіде сөйлейтін семиттік халық болды. Аморлықтар – б.з.д. 21-ғасырға дейін осы аймаққа қоныстанған батыс семиттері. Лим әулеті тұсында (б.з.д. 1830 жыл шамасында) олар Маралы даласының басым халқына айналды. Маридің 1933 жылы табылғандығы ежелгі Месопотамия мен Сирияның геосаяси картасын түсінуге маңызды үлес қосты, себебі б.з.д. 2-мыңжылдықтағы мемлекеттік басқару және аймақтың саяси күштері арасындағы дипломатиялық қатынастарды көрсететін 25 000-нан астам тақташалар табылды. Олар сондай-ақ б.з.д. 18-ғасырдағы кең сауда желілерін көрсетті, олар Оңтүстік Азиядағы Ауғанстан мен Жерорта теңізіндегі Критке дейінгі аймақтарды байланыстырды.
Mari (Cuneiform: , ma riki, modern Tell Hariri; تل حريري) was an ancient Semitic city state in modern day Syria. Its remains form a tell 11 kilometers north west of Abu Kamal on the Euphrates River western bank, some 120 kilometers southeast of Deir ez Zor. It flourished as a trade center and hegemonic state between 2900 BC and 1759 BC. The city was built in the middle of the Euphrates trade routes between Sumer in the south and the Eblaite kingdom and the Levant in the west. Mari was first abandoned in the middle of the 26th century BC but was rebuilt and became the capital of a hegemonic East Semitic state before 2500 BC. This second Mari engaged in a long war with its rival Ebla and is known for its strong affinity with Sumerian culture. It was destroyed in the 23rd century BC by the Akkadians, who allowed the city to be rebuilt and appointed a military governor (Shakkanakku). The governors became independent with the disintegration of the Akkadian Empire, and rebuilt the city as a regional center of the Euphrates valley. The Shakkanakkus ruled Mari until the second half of the 19th century BC, when the dynasty collapsed for unknown reasons. A short time later, Mari became the capital of the Amorite Lim dynasty. The Amorite Mari lasted only a short time before it was destroyed by Babylonia in c. 1761 BC, but it survived as a small settlement under the rule of the Babylonians and the Assyrians before being abandoned and forgotten during the Hellenistic period. The Mariotes worshiped both Semitic and Sumerian deities and established their city as a major trading center. Although the pre Amorite periods were characterized by heavy Sumerian cultural influence, Mari was not a city of Sumerian immigrants but a Semitic speaking nation with a dialect similar to Eblaite. The Amorites were West Semites who began to settle the area before the 21st century BC; by the Lim dynasty (c. 1830 BC), they became the dominant population in the Fertile Crescent. Mari's discovery in 1933 provided an important insight into the geopolitical map of ancient Mesopotamia and Syria, due to the discovery of more than 25,000 tablets explicating the state administration in the 2nd millennium BC and the nature of diplomatic relations among the political powers of the region. They also revealed the wide trading networks of the 18th century BC, which connected areas as far as Afghanistan in Southern Asia and Crete in the Mediterranean.
Атауы
Қаланың аты клинописьпен (ма рики) жазылған. Жорж Доссен атап өткендей, қаланың аты Солтүстік Месопотамия мен Сирияның ежелгі дауыл құдайы Итур Мерге байланысты, ол қаланың қорғаушы құдайы саналған. Қаланың аты осы құдайдың атымен толық сәйкес келеді және Мари оның құрметіне аталған деген қорытындыға келді.
