Феминистік теория: гендерлік теңсіздікті түсіну және талдау

Кіріспе

Феминизмнің теориялық, көркемдік немесе философиялық саладағы дамуы

Феминистік теория – феминизмнің теориялық, көркемдік немесе философиялық саладағы дамуы. Оның мақсаты – гендерлік теңсіздіктің мәнін түсіну. Ол әйелдер мен ерлердің әлеуметтік рөлдерін, өмір тәжірибесін, мүдделерін, күнделікті шаруаларын және феминистік саясатты антропология мен социология, коммуникация, медиа зерттеулер, психоанализ, саяси теория, үй шаруашылығы, әдебиет, білім беру және философия сияқты түрлі салаларда зерттейді. Феминистік теория көбінесе гендерлік теңсіздікті талдауға бағытталған. Феминистік теорияда жиі қарастырылатын тақырыптар: кемсіту, объектілеу (особырымен жыныстық объектілеу), қанау, патриархат, стереотиптер, өнер тарихы және заманауи өнер, эстетика.

Тәрбие

Бірнеше ерекше феминистік салалар бар, онда басқа сала мамандары өз салаларына феминистік тәсілдер мен қағидаларды қолданады. Бұған қоса, бұл феминистік теорияны дамытатын пікірталастар, және оларды феминистік теоретиктер өз аргументтерінде өзара алмастыра қолдануға болады.

Органдар

Батыс ойлауында дене тарихи тұрғыдан әйелдермен ғана байланыстырылып келген, ал ерлер ақыл-ойымен байланыстырылған. Сузан Бордо, қазіргі заманғы феминист философ, өзінің еңбектерінде Аристотель, Гегель және Декарттың ерте философияларын қарастыра отырып, ақыл-дене байланысының екіұстаушылық табиғатын кеңінен түсіндіреді. Ол рух/материя және еркектердің белсенділігі/әйелдердің пассивтігі сияқты екіұстаушылықтардың гендерлік ерекшеліктерді және жіктелуді қалай нығайтқанын ашады. Бордоның сөзіне қарағанда, тарихи тұрғыдан ерлер ақыл-оймен, рухпен байланысты болса, әйелдер ұзақ жылдар бойы денемен байланыстырылып келген, ал ақыл-дене дихотомиясында дене бағынышты, теріс мағынадағы ұғым ретінде қарастырылған. Дене (бірақ ақыл-ой емес) әйелдермен байланысты деген түсінік, әйелдерді мүлік, зат және айырбасталатын тауар ретінде қарауға (ерлер арасында) негіз болған. Мысалы, әйелдердің денелері тарих бойында мода, диета, жаттығу бағдарламалары, косметикалық хирургия, бала туу және т.б. арқылы объективтендіріліп келген. Бұл ерлердің моральдық жауапкершілікке ие агент ретіндегі рөліне, олардың қанды соғыстарда жұмыс істеуіне немесе соғысуына қайшы келеді. Әйелдің нәсілі мен әлеуметтік жағдайы оның денесіне қалай қаралатынын – сән ретінде бағалана ма, әлде қорғала ма – анықтайды, бұл орта және жоғары таптағы әйелдердің денелерімен байланысты. Ал екінші жағынан, екінші дене еңбек пен қанаушылықта пайдалану үшін танылады, бұл көбінесе жұмысшы табындағы әйелдердің денелерімен немесе түрлі нәсілді әйелдермен байланысты. Екінші толқын феминистері репродуктивтік құқықтар мен таңдау құқығы үшін күресті. Әйелдер денсаулығын қорғау қозғалысы мен лесбияндық феминизм де осы дене мәселесіне қатысты пікірталаспен байланысты.

Стандартты және қазіргі заманғы жыныстық және гендерлік жүйе

Стандартты жынысты анықтау және гендерлік модель әрбір адамның анықталған жынысы мен гендеріне негізделген деректерден тұрады және қоғамдық өмірдің нормалары ретінде қызмет етеді. Бұл модельде адамның жынысы анықталуы еркек/әйел екіұштылығында қарастырылады, мұнда жыныс мүшелерінің және олардың хромосомалар мен ДНК байланыстырушы ақуыздар (мысалы, жынысты анықтау аймағы Y гендері) арқылы қалыптасуы маңызды рөл атқарады. Осы ақуыздар ұрықтардағы биологиялық жынысты анықтау жүйесіне жынысты анықтауды бастау және аяқтау сигналдарын жіберуге жауапты. Жынысты анықтау процесінде кейде ауытқулар орын алып, интерсекс жағдайларына әкелуі мүмкін. Стандартты модель гендерді әлеуметтік түсінік/идеология ретінде анықтайды, ол ерлер мен әйелдер үшін қалыпты саналатын мінез-құлықтарды, іс-әрекеттерді және сыртқы бейнелерді белгілейді. Жынысты анықтаудың биологиялық жүйелерін зерттеулер белгілі бір гендерлік мінез-құлықтарды – мінез-құлықтарды, іс-әрекеттерді және құштарлықтарды – жыныстық детерминизммен байланыстыруға бағытталған.