Бірінші патшалық
Мари шағын елді мекеннен өркендемеді, бірақ шамамен 2900 ж.б.д. Месопотамияның ерте династиялық кезең I-де Левантты Шумердің оңтүстігімен байланыстыратын Евфрат сауда жолдарының су арналарын бақылау үшін жаңа қала ретінде салынды. Қала Евфрат өзенінен су тасқынынан қорғану үшін шамамен 1-2 километр қашықтықта салынған және 7-10 километрлік жасанды канал арқылы өзенмен байланыстырылған, оның қазіргі бағытын анықтау қиын. Қаланың қазба жұмыстары қиын, себебі ол кейінгі тұрғын жағдайларының астында тереңге көмілген. 300 метрлік аумақты қамтиған, бау-бақшалар мен шеберханаларға арналған айналмалы су тасқынына қарсы қоршау және 6,7 метр қалыңдығы мен 8-10 метр биіктігіндегі, қорғаныс мұнараларымен нығайтылған қорғаныс шеңберлі ішкі қамал табылған. Сондай-ақ, қаланың біріккен қақпасы, орталықтан басталып қақпаға дейін созылатын көше және тұрғын үйлер де табылды. Мариде орталық төбешік болған, бірақ онда храм немесе сарай табылған жоқ. Дегенмен, 32 м x 25 м өлшемдері бар, әкімшілік функциясы болған сияқты үлкен ғимарат қазылып алынды. Оның тас іргетасы бар, ал бөлмелері 12 метрге дейін ұзын және 6 метрге дейін енді. Қала шамамен 2550 ж.б.д. II династиялық кезеңнің соңында белгісіз себептермен тасталып кетті.
Екінші патшалық
III династиялық кезеңнің басында (б.з.д. 2500 жылға дейін) Мари қаласы қайтадан салынды және халқымен толықты. Жаңа қала алғашқы қаланың көптеген сыртқы ерекшеліктерін сақтап қалды, оның ішінде ішкі қамал мен қақпаларын. Сондай-ақ, диаметрі 1,9 км болатын сыртқы дөңгелек қоршау сақталды, оның үстінде садақшыларды қорғай алатын екі метрлік қалың қабырға орналасқан. Дегенмен, ішкі қала құрылысы толығымен өзгертіліп, жаңа қала мұқият жоспарланды. Бірінші кезекте, жаңбыр суын ағызуды қамтамасыз ететін, биік орталықтан қақпаларға дейін төмен түсетін көшелер салынды. Қаланың ортасында патша сарайы салынды, ол сонымен бірге ғибадатхана ретінде де қызмет етті. Екінші патшалықтың сарайынан төрт кезекті сәулеттік деңгей табылды (ең көнесі P3, ал соңғысы P0 деп белгіленген). Соңғы екі деңгей Акад кезеңіне жатады. Алғашқы екі деңгей қазылып зерттелді; табылған заттардың ішінде белгісіз құдайға арналған ғибадатхана (Enceinte Sacrée немесе Sacred Enclosure), бағаналы тақ бөлмесі және ғибадатханаға апаратын үш жұп ағаш бағаналы зал бар. Қалада алты кішкентай ғибадатхана табылды, оның ішінде Массив Руж деп аталатын ғибадатхана (мақсаты белгісіз) және оған арналған ғибадатханалар (INANA.ZA.ZA), Иштарат, Иштар, Нинхурсаг және Шамаш. Барлық ғибадатханалар, Иштар ғибадатханасынан басқа, қаланың орталығында орналасқан; Enceinte Sacrée мен Massif Rouge арасындағы аумақ бас діни қызметкердің әкімшілік орталығы болған деп есептеледі. Екінші патшалық күшті және гүлденген саяси орталық болған сияқты, оның патшалары Лугал атағын алып, көптегендері қалада куәландырылған, ең маңызды дерек – шамамен 2350 ж.б.д. патша Энна Даганның Ебланың Иркаб Дамуына жіберген хаты. Онда Мари патшасы өзінің алдыңғылары мен олардың әскери жетістіктерін айтады. Алайда, бұл хаттың мағынасы әлі де нақты емес және ғалымдар көптеген түсіндірмелер ұсынды.