Әлеуметтік бейімділікпен балалардың жынысы мен гендерлік жүйесі

Әлеуметтік тұрғыдан әсер ететін балалардың жыныс және гендерлік моделі жыныс және гендерлік идеологиялардың көкжиегін кеңейтеді. Ол жынысты тек еркек және әйелге ғана тән емес, әлеуметтік құрылым ретінде қарастырады. Солтүстік Американың Интерсекс қоғамы былай түсіндіреді: "Табиғат 'еркек' санатының қайда аяқталатынын, ал 'интерсекс' санатының қайда басталатынын, немесе 'интерсекс' санатының қайда аяқталатынын және 'әйел' санатының қайда басталатынын шешпейді. Адамдар шешім қабылдайды. Адамдар (қазіргі күні көбінесе дәрігерлер) пенистің қаншалықты кішкентай болуы керек екенін, немесе мүшелердің комбинациясының қаншалықты ерекше болуы керек екенін анықтайды, содан кейін ол интерсекс саналады". Демек, жыныс биологиялық/табиғи емес, әлеуметтік құрылым болып табылады, себебі қоғам мен дәрігерлер жыныстық хромосомалар мен жыныс мүшелері тұрғысынан еркек, әйел немесе интерсекс болуді қалай анықтайды, сондай-ақ, белгілі бір жынысқа кімнің жататыны туралы жеке пікірлерін де ескереді. Гендерлік идеология әлеуметтік құрылым болып қала береді, бірақ бұрынғыдай қатаң және өзгермейтін емес. Керісінше, гендер оңай өзгеріске бейім және үнемі өзгеріп отырады. Гендерлік рөлдердің стандартты анықтамасының уақыт өте келе өзгеретінінің мысалы Салли Шаттлворттың "Әйел айналымы" еңбегінде көрсетілген: "Әйелдің төмендетілуі, оны еңбек нарығындағы белсенді қатысушыдан ерлер білігімен бақыланатын пассивті денелік қалыпқа дейін түсіру, Викториялық Англиядағы отбасылық және нарықтық қатынастардың өзгеру құрылымын жеңілдету және қолдау үшін гендерлік рөлдердің идеологиялық қолданылуын көрсетеді". Басқаша айтқанда, бұл цитата әйел рөліне (гендерлік/рөлдік) өсудің қалай өзгергенін көрсетеді – үй шаруасымен айналысушыдан жұмыс істейтін әйелге, содан кейін пассивті және еркектерге қарағанда төмен дәрежелі болуға. Қорытындылай келе, қазіргі жыныс-гендерлік модель дұрыс, өйткені жыныс және гендер екеуі де әлеуметтік құрылымдар ретінде қарастырылады, олар жыныстар мен гендерлердің кең спектрін қамтиды және табиғат пен тәрбиенің өзара байланысты екенін көрсетеді.

Эпистемологиялар

Білімді қалай өндіру, жасау және тарату туралы сұрақтар батыстық феминистік теорияның түсініктері мен феминистік эпистемология бойынша талқылаулардың орталық мәселесі болып табылады. Бір дау осы сұрақтарды көтеріп, былай дейді: "Әйелдердің білу жолдары мен әйелдердің білімі бар ма?" және "Әйелдер өздері туралы қандай білім жасайды, ол патриархат жасаған білімнен қалай өзгеше?" Феминистік теоретиктер сондай-ақ "феминистік тұрғыдан таным" ұсынды, ол "ешқандай жерден көрініс" моделін әйелдер өмірінен көріністі жоюға тырысатын білім моделімен алмастыруға бағытталған.

Кесимелік

Интерсекционалдық – бұл нәсіл, жыныс, тап, ұлт және сексуалдық бағдар сияқты үстемдік ететін факторлардың өзара байланысты желісіне негізделген адамдардың әртүрлі тәсілдермен қысымға ұшырауын зерттеу. Интерсекционалдық "біздің өмірімізді және саяси мүмкіндіктерімізді қалыптастыратын бір мезгілде, көптеген, бірін-бірі қиылыстыратын және қайшы келетін билік жүйелерін сипаттайды". Бұл теорияны барлық адамдарға, әсіресе барлық әйелдерге қолдануға болады, бірақ ол қара феминизм аясында ерекше айтылып, зерттеледі. Патриция Хилл Коллинз атап айтқанда, қара әйелдердің әлемдегі қысымды түсінуде ерекше көзқарасы бар екенін мәлімдейді, себебі ақ әйелдерден өзгеше, олар бір уақытта нәсілдік және гендерлік қысымға ұшырайды. Бұл талқылау әйелдердің қысымға толы өмірін, оның тек жыныспен ғана емес, сонымен қатар расизм, классизм, жасқа қатысты дискриминация, гетеросексуализм, мүмкіндігі шектеулілік және т.б. сияқты басқа да факторлармен қалыптасатынын түсіну мәселесін көтеріп отыр.

Тіл

Бұл пікірталаста әйел жазушылар еркектерге тән тіл арқылы еркекшеленген жазу мәселесін қарастырды, бұл тіл әйелдер өмірін әдеби тұрғыдан түсінуге кедеріл келтіруі мүмкін. Феминисттік теоретиктер талқылайтын осындай еркекке тән тілдің мысалы – "Ата Құдай" деген сөзді қолдану, ол қасиетті тек еркектермен байланыстырады (яғни, Киелі кітаптағы тіл "ол" және "оның" сияқты еркек жалғауларын пайдаланып еркектерді дәріптейді және Құдайға "Ол" деп жүгінеді). Феминисттік теоретиктер тілді тереңірек талдау арқылы әйелдерді қайта анықтауға және жаңаша қарастыруға тырысады. Мысалы, феминисттік теоретиктер "әйелдер" деген сөздің орнына "womyn" терминін қолданды. Кейбір феминисттік теоретиктер жұмыс атауларын бейтарап түрде беруді ұсынды (мысалы, полиция қызметкері полиция офицерінің орнына немесе пошта тасымалдаушы пошташының орнына). Сондай-ақ, кейбір феминисттік теоретиктер "лесбиян" және "қатыгез әйел" сияқты сөздерді қайта пайдаланып, мағынасын өзгертті.

Психология

Феминист психологиясы – әлеуметтік құрылымдар мен гендерге негізделген психологияның бір түрі. Феминист психологиясы психологиялық зерттеулердің тарихи тұрғысынан ерлер перспективасынан, ерлерді норма деп қарастырып жүргізілгенін сынап бағалайды. Феминист психологиясы феминизмнің құндылықтары мен принциптеріне бағытталған. Ол гендерлік және одан туындайтын мәселелердің әйелдерге қатысты әсерін қамтиды. Этель Денч Паффер Хауз – психология саласына алғаш қадам басқан әйелдердің бірі. Ол 1914 жылы Ұлттық колледж тең сайлау құқығы лигасының атқарушы хатшысы болды. Психологиялық теорияның маңызды бірі – қарым-қатынастық мәдени теория, ол Жан Бейкер Миллердің еңбегіне негізделген. Оның «Әйелдер психологиясының жаңа бағыттары» атты кітабында «өсуді дамытуға көмектесетін қарым-қатынастар – адамның негізгі қажеттілігі және үзіліс психологиялық проблемалардың себебі» деп айтылған. Бетти Фриданның «Әйелдік мистикасы» және 1960-шы жылдардағы басқа да феминистік классикалық туындыларынан шабыт алған қарым-қатынастық мәдени теория «оқшаулану – ең зиянды адам тәжірибесінің бірі және оны басқа адамдармен қайта байланысу арқылы емдеуге болады» десе, терапевт «пациентке деген эмпатия мен қабылдау атмосферасын құруға тиіс, тіпті терапевт бейтараптығының құнына болса да». Бұл теория клиникалық байқауларға негізделген және «әйелдерде ешқандай кемшілік жоқ, мәселе – қазіргі мәдениет оларды қалай қарастырады» дегенді дәлелдеуге бағытталған. Мауд Маннони, Люс Иригарей және Брах Эттингер матрицалық кеңістік және матрицалық феминистік этика тұжырымдамасын жасаған, олар феминистік теорияға ғана емес, сонымен қатар философия, өнер, эстетика және этикадағы субъектіні түсінуге, тіпті психоанализ саласына да зор әсер етті. Бұл француз психоаналитиктері негізінен Лаканнан кейінгілер. Психоанализбен байланыс арқылы саланы байытқан басқа феминист психоаналитиктері мен феминист теоретиктері – Джессика Бенджамин, Жаклин Роуз, Ранжана Ханна және Шошана Фелман.

Әдебиет теориясы

Феминисттік әдеби сын – феминисттік теориялар немесе саясатқа негізделген әдеби сын. Оның тарихы алуан түрлі, Джордж Элиот, Вирджиния Вульф және Маргарет Фуллер сияқты әйел авторлардың классикалық туындыларынан бастап, "үшінші толқын" авторларының әйелдерді зерттеу және гендерлік зерттеулердегі соңғы теориялық еңбектеріне дейін жетеді. Ең жалпы айтқанда, 1970 жылдарға дейінгі феминисттік әдеби сын әйелдердің авторлық құқығы мен әдебиеттегі әйелдердің жағдайының бейнеленуіне қатысты болды. Соңғы жиырма жылдағы феминисттік кино теориясы эстетика саласындағы жалпы өзгерістерге, соның ішінде психоаналитикалық француз феминизмі ұсынған, Брахa Эттингердің әйелдік, аналық және матриксиалды көзқарасы сияқты, көзқарасты айтудың жаңа мүмкіндіктеріне күшті әсер етті.

Өнер тарихы

Линда Ноклин мен Гризельда Поллок – көрнекті өнер тарихшылары. Олар 1970 жылдан бері қазіргі заманғы және модернист суретшілер туралы жазып, өнер тарихын феминистік көзқараспен қарастырып келеді. Поллок француз психоанализімен, әсіресе Кристава мен Эттингердің теорияларымен жұмыс істейді, әйел суретшілердің туындыларындағы травма және ұрпақтар аралық естелік мәселелеріне ерекше назар аудара отырып, өнер тарихы мен қазіргі заманғы өнерге жаңа көзқарас ұсынады. Басқа да белгілі феминистік өнер тарихшылары: Норма Брауд және Мэри Гаррард; Амелия Джонс; Мике Бал; Кэрол Дункан; Линда Нид; Лиза Тикнер; Тамар Гарб; Хиллари Робинсон; Кэти Дипвелл.

Тарих

Феминисттік тарих – тарихты феминистік көзқараспен қайта қарастыру және жаңаша түсіндіру. Ол феминизм тарихынан өзгеше, ол феминистік қозғалыстың пайда болуы мен даму жолын баяндайды. Сондай-ақ, ол әйелдердің тарихынан да ерекшеленеді, ол тарихи оқиғалардағы әйелдердің рөліне назар аударады. Феминисттік тарихтың мақсаты – әйелдердің бұрынғы дауыстарын және таңдауларын қайта жаңғырту және олардың маңыздылығын көрсету үшін әйелдер-жазушыларды, суретшілерді, философтарды және т.б. қайта ашу арқылы тарихқа қатысты әйелдердің көзқарасын зерттеу және анық көрсету болып табылады.