Мари-Ебла соғысы
Эна Даганның хатында ең ерте кездескен патша – Ансуд, ол Маридің дәстүрлі қарсыласы Эблаға шабуыл жасап, Белан жерін қоса алғанда, Эбланың көптеген қалаларын бағындырды. Хаттағы келесі патша – Сауму, ол Раак және Нирум жерлерін бағындырды. Эбла патшасы Кун Даму б.з.д. 25 ғасырдың ортасында Мариді жеңді. Соғыс Эбла әлсіздігі кезінде б.з.д. 24 ғасырдың ортасында Маридің Иштуп Ишардың Емарды бағындыруымен жалғасты. Эбла патшасы Игриш Халам хатта айтылған Маридің Иблул Іл-іне салық төлеуге міндетті болды, ол Эбланың көптеген қалаларын бағындырып, Бурман аймағында жорықтар жүргізді. Эна Даган да салық алды; оның билігі Эбла патшасы Иркаб Дамудың билігінің ішінде толыққандай өтті, ол Мариді жеңіп, салық төлеуді тоқтатты. Мари Эбланың одақтасы Нагарды Эблалық визирь Ибриумның қызметінің жетінші жылы жеңіп, Эбла мен Оңтүстік Месопотамия арасындағы Жоғарғы Месопотамия арқылы сауда жолдарын жапты. Соғыс шегіне жеткенде, Эбланың уәзирі Ибби Сипиш Нагар мен Кишпен одақтасып, Терқа маңындағы шайқаста Мариді жеңді. Эбланың өзі Терқадан кейін бірнеше жыл өткен соң, шамамен б.з.д. 2300 жылы алғаш рет қирады. Де мәліметтері бойынша, Хидардан кейін Ишки Мари патшалық құрды, оның патшалық мөрі табылды. Ондағы шайқас суреттері Архидің Эбланың қирауына әлі де генерал болған кезде жауапты болуы мүмкін деген ойға жетеледі.
Акадтың Саргоны Мари қаласын талқандады
Ебланың қирауынан кейін бір онжылдық өткен соң (шамамен б.з.д. 2300 жыл, орташа мерзімдеме), Мари қаласы да Саргон Аккадскиймен қиратылып, өртеліп, бұл оның жылнамаларының бірінде ("Мари қираған жылы") көрсетілген. Майкл Астор бұл оқиғаны шамамен б.з.д. 2265 жылға (қысқа мерзімдеме) жатқызды. Ишки Мари, Акад империясының жаулауларына дейін Маридің соңғы патшасы болған болуы мүмкін. Саргон Аккадский Мари мен Еламнан салық жинады:
Үшінші патшалық
Мари екі буын бойы тасталып, кейін аккад патшасы Маништушу тарапынан қайта жаңғыртылды. Қаланы басқару үшін Шакканакку (әскери губернатор) атағы берілген билеуші тағайындалды. Акад қаланың тікелей бақылауында ұстады, бұл Акадтың Нарам-Синнің қаладағы діни лауазымдарға екі қызын тағайындауынан анық көрінеді.
Шақанәккұ әулеті
Шәканнаку династиясының тізімдегі алғашқы мүшесі Идидиш, ол шамамен б.з.д. 2266 жылы тағайындалды. Тізімдерге сәйкес, Идидиш 60 жыл билік жүргізді және оның орнын ұлы басқарды, осылайша лауазым мұрагерлік болып бекітілді. Үшінші Мари екінші қаланың жалпы құрылымы тұрғысынан, ескі патша сарайының P0 кезеңі Шаканнаку үшін жаңа сараймен алмастырылды. Қаланың шығыс бөлігінде тағы бір кіші сарай салынды, онда бұрынғы кезеңдерге жататын патшалық қабірлер табылды. Қамалдар қайта құрылып, нығайтылды, ал бөгет 10 метрге дейін ені бар қорғаныс қабырғасына айналды. Бұрынғы киелі аумақ сақталды, сондай-ақ Нинхурсаг ғибадатханасы да. Дегенмен, Нини Заза және Иштарат ғибадатханалары жойылды, ал Шаканнаку Иштуп Илум салған жаңа ғибадатхана "арыстандар ғибадатханасы" (Дағанға арналған) деп аталды, оған 40 x 20 метрлік құрбандық алаңы бар төртбұрышты терраса қосылды. Шар Кали Шарри билігі кезінде Аккад ыдырап, Мари тәуелсіздік алды, бірақ Шаканнаку атағы Үрдің үшінші династиясы кезеңінде де қолданылып келді. Мари ханшайымы Үр патшасы Ур-Наммудың ұлына үйленді, соның нәтижесінде Мари номиналды түрде Үрдің ықпалында болды. Алайда, вассалдық Маридің тәуелсіздігіне кедергі келтірмеді, және кейбір Шаканнакулар өздерінің арнау жазуларында "лугал" патшалық атағын қолданды, ал Үр сарайымен хат алысқанда "Шаканнаку" атағын пайдаланды. Династия белгісіз себептермен б.з.д. 19 ғасырының екінші жартысында келесі династия орнағанға дейін аяқталды.
Лим әулеті
Б.з.д. екінші мыңжылдықта Жемісті жарты ай аймағында аморлықтардың кеңеюі болды, олар аймақтың көп бөлігін басып алып, билік етті, соның ішінде Мари қаласын. Шамамен б.з.д. 1830 жылы Мари қаласы аморлық Лим әулетінің, Яггид Лим патшаның резиденциясына айналды. Алайда, эпиграфикалық және археологиялық деректер Шакканакку және аморлық дәуірлері арасындағы үлкен сабақтастықты көрсетті. Яггид Лим Мариде орнығудан бұрын Супрумды билеген, ол Экаллатумның Ила Кабкабумен одақ құрды, бірақ екеуінің арақатынасы ашық соғысқа ұласты. Соғыс Ила Кабкабудың Яггид Лимнің ұлы Яхдун Лимді тұтқындауымен аяқталды. Мариде табылған тақташада айтылғандай, Ила Кабкабудан аман қалған Яггид Лимді оның жеке қызметшілері өлтірді. Бірақ шамамен б.з.д. 1820 жылы Яхдун Лим Маридің патшасы ретінде билікті нығайтты. Яхдун Лим билігін жеті көтерілісші тайпа басшысын бағындырумен, Мари және Терка қалаларының қабырғаларын қайта жаңартумен және «Дур Яхдун Лим» деп аталатын жаңа бекініс салумен бастады. Одан кейін ол батысқа қарай кеңейіп, Жерорта теңізіне жеткенін мәлімдеді. Бірақ кейіннен Туттулде орналасқан Бану Ямина көшпенділерінің көтерілісіне тап болды. Көтерілісшілерге Ямхад патшасы Суму Эпух қолдау көрсетті, өйткені Яхдун Лим мен Эшнана арасындағы жаңа одақ оның мүдделеріне қауіп төндірді. Яхдун Лим Яминаны жеңді, бірақ Ямхадпен ашық соғыс болған жоқ, себебі Мари патшасы марқұм Ила Кабкабудың ұлы, Шубат Энлильдің Шамши Адад I-мен күресімен айналысты. Соғыс Маридің жеңілісімен аяқталды, ал Яхдун Лим шамамен б.з.д. 1798 жылы, мүмкін, оның ұлы Суму Ямамның қолынан қаза тапты. Суму Ямам таққа отырғаннан кейін екі жыл өткен соң өзі де өлтірілді, ал Шамши Адад Мариді басып алып, қосып алды.
Ассурдың Шамши-Адад және Ясма-Адад
Шамши Адад (б.з.д. 1809 – 1775 ж.ж.) өзінің ұлы Ясма Ададты Мари тағына тағайындады, жаңа патша Яхдун Лимнің қызына үйленді, ал Лим отбасының қалған бөлігі Ямхадқа қашқандықтарын алды, ал аннексия Шамши Ададтың Лим отбасының жасаған күнәлі істері деп санайтынымен ресми түрде ақталуға ие болды. Жаңа жауы Ямхадқа қарсы өзінің беделін нығайту үшін Шамши Адад Ясма Ададты Катнаның Иши Адудың қызы Бетлумға үйлендірді. Бірақ Ясма Адад әйеліне немқұрайлы қарады, бұл Катнамен қарым-қатынастың нашарлауына себеп болды, сондай-ақ ол басқаруға қабілетсіз екенін көрсетті, бұл оның әкесінің ашуын тудырды, ол б.з.д. 1776 ж. шамасында қайтыс болды, ал Ямхадтың Ярим Лим I әскерлері Зимри Лимге, Лим әулетінің мұрагеріне көмек көрсету үшін ілгері жылжып жатқанда.