География

Феминисттік география көбінесе тақырыпқа қатысты кең постмодернистік көзқарас ретінде қарастырылады, ол негізінен түсінік теориясын дамытумен айналыспай, керісінше, жеке адамдар мен топтардың өз жерлеріндегі, өздерінің қауымдастықтарындағы нақты өмірлік тәжірибесіне және олардың өмір сүретін географиялық ортасына назар аударады. Нақты әлемді талдаумен қатар, ол қолданыстағы географиялық және әлеуметтанулық зерттеулерді де сынға алады, академиялық дәстүрлердің патриархатпен белгіленгенін, ал бұрынғы жұмыстардың мәнін талдамайтын қазіргі зерттеулер академиялық оқудың еркекке бағындырылғандығын күшейтеді деп мәлімдейді.

Философия

Феминистік философия – феминистік перспективадан қаралатын философия. Феминистік философия феминистік қозғалыстардың мақсатына қол жеткізу үшін философиялық әдістерді пайдалануға жасалған тыраштарды қамтиды, сонымен қатар феминистік көзқарас тұрғысынан дәстүрлі философияның идеяларын сынауға және/немесе қайта бағалауға ұмтылады. Бұл сын Батыс философиясының сана мен дене құбылыстары арасындағы қақтығысынан туындайды. Феминистік философияның басқа теорияларға қарағанда ерекше мектебі жоқ. Осының салдарынан, феминист философтарды аналитикалық және континенталдық дәстүрлерде, сондай-ақ осы дәстүрлердегі философиялық мәселелерге қатысты әртүрлі көзқарастарда кездестіруге болады. Феминист философтардың осы дәстүрлердегі философиялық мәселелерге қатысты көптеген әртүрлі пікірлері бар. Феминист философтар феминистер болып табылады және олар феминизмнің түрлі бағыттарына жатуы мүмкін. Джудит Батлер, Рози Брайдотти, Донна Харауэй, Браха Эттингер және Авитал Роннеллдің еңбектері қазіргі феминистік философияға психоанализден ең маңызды ықпал еткен туындылар болып табылады.

Жыныстық қатынас

Феминисттік сексология – әйелдердің жыныстық өміріне қатысты жыныстық және гендерлік қатынастардың қиылысуына назар аударатын сексологияның дәстүрлі зерттеулерінің бір саласы. Феминисттік сексология сексологияның кеңінен таралған саласымен көптеген қағидаларды бөліседі; әсіресе, ол әйелдердің жыныстық қабілетіне белгілі бір жол немесе «норма» белгілеуге тырыспайды, тек әйелдердің жыныстық қабілетін білдірудің әртүрлі және сан алуан жолдарын бақылап, тіркеп алады. Жыныстық қатынасқа феминисттік көзқараспен қарау адамның жыныстық өмірінің әртүрлі аспектілері арасындағы байланысты көрсетеді. Феминистердің пікірінше, адамның жыныстық қатынасын және жыныстық байланыстарын зерттейтін сексология гендер, нәсіл және жыныстық бағдардың қиылысуымен байланысты. Қарым-қатынаста ерлер әйелдерге үстемдік етеді және оларды бақылайды, ал әйелдердің жыныстық мінез-құлқына қатысты шынайы сезімдерін жасыруы күтіледі. Түсті терілі әйелдер қоғамда жыныстық зорлық-зомбылыққа көбірек бейім. Африка мен Азияның кейбір елдерінде әйелдердің жыныстық құштарлығын бақылау және жыныстық мінез-құлқына шектеу мақсатымен әйелдердің жыныс мүшелерін кесу практикасы бар. Сонымен қатар, әйелдер мен адам құқықтарын қорғаушы Банч, бұрын қоғамның лесбияндықты ерлердің үстемдігіне және ерлер мен әйелдер арасындағы саяси қатынастарға қауіп деп қарағанын айтады. Сондықтан бұрын лесбияндықты күнә санап, өлім жазасына кесетін. Күні бүгінге дейін көптеген адамдар гомосексуалдарды кемсітеді. Көптеген лесбиянкалар өздерінің жыныстық бағдарын жасырып, одан да көп жыныстық қысымға ұшырайды.

Моносексуалдық парадигма

Моносексуалдық парадигма – өзін афроамерикалық, бисексуал әйел деп таныстырған Бласингэймнің жасаған термині. Бласингэйм бұл терминді гетеросексуалдық және гомосексуалдық қауымдастықтардың бисексуалдарды қысымға ұшыратқан дихотомияны елемегеніне назар аудару үшін қолданды. Бұл қысым гетеросексуалдық қауымдастыққа қарағанда гейлер мен лесбиянкаларға көбірек әсер етеді, себебі олар бисексуалдарды қарама-қайшылықпен қабылдайды. Бласингэйм шындығында дихотомиялар жеке тұлғаларды дұрыс бейнелемейді, өйткені ештеңе толығымен қара немесе ақ, немесе гетеросексуал немесе гей бола алмайды деп мәлімдеді. Оның басты аргументі – бифобия, ол ішкіленген гетеросексуализм мен расизмнің екі түбірінен туындайды. Ішкіленген гетеросексуализм моносексуалдық парадигмада былай сипатталады: сіз гетеросексуал немесе гейсіз, арасында басқаша мүмкін емес. Гейлер мен лесбиянкалар осы ішкіленген гетеросексуализмді қабылдап, моносексуалдық парадигмаға өтеді, соның салдарынан екі жынысқа да тартылуды немесе керісінше, тартылмауды жақтайды. Бласингэйм бұл жағдайды қанаушы топтардың өзара күресі – горизонтальдық жаулық деп сипаттады. Расизм моносексуалдық парадигмада адамдардың қара немесе ақ болуымен байланысты дихотомия ретінде қарастырылады, арасында басқаша мүмкін емес. Расизм мәселесі бисексуалдардың ашылу процесінде көрінеді, онда ашылудың тәуекелі қоғамның күтілетін реакциясына байланысты өзгереді, сондай-ақ бисексуалдық көшбасшылар арасындағы нормаларға байланысты, онда әлеуметтік жағдай мен нәсіл факторлары сексуалдық бағдарынан басым болады.

Саясат

Феминисттік саяси теория – мемлекеттік, институционалдық және саяси гендерлік және феминистік тақырыптарға назар аударатын саяси ғылымның салыстырмалы түрде жаңа саласы. Ол «жалпыға ортақ либералдық ой-сананың үстемдігімен сипатталатын, қазіргі саяси теорияны, гендерлік немесе басқа да жеке ерекшеліктерге бей-жай қарайтынын мәлімдейтін және осы мәселелерге ашық көңіл бөлгенге дейін уақытты қажет еткен теорияны» сұраққа тоқтатып, сынап бағалайды. Феминистік көзқарас халықаралық қатынастарға 1980-ші жылдардың соңында, Суық соғыстың аяқталуымен бірге енді. Бұл замандылық кездейсоқ емес, өйткені соңғы қырық жылдың ішінде АҚШ пен КСРО арасындағы қақтығыс халықаралық саясаттың басты мәселесі болып келді. Суық соғыстан кейін ірі державалар арасында салыстырмалы бейбітшілік орнады. Бірақ көп ұзамай халықаралық қатынастардың күн тәртібінде көптеген жаңа мәселелер пайда болды. Әлеуметтік қозғалыстарға да көбірек назар аударыла бастады. Шындығында, сол кезде феминистік көзқарастар әлемдік саясатты талдау үшін де қолданылды. Феминистер әйелдердің әрқашан халықаралық жүйеде белсенді қатысушылар болғанын, бірақ олардың қатысуы көбінесе әлеуметтік қозғалыстар сияқты мемлекеттік емес ұйымдармен байланысты екенін атап көрсетті. Дегенмен, олар ерлер сияқты мемлекеттер аралық шешім қабылдау процесіне де қатыса алады. Бұрынғы кезде халықаралық саясатта әйелдердің рөлі дипломаттардың жұбайлары, шетелге жұмыс табу үшін отбасын асырауға барушы күтімшілер немесе халықаралық шекара арқылы саудаға түсетін секс-жұмыскерлермен шектеліп келді. Әйелдердің үлесі әскери сала сияқты күш көрсету маңызды болатын жерлерде көрінбеді. Бүгінгі таңда әйелдер халықаралық қатынастар саласында үкімет, дипломатия, ғылым және білім беру салаларында жаңа серпіліс алып келеді. Жоғары лауазымдарға қол жеткізудегі кедергілерге қарамастан, әйелдер қазір АҚШ Сенатының Сыртқы қатынастар комитетіндегі орындардың 11,1 пайызын және Палатадағы орындардың 10,8 пайызын иеленеді. АҚШ Мемлекеттік департаментінде миссия жетекшілерінің 29 пайызы және USAID-дегі жоғары шет елдік лауазымдардың 29 пайызы әйелдерге тиесілі. Алайда, мемлекеттік саясаткерлердің қабылдаған шешімдері әйелдерге зор әсер етеді.

Feminist political theory is a recently emerging field in political science focusing on gender and feminist themes within the state, institutions and policies. It questions the "modern political theory, dominated by universalistic liberalist thought, which claims indifference to gender or other identity differences and has therefore taken its time to open up to such concerns". Feminist perspectives entered international relations in the late 1980s, at about the same time as the end of the Cold War. This time was not a coincidence because the last forty years the conflict between US and USSR had been the dominant agenda of international politics. After the Cold War, there was continuing relative peace between the main powers. Soon, many new issues appeared on international relation's agenda. More attention was also paid to social movements. Indeed, in those times feminist approaches also used to depict the world politics. Feminists started to emphasize that while women have always been players in international system, their participation has frequently been associated with non governmental settings such as social movements. However, they could also participate in inter state decision making process as men did. Until more recently, the role of women in international politics has been confined to being the wives of diplomats, nannies who go abroad to find work and support their family, or sex workers trafficked across international boundaries. Women's contributions has not been seen in the areas where hard power plays significant role such as military. Nowadays, women are gaining momentum in the sphere of international relations in areas of government, diplomacy, academia, etc Despite barriers to more senior roles, women currently hold 11.1 percent of the seats in the U. S. Senate Foreign Relations Committee, and 10.8 percent in the House. In the U. S. Department of State, women make up 29 percent of the chiefs of mission, and 29 percent of senior foreign positions at USAID. In contrast, women are profoundly impacted by decisions the statepersons make.