Маридің Зімри-Лим
Зимри Лим алға жылжуда, Бану Симаалдың (Зимри Лим тайпасының) басшысы Ясма Ададты құлатты, Ясма Адад қашып кеткеннен кейін бірнеше ай өткен соң Зимри Лим келді және б.з.д. 1776 жылы таққа отырғаннан кейін қысқа уақыттан соң Шибту ханшайымға үйленді, ол Ярим Лим I-нің қызы еді. Зимри Лимнің Ярим Лим I-нің көмегімен таққа көтерілуі Маридің мәртебесіне әсер етті, Зимри Лим Ярим Лимді әкесі деп атады, ал Ямхад патшасы Мариді Ямхадтың басты құдайы Хадад пен өзін Хададтың құлы деп жариялаған Зимри Лим арасындағы делдал ретінде тағайындады. Зимри Лим билігін Бану Яминаға қарсы жорықпен бастады, сондай-ақ Эшнана және Вавилонның Хаммурапимен одақ құрды, және өз әскерін вавилондықтарға көмекке жіберді. Жаңа патша өзінің кеңейту саясатын солтүстікке қарай Жоғарғы Хабур аймағына бағыттады, ол шамамен б.з.д. деп аталды, онда ол Уркеш және басқа да жергілікті кіші патшалықтарды бағындырып, оларды вассалдыққа мәжбүр етті. Бұл кеңеюге Андариг патшасы Карни Лим қарсылық көрсетті, оны Зимри Лим жеңіп, шамамен б.з.д. 1771 жылы аймаққа марилік бақылауды қамтамасыз етті, және мемлекет сауда орталығы ретінде гүлденіп, салыстырмалы бейбітшілік кезеңіне енді. Зимри Лимнің ең үлкен мұрасы - Корольдік сарайды жаңарту, ол 275 бөлмеге, Вазаның құдайы мүсіні сияқты тамаша артефактілерге және мыңдаған тақташаларды қамтитын патшалық мұрағатқа дейін кеңейтілді.
Вавилон кезеңі
Вавилонмен қарым-қатынас Хит қаласы үшін туған даудың салдарынан нашарлады, бұл келіссөздерге көп уақыт кетті. Осы кезеңде шамамен б.з.д. 1765 жылы Еламға қарсы соғыс екі мемлекетті де қатыстырды. Ақырында, Хаммураби патшалықты басып алып, шамамен б.з.д. 1761 жылы шайқаста Зимри Лимді жеңіп, Лим әулетіне нүкте қойды, ал Терқа Хана патшалығы деп аталатын қалдық мемлекеттің астанасы болды. Оңтүстікте Сухум аймағы Бабыл провинциясына айналды. Мари қираудан құтылып, шамамен б.з.д. 1759 жылы Вавилонға қарсы көтеріліс жасады, нәтижесінде Хаммураби қаланы толығымен қиратты. Дегенмен, Марк Ван Де Мироптың пікірінше, Хаммураби мейірімділік танытып, Маридің Бабыл әкімшілігі бағынында шағын ауыл ретінде сақталуына рұқсат берген болуы мүмкін.
Қола дәуірінің соңы
Кейін Мари Ассирияның құрамына кірді және ассириялық патша Тукульти Нинурта І (б.з.д. 1243–1207 жылдары билеген) жаулап алған территориялардың қатарында тізілді. Содан кейін Мари Ассирия мен Вавилон арасында үнемі ауысып тұрды.