Экономика

Феминистік экономика кеңінен экономиканың дамып келе жатқан саласы, ол феминистік көзқарастар мен сын-пікірлерді экономикаға қолданады. Алайда, соңғы онжылдықтарда Катрин Марсал сияқты феминистер, мысалы, «Адам Смиттің кешкі асын кім пісірді?» кітабының авторы да экономиканы сынап бағалауға кірісті. Феминистік экономикадағы зерттеулер көбінесе пәнаралық, сындық немесе дәстүрден тыс болып табылады. Ол феминизм мен экономика арасындағы қарым-қатынас туралы көптеген деңгейдегі пікірталастарды қамтиды: негізгі экономикалық әдістерді зерттелмеген «әйелдер» салаларына қолданудан бастап, негізгі экономиканың репродуктивтік секторды қалай бағалайтыны туралы сұрақтарға дейін, экономикалық эпистемология мен әдістемеге қатысты терең философиялық сынға дейін. Феминист экономистер зерттейтін маңызды мәселелердің бірі – жалпы ішкі өнімнің (ЖІӨ) үй шаруасы, бала күтімі және қарттарға күтім жасау сияқты, көбінесе әйелдер атқаратын ақысыз еңбекті тиімді өлшемейтіндігі. Феминист экономистер сонымен қатар негізгі экономиканың сөздік тәсілдерін сынап, әшкереледі. Олар негізгі экономиканың көптеген негізгі болжамдарын, соның ішінде *Homo economicus* моделін сынға алды. «Үй шаруасының нұсқаулығында» Бетси Уорриор әйелдердің өрбуі мен үй шаруасындағы еңбегі экономикалық өмірдің негізін құрайды деген нақты аргумент келтіреді; бірақ, ол еңбекақысыз және ЖІӨ-ге кірмейді. Уорриордың пікірінше: «Қазіргі таңдағы экономиканың нақты негізі жоқ, өйткені ол экономикалық өмірдің өзінің негізін – әйелдер еңбегін есепке алмайды; біріншіден, ол әрбір жаңа жұмысшыны өндіретін оның өрбу еңбегі (және бірінші тауар – ана сүті, ол әрбір жаңа «тұтынушы/жұмысшыны» өсіреді); екіншіден, тазалау, тамақ дайындау, әлеуметтік тұрақтылықты қамтамасыз ету және әрбір жұмысшыны нарыққа дайындап, оны сақтап тұратын әйелдердің еңбегі. Бұл әйелдердің үздіксіз өндірісін құрайды, бұл жұмысшыларға жұмыс күшінің барлық лауазымын иеленуге мүмкіндік береді. Бұл негізгі еңбек пен тауар болмаса, экономикалық белсенділік болмас еді». Уорриор сонымен қатар, қару-жарақ, есірткі және адам саудасы, саяси жемқорлық, діни сыйлықтар және басқа да жасырын қызметтерден түскен ерлердің мойындалмаған табысы ЖІӨ көрсеткіштерін одан да күшті бұрмалайтынын атап өтеді. Осы теорияның жақтастары мүмкіндіктерге негізделген тәсіл сияқты балама модельдерді жасауға және саясатқа әсер ету үшін экономикалық деректерді талдауға гендерлік аспектіні енгізуде маңызды рөл атқарды. Мэрилин Пауэр феминистік экономикалық әдістемені бес санатқа бөлуге болады деп санайды.

Feminist economics broadly refers to a developing branch of economics that applies feminist insights and critiques to economics. However, in recent decades, feminists like for example Katrine Marçal, author of Who cooked Adam Smith's dinner has also taken up a critique of economics. Research in feminist economics is often interdisciplinary, critical, or heterodox. It encompasses debates about the relationship between feminism and economics on many levels: from applying mainstream economic methods to under researched "women's" areas, to questioning how mainstream economics values the reproductive sector, to deeply philosophical critiques of economic epistemology and methodology. One prominent issue that feminist economists investigate is how the gross domestic product (GDP) does not adequately measure unpaid labor predominantly performed by women, such as housework, childcare, and eldercare. Feminist economists have also challenged and exposed the rhetorical approach of mainstream economics. They have made critiques of many basic assumptions of mainstream economics, including the Homo economicus model. In the Houseworker's Handbook Betsy Warrior presents a cogent argument that the reproduction and domestic labor of women form the foundation of economic survival; although, unremunerated and not included in the GDP. According to Warrior:Economics, as it's presented today, lacks any basis in reality as it leaves out the very foundation of economic life. That foundation is built on women's labor; first her reproductive labor which produces every new laborer (and the first commodity, which is mother's milk and which nurtures every new "consumer/laborer"); secondly, women's labor composed of cleaning, cooking, negotiating social stability and nurturing, which prepares for market and maintains each laborer. This constitutes women's continuing industry enabling laborers to occupy every position in the work force. Without this fundamental labor and commodity there would be no economic activity. Warrior also notes that the unacknowledged income of men from illegal activities like arms, drugs and human trafficking, political graft, religious emoluments and various other undisclosed activities provide a rich revenue stream to men, which further invalidates GDP figures. Proponents of this theory have been instrumental in creating alternative models, such as the capability approach and incorporating gender into the analysis of economic data to affect policy. Marilyn Power suggests that feminist economic methodology can be broken down into five categories.

Құқықтық теория

Феминистік құқықтық теория әйелдерге қатысты заңның ерлермен тең немесе әділ емес екенін көрсететін феминистік көзқарасқа негізделген. Жетекші теоретик Клэр Далтон анықтағандай, феминистік құқықтық теорияның мақсаттары – әйелдердің тәжірибесін түсініп зерттеу, заң мен институттар әйелдерге қарсы келе ме, соны анықтау және қандай өзгерістер жасауға боладысын білу. Бұл заң мен гендер арасындағы байланысты зерттеу және феминистік талдауды құқықтың нақты салаларына қолдану арқылы жүзеге асырылады. Феминистік құқықтық теория қазіргі құрылымның әйелдерге қатысты кемсітушілікке, әсіресе бірнеше қиылысатын үлгілерге негізделген кемсітушілікке жауап берудегі жеткіліксіздігінен туындайды. Кимберле Креншоудың еңбектері, әсіресе оның «Раса мен жыныстың қиылысуын маргинализациялау: дискриминацияға қарсы доктринаға, феминистік теорияға және расизмге қарсы саясатқа қара феминистік сын» атты мақаласы феминистік құқықтық теорияның орталық тұсы болып табылады. ДеГрафенрейд пен General Motors арасындағы сот ісі осыған мысал. Аталған істе сот, Emma DeGraffenreid ішінде 5 қара нәсілді әйел, General Motors қызметкерлері, қара нәсілді әйелдер ретінде «кемсітуден қорғалатын ерекше топқа» жатпайтындықтан шағымдануға құқылы емес деп шешім шығарды. ДеГрафенрейдке қарсы сот шешімі соттардың интерсекционалдылықтың кемсітушіліктегі рөлін түсінбегенін көрсетті. Феминистік коммуникация теориясы сонымен қатар қоғамдық сфераға қол жеткізуді, оның дауыстарын және коммуникация зерттеулерінің қоғамдық дискурс үшін маңызды деп санайтынын шектеу жолдарын қамтиды. Бұл салада ескерілмеген және назардан тыс қалған әйелдердің толық тарихын тану, оларды қайта жаңғыртуға ұласқан, өйткені ол тарихта әйелдердің бар екенін растайды және құрметтейді, сондай-ақ осы тарихи маңызды тұлғалардың коммуникациясын жоғары бағалайды. Стэнфорд университетінің ағылшын тілі профессоры және жазу және риторика бағдарламасының директоры Андреа Лансфорд бастаған бұл қайта жаңғырту жұмысын басқа феминистік коммуникация теоретиктері де жалғастырды, Аспасия, Диотима және Кристин де Пизан сияқты әйелдердің есімдерін атады. Олар классикалық және ортағасырлық дәуірлерде риторикалық және коммуникациялық дәстүрлерге ықпал еткен, бірақ дәстүрлерге маңызды үлес қосқандары жоққа шығарылды. Хон жүргізген зерттеулерге ұқсас, Элизабет Ланс Тот қоғамдық қатынастардағы феминистік құндылықтарды зерттеді. Тот феминистік гендер мен феминистік құндылықтар арасында тығыз байланыс бар деген қорытындыға келді. Осы құндылықтарға адалдық, сезімталдық, көрегендік, әділдік және міндеттеме жатады.

Feminist legal theory is based on the feminist view that law's treatment of women in relation to men has not been equal or fair. The goals of feminist legal theory, as defined by leading theorist Clare Dalton, consist of understanding and exploring the female experience, figuring out if law and institutions oppose females, and figuring out what changes can be committed to. This is to be accomplished through studying the connections between the law and gender as well as applying feminist analysis to concrete areas of law. Feminist legal theory stems from the inadequacy of the current structure to account for discrimination women face, especially discrimination based on multiple, intersecting identities. Kimberlé Crenshaw's work is central to feminist legal theory, particularly her article Demarginalizing the Intersection of Race and Sex: A Black Feminist Critique of Antidiscrimination Doctrine, Feminist Theory, and Antiracist Politics. DeGraffenreid v General Motors is an example of such a case. In this instance, the court ruled the plaintiffs, five Black women including Emma DeGraffenreid, who were employees of General Motors, were not eligible to file a complaint on the grounds they, as black women, were not "a special class to be protected from discrimination". The ruling in DeGraffenreid against the plaintiff revealed the courts inability to understand intersectionality's role in discrimination. Feminist communication theory also encompasses access to the public sphere, whose voices are heard in that sphere, and the ways in which the field of communication studies has limited what is regarded as essential to public discourse. The recognition of a full history of women orators overlooked and disregarded by the field has effectively become an undertaking of recovery, as it establishes and honors the existence of women in history and lauds the communication by these historically significant contributors. This recovery effort, begun by Andrea Lunsford, Professor of English and Director of the Program in Writing and Rhetoric at Stanford University and followed by other feminist communication theorists also names women such as Aspasia, Diotima, and Christine de Pisan, who were likely influential in rhetorical and communication traditions in classical and medieval times, but who have been negated as serious contributors to the traditions. Similarly to the studies Hon conducted, Elizabeth Lance Toth studied Feminist Values in Public Relations. Toth concluded that there is a clear link between feminist gender and feminist value. These values include honesty, sensitivity, perceptiveness, fairness, and commitment.