Темір дәуірі
Б.з.д. XI ғасырдың ортасында Мари Хананың құрамына кірді, оның патшасы Тукульти Мер Мари патшасы атағын алып, Ассирияға қарсы көтерілді. Бұл Ассирия патшасы Ашур бел-каланың (б.з.д. 1074–1056 жж.) қалаға шабуыл жасауына себеп болды. Мари Неоассирия империясының билігіне берік кірді және б.з.д. 8 ғасырының бірінші жартысында белгілі бір Нергал Эришке патша Адад Нирари III (б.з.д. 810–783 жж.) билігі астында басқаруға берілді. Б.з.д. 760 жылы шамамен, Ашурдан III-тің номиналды билігімен жоғары орта Евфраттың кейбір бөліктерін басқаратын автономды губернатор Шәмаш Риша Үсүр өзін Суху және Мари жерлерінің губернаторы деп атады, оның ұлы Нинурта Кудури Үсүр де солай істеді. Алайда, сол кезде Мари Лаке жерінде орналасқандығы белгілі болды, бұл Үсүр әулетінің оны шын мәнінде бақылауға алуы екіталай және атау тарихи себептермен қолданылған болуы мүмкін. Қала эллиндік дәуірге дейін кішкентай қоныс ретінде сақталып, кейіннен жазбаларда жоғалып кетті.
Қазіргі тарих
2015 жылға дейін ИИЖҰ осы мақамды, әсіресе патша сарайын жүйелі түрде қиратты және тонады. Бұл топтың басып алған алғашқы археологиялық орындарының бірі болды.
Халық, тіл және үкімет
Алғашқы қаланың негізін қалаушылар шумерлер немесе, көбінесе, солтүстіктегі Терқадан шыққан шығыс семит тілінде сөйлейтін халық болған. И. Дж. Гелб Мари қаласының негізін Киш өркениетімен байланыстырады, ол шығыс семит тілінде сөйлейтін халықтардың мәдени бірлігі еді және Месопотамияның ортасынан батыс Леванттағы Эблаға дейін созылған. Өркендеген шағында екінші қалада шамамен 40 000 адам тұрған. Бұл халық шығыс семит тілінде сөйлеген және Эбла тіліне (эблалық тіл) өте ұқсас диалект қолданған, ал Шаканнакук дәуірінде шығыс семит тіліндегі ақкад тілінде сөйлейтін халық болған. Батыс семит аттары Мариде екінші патшалық дәуірінен бастап кездесе бастады, ал қола дәуірінің ортасында батыс семит аморлық тайпалары орта Евфрат және Хабур өзендері арасындағы мал өсіруші топтардың басым бөлігін құрады. Шакканакку дәуірінің соңында қалада аморлық есімдер байқала бастады, тіпті билеуші әулеттің мүшелері арасында да. Лим дәуірінде халықтың көп бөлігі аморлықтардан тұрды, бірақ аккадтық есімдер де кездесті, амор тілі басым тіл болғанымен, аккад тілі жазу тілі ретінде сақталды. Маридегі мал өсіруші аморлықтар Ханеандар деп аталды, бұл термин көшпелілерді жалпылама білдіреді. Бұл Ханеандар Бану Яминаға (оң жақтың ұлдары) және Бану Симаалға (сол жақтың ұлдары) бөлінді, ал билеуші үй Бану Симаал тармағына жатты. Патшалық Терқа ауданында тұратын сутеан тайпаларына да мекен болды. Мари абсолюттік монархия болды, патша әкімшіліктің барлық саласын бақылап, жазушылардың көмегімен басқарма жұмыстарын жүзеге асырды. Лим дәуірінде Мари астанадан басқа төрт провинцияға бөлінді, провинциялық орталықтар Терқа, Саггаратум, Каттунан және Тутул қалаларында орналасқан. Әр провинцияның өз бюрократиясы болды, үкімет ауыл тұрғындарына егін өңдеуге қажетті құралдар мен ауыл шаруашылығы жабдықтарын берді, ал олар егістің бір бөлігін үкіметке тапсырды.