Дизайн

Техникалық жазушылар көрнекі тіл фактілер мен идеяларды басқа кез келген коммуникация құралынан гөрі анық жеткізе алады деген қорытындыға келді. Феминистік теорияға сәйкес, "гендер адамдардың шындықты қалай бейнелейтініне әсер етуі мүмкін". Осыған байланысты, өзіндік түсінік ерлер мен әйелдердің шындықты әртүрлі бейнелеуіне маңызды әсер етеді. Соңғы кезде "техникалық коммуникаторлардың 'көрнекі риторика', 'көрнекі тіл' және 'құжат дизайны' сияқты терминдері көрнекі дизайнның маңыздылығына жаңаша назар аударуын көрсетеді". Поттер осы теорияны түсіндіргендей, қара нәсілді феминистік криминология қара нәсілді әйелдердің қылмыс құрбаны болған тәжірибесін сипаттайды. Патрина Духани және Дженисе Кроуфорд Монде сияқты басқа ғалымдар қазіргі және бұрын сотталған қара нәсілді әйелдермен байланысты қара феминистік криминологияны зерттеді. Көп жылдар бойы қара нәсілді әйелдер қылмыс және криминологияны зерттеуде тарихи түрде назардан тыс қалды және ескерілмеді; алайда, 1980-ші жылдардағы қара феминизміне жаңа назар аударылғанда, қара феминистер өздерінің ерекше тәжірибелерін түсіндіре бастады және қылмыстық әділет жүйесіндегі қара нәсілді әйелдердің жалпы жағдайында әйелдерге арналған ерекше тәсілдердің жетіспеуін зерттеді. Поттердің сөзіне қарағанда, қара нәсілді әйелдер "расизм, сексизм және таптық жіктелудің салдарынан лайықты білім мен жұмысқа қол жеткізуі шектеулі" болғандықтан, көбінесе кемсітіледі. Бұл кемсіту "әлеуметтік қызмет көрсету мамандары мен қылмыстық істерді қарастырушылардың қара нәсілді әйелдердің жеке бастық құрбандығына тиімсіз жауап беруіне" әкеледі. Көптеген қылмыстық зерттеулер ақ нәсілді ерлер мен әйелдерге, сондай-ақ қара нәсілді ерлерге бағытталған. Қара нәсілді ерлерге қатысты нәтижелер мен қорытындылар көбінесе қара нәсілді әйелдерге де қатысты деп есептелді. Бұл өте мәселелі болды, өйткені қара нәсілді ерлер мен қара нәсілді әйелдердің тәжірибелері әртүрлі. Мысалы, экономикалық қиындықтар, жыныстар арасындағы теңдік, ерекше әлеуметтену үлгілері, расизм және сексизм қара нәсілді ерлер мен әйелдер арасында ескерілуі керек. Екеуі де осы факторларды әртүрлі сезінеді, сондықтан бұл мәселені шешу өте маңызды болды. Қара феминистік криминология осы мәселенің шешімі ретінде ұсынылады. Ол төрт факторды ескереді:

Technical writers have concluded that visual language can convey facts and ideas clearer than almost any other means of communication. According to the feminist theory, "gender may be a factor in how human beings represent reality." With that being said, the self concept has a significant effect on how men and women represent reality in different ways. Recently, "technical communicators' terms such as 'visual rhetoric,' 'visual language,' and 'document design' indicate a new awareness of the importance of visual design". As Potter articulates this theory, Black feminist criminology describes experiences of Black women as victims of crimes. Other scholars, such as Patrina Duhaney and Geniece Crawford Mondé, have explored Black feminist criminology in relation to current and formerly incarcerated Black women. For years, Black women were historically overlooked and disregarded in the study of crime and criminology; however, with a new focus on Black feminism that sparked in the 1980s, Black feminists began to contextualize their unique experiences and examine why the general status of Black women in the criminal justice system was lacking in female specific approaches. Potter explains that because Black women usually have "limited access to adequate education and employment as consequences of racism, sexism, and classism", they are often disadvantaged. This disadvantage materializes into "poor responses by social service professionals and crime processing agents to Black women's interpersonal victimization". Most crime studies focused on White males/females and Black males. Any results or conclusions targeted to Black males were usually assumed to be the same situation for Black females. This was very problematic since Black males and Black females differ in what they experience. For instance, economic deprivation, status equality between the sexes, distinctive socialization patterns, racism, and sexism should all be taken into account between Black males and Black females. The two will experience all of these factors differently; therefore, it was crucial to resolve this dilemma. Black feminist criminology is proposed as the solution to this problem. It takes four factors into account:

Қара нәсілді әйелдердің әлеуметтік-құрылымдық қысымға ұшырауы (мысалы, Креншоудың қиылысу теориясы арқылы). Қара қауымдар мен мәдениеттерінің ерекшеліктері. Қара нәсілді әйелдердің жеке және отбасылық қарым-қатынастары. Қара нәсілді әйел жеке тұлға ретінде. Поттердің пікірінше, осы төрт фактор қара феминистік криминологияға қылмыстық әділет жүйесіндегі қара нәсілді әйелдер мен қара нәсілді ерлердің тәжірибелері арасындағы айырмашылықтарды сипаттауға көмектеседі. Дегенмен, Поттер сақ болуға шақырады, өйткені бұл теория қара нәсілді әйелдердің қылмыстық әділет жүйесімен байланысты тәжірибесін түсінуге және түсіндіруге көмектесуді мақсат етеді, бірақ тәжірибедегі ерекшеліктерді елемейтіндей жалпылауға болмайды. Поттердің айтуынша, қара нәсілді әйелдердің "жеке жағдайларын әрқашан осы әйелдердің ортақ тәжірибелерімен бірге қарастыру керек". Феминистік технобилім теориясының көп бөлігі ғылым мен технологияның байланысты екенін түсіндіреді және оларды екі саланың нәтижесінде туындайтын әлеуметтік және мәдени даму үшін жауапкершілікке тарту керек. Мария Мис, Германия, Патриархат және әлемдік масштабтағы жинақтау; Вандана Шива, Үндістан, Тірі қалу: әйелдер, экология және даму; Ариэль Салех, Австралия, Экофеминизм саясат ретінде: табиғат, Маркс және постмодерн. Экофеминизм евроцентрикалық эпистемологияны, ғылымды, экономиканы және мәдениетті терең сынап көрсетеді. Бұл планеталық экожүйенің қазіргі заманғы құлдырауына феминистік жауап ретінде маңызды рөл атқарады.