Мәдениет және дін
Бірінші және екінші патшалықтарға Шумер оңтүстігінің күшті ықпалы тиді. Қоғамды қалалық олигархия басқарды, ал азаматтар күрделі шаш үлгілерімен және киімдерімен танымал болды. Күнтізбе күн жылға негізделген, он екі айға бөлінген және Эбла қаласында қолданылған "ежелгі Эбла күнтізбесімен" бірдей болды. Жазушылар сумер тілінде жазды, ал өнер мен сәулет стилі сумерлік өнерден ешқандай айырмашылықты көрсетпеді. Аморлық кезеңде де Месопотамияның ықпалы Мари мәдениетіне әсер етті. Алайда, бұл ықпал бұрынғы кезеңдерге қарағанда әлсіз болды, және ерекше Сирия стилі басым болды, бұл патшалардың мөрлерінде анық көрінеді, олар Сириялық тектің нақты белгісін көрсетеді. Қоғам рулық құрылымға ие болды, негізінен шаруалар мен көшпелілерден (ханеялықтардан) тұрды. Месопотамиядан айырмашылығы, храм күнделікті өмірде аз ғана рөл атқарды, өйткені билік көбінесе сарайда шоғырланды. Әйелдер ерлерге салыстырмалы теңдік құқықтарына ие болды, патшайым Шибту күйеуі сапарда болғанда оның атынан билік жүргізді, кең ауқымды әкімшілік функцияларды атқарды және күйеуінің жоғары лауазымды шенеуніктерге билік етті. Діни пантеонда сумерлік және семит құдайлары болды, және тарихының көп бөлігінде Даган Мари пантеонының бас құдайы болды, ал Мер – қамқоршы құдайы. Басқа құдайларға семит құдайлары кірді: Ыштар – құнарлылық құдайы, Аттар және Шамаш – қаланың ең маңызды құдайларының бірі саналатын Күн құдайы, оған барлығын білетін және көретін деп сенді. Сумер құдайларына Нинхурсаг, Думузи, Энки, Ану және Энлил кірді. Пайғамбарлық қоғам үшін маңызды рөл атқарды, храмдарда патшаға кеңес беретін және діни мерекелерге қатысатын пайғамбарлар болды.
Экономика
Бірінші Мари Сирияда табылған ең көне дөңгелек шеберханасын ұсынды және қола металлургиясының орталығы болды. Қалада сондай-ақ, Жоғарғы Хабур мен Евфрат аймағынан өзен кемелерімен әкелінген көмірді пайдалана отырып, қорыту, бояу және керамика жасауға арналған аудандар да болды. Екінші патшалықтың экономикасы ауыл шаруашылығы мен саудаға негізделген. Ол орталықтандырылып, қоғамдық ұйым арқылы басқарылды, астық қоғамдық амбарларда сақталып, әлеуметтік статусына қарай таратылды. Бұл ұйым патшалықтағы мал басын да бақылап отырды. Металл және тоқыма өндірушілер мен әскери шенеуніктер сияқты кейбір топтар қоғамдық ұйымның емес, сарайдың тікелей иелігінде болды. Эбла маңызды сауда серіктесі және бәсекелес болды, Маридің орналасуы оны Левант пен Месопотамияны байланыстыратын жол бойындағы маңызды сауда орталығына айналдырды. Аморлық Мари экономиканың бұрынғы ескі аспектілерін сақтап, Евфрат өзенінің бойындағы суармалы ауыл шаруашылығына негізделді. Қала Бабыл және басқа патшалықтардың саудагерлері үшін сауда орталығы болып қала берді, оңтүстік пен шығыстан әкелінген тауарлар солтүстікке, солтүстік-батысқа және батысқа жүретін өзен кемелерімен тасымалданды. Басты сауда – Иран үстіртінен батысқа, Критке дейін экспортталатын металдар мен қалайы болды. Сондай-ақ Кипрден мыс, Анатолиядан күміс, Ливаннан ағаш, Мысырдан алтын, зәйтүн майы, шарап, мата және тіпті қазіргі Ауғанстаннан құнды тастар әкелінді.
Қазба жұмыстары мен мұрағат
Мари қаласы 1933 жылы Сирияның шығыс жағында, Ирак шекарасына жақын жерде табылды. Бір бедуин тайпасы Телл Харири деп аталатын үйіндіде жаңадан қайтыс болған тайпа мүшесінің қабір тасын қазып жатқанда, бассыз мүсінге тап болды. Бұл хабар қазіргі уақытта Сирияны басқаратын француз билігіне жеткеннен кейін, тексерілді және 1933 жылдың 14 желтоқсанында Париждегі Лувр мұражайының археологтары осы жерде қазба жұмыстарын бастады. Фрагменттің орны қазылып, Иштар ғибадатханасы ашылды, бұл толыққанды қазба жұмыстарын бастауға себеп болды. Археологтар Мариді «шумер мәдениетінің ең батыс бекінісі» деп сипаттады. Қазба жұмыстары басталғаннан бері, аккад тілінде, клинописьпен жазылған 25 000-нан астам саз тақташалар табылды. Қазбадан табылған заттар Лувр, Алеппо ұлттық мұражайы, Дамаск ұлттық мұражайы және Дейр-эз-Зор мұражайында қойылған. Соңғысында Зимри Лим сарайынан Пальмалар алаңының оңтүстік фасады, оның ішінде қабырға суреттері қайта жаңартылды. Мари 1933–1939 жылдары, 1951–1956 жылдары және 1960 жылдан бері жыл сайынғы экспедициялармен қазылды. Андре Паро 1974 жылға дейін алғашқы 21 маусымды басқарды, одан кейін fr (1979–2004) және Паскаль Баттерлин (2005 жылдан бастап) жұмысты жалғастырды. Сайтқа арналған журнал, 1982–1997 жылдар аралығында 8 томдық болып шықты және «Мари: Анналь де ресерешес интердисциплинари» деп аталды. Француз археологы Андре Пароның айтуынша, «әрбір тік тегіс іздеу қазбасы осы жердің тарихының бастапқы қабаттарына жететін болғанда, соншалықты маңызды жаңалықтар табылды, осыдан кейін горизонтальды қазба жұмыстарын қайта бастау қажет болды».
Мари таблеткалары
Зимри Лимнің өртелген кітапханасынан шамамен б.з.д. 1800 – 1750 жылдар аралығындағы 50 жылдық кезеңге жататын 25 000-нан астам тақта табылды, олар аккад тілінде жазылған. Олар патшалық, оның әдет-ғұрыптары және сол кезде өмір сүрген адамдардың есімдері туралы мәлімет береді. 3000-нан астам тақта хаттардан тұрады, ал қалғандары әкімшілік, экономикалық және сот мәтіндерін қамтиды. Табылған тақталардың барлығы дерлік Маридің тәуелсіздігінің соңғы 50 жылына жатса, көбісі қазір жарияланды. Мәтіндердің тілі ресми аккад тілі болғанымен, есімдер мен синтаксистік ерекшеліктер Мари тұрғындарының күнделікті тілі солтүстік-батыс семит тілі болғанын көрсетеді. Алты тақта хурит тілінде жазылған.
Қазіргі жағдай
Сириядағы азаматтық соғыстың нәтижесінде 2011 жылдан бері қазба жұмыстары тоқтатылды және олар әліге дейін жалғастырылмады. Қазба орны қарулы топтардың бақылауына өтіп, кең ауқымды тонауға ұшырады. 2014 жылғы ресми есепте тонаушылардың король сарайына, халыққа арналған моншаханаларға, Иштар храмына және Даган храмына бағытталғаны анықталды. Спутниктік суреттерге сүйенсек, тонау кем дегенде 2017 жылға дейін жалғасты.