Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Польша философы (1886–1981)
Polish philosopher (1886–1981)
Тадеуш Мариан Котарбинский (; 31 наурыз 1886 – 3 қазан 1981) – поляк философы, логик және этик. Казимеж Твардовскидің шәкірті, Львов-Варшава мектебінің ең көрнекті өкілдерінің бірі, Польша ғылым академиясының (ПАУ) және Польша ғылым академиясының (ПАН) мүшесі. Ол рейзм (reizm) деп аталатын философиялық теорияны және тәуелсіз этика деп аталатын этикалық жүйені әзірледі. Котарбинский праксиологияның дамуына да маңызды үлес қосты. Генрик Греньевский мен Казимеж Пасенкевич Котарбинскийдің докторанттары болды.
Tadeusz Marian Kotarbiński (; 31 March 1886 – 3 October 1981) was a Polish philosopher, logician and ethicist. A pupil of Kazimierz Twardowski, he was one of the most representative figures of the Lwów–Warsaw School, and a member of the Polish Academy of Learning (PAU) as well as the Polish Academy of Sciences (PAN). He developed philosophical theory called reism (reizm) and an ethical system called independent ethics. Kotarbiński also contributed significantly to the development of praxeology. Henryk Greniewski and Kazimierz Pasenkiewicz were doctoral students under Kotarbiński.
Өмір
Тадеуш Котарбинский 1886 жылғы 31 наурызда Варшавада, содан кейін Польша Конгресінде, Ресей империясында суретші отбасында дүниеге келді. Оның әкесі Милош Котарбинский суретші, ал анасы Ева Косковская – пианист және композитор болған. Оның інілері Польша театр ортасының көрнекті тұлғасы Йозеф Котарбинский және дарынды суретші Вильгельм Котарбинский еді. 1905 жылы ереуілге қатысқандығы үшін орта мектептен қуылған Котарбинский екі жылдан кейін бітіруге үлгерді. Ол алдымен Краковтағы Ягеллон университетінде тіркелмеген студент ретінде математика және физика пәндерінен дәрістерге қатысты; содан кейін Львов пен Дармштадтта архитектураны оқып, ақырында Львов университетінде философия және классикалық филологияны таңдады. Оның профессорлары сол заманғы ең беделді философтар, логиктер және математиктер болды: Казимеж Твардовский, Ян Лукасевич, Владислав Витвицкий және филолог Станислав Витковский. 1912 жылы Милл мен Спенсердің этикасындағы утилитаризм тақырыбында диссертация қорғап, философия докторы ғылымын алды. Бітіргеннен кейін Варшаваның Миколай Рей гимназиясында классикалық тілдерді оқытты. 1918 жылы Варшава университетінде философиядан дәріс оқуын бастады, ал 1929-1930 жылдары гуманитарлық ғылымдар факультетінің деканы болды. Соғыс аралық кезеңде Котарбинский қоғамдық мәселелерге белсенді қатысты. Ол антисемитизмге, ультраұлтшылдыққа және клерикализмге қарсы күресті. Ол негізінен Польшаның еркін ойлаушылар қауымдастығының органы болған "Racjonalista" айлығына жазды. Польша университеттерінде еврей текті студенттерді қудалау кезінде, оңшыл ұйымдар лекция залдарында поляк емес студенттерге бөлек орын теріктеуге тырысқанда, ол олардың наразылығына қосылып, лекцияларын тұрған күйде оқыды. Ол 1937 жылы Варшава университетінде енгізілген геттолық орындықтарға қарсы болды. Солшыл және социалистік топтарға жақын болған қызметі барысында ол Польша мұғалімдер одағының мүшесі болды және 1937-1939 жылдары Жоғары мектеп бөлімінің президенті қызметін атқарды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ол басқа да көрнекті ғалымдармен бірге Лодзь қаласында мемлекеттік университет құруға көмектесті. 1945 жылы Котарбинский Лодзь университетінің бірінші ректоры болды және 1949 жылға дейін осы лауазымда болды, сонымен бірге Варшава университетінде жұмыс істеді. Оның еңбек ету үлгісі Лодзь университетінің болашақ ғалымдары үшін үлгі болып табылды.
Tadeusz Kotarbiński was born on 31 March 1886 in Warsaw, then Congress Poland, Russian Empire, into an artist's family. His father, Miłosz Kotarbiński, was a painter his mother, Ewa Koskowska, was a pianist and composer. His uncles were Józef Kotarbiński, an important figure in Polish theater circles, and Wilhelm Kotarbiński, a talented painter. Expelled from secondary school in 1905 for participating in a strike, Kotarbiński managed to graduate two years later. He studied first as an unenrolled student at Jagiellonian University in Kraków, attending mostly lectures on mathematics and physics; then architecture in Lviv and Darmstadt, to finally settle for studies in philosophy and classical philology at the University of Lviv. His professors were some of the most esteemed philosophers, logicians and mathematicians of his time: Kazimierz Twardowski, Jan Łukasiewicz, Władysław Witwicki and philologist Stanisław Witkowski. He received his PhD with the thesis Utilitarianism in the Ethics of Mill and Spencer in 1912. After graduation, he taught classical languages at Warsaw's Mikołaj Rey Gymnasium (secondary school). In 1918 he began a lecturing career in philosophy at Warsaw University; from 1929 to 1930 he was dean of humanities. In the interwar period, Kotarbiński was involved in social affairs. He actively fought against anti semitism, ultranationalism and clericalism. He wrote mainly for the monthly "Racjonalista", an organ of the Polish Association of Freethinkers. During the persecution of students of Jewish origin at Polish universities, when right wing organizations tried to designate separate sectors in lecture halls for non Polish students, he jointly joined their protest, during which he conducted his lectures while standing. He was an opponent of the ghetto benches introduced at the University of Warsaw in 1937. In his activities, close to the left wing and socialist groups, he was a member of the Polish Teachers' Union, being in the years 1937–1939 president of the Higher School Section. After World War II, along with other eminent men of learning, he helped create a state university in Łódź. In 1945 Kotarbiński became the first rector of the University of Łódź, holding this post until 1949 while simultaneously working at the University of Warsaw. His model of work became a benchmark for future generations of scholars at the University of Łódź.
Реизм
Рейзм – пансоматизм (грекше: πᾶν 'барлығы' + σῶμα 'дене') онтологиясы, сонымен қатар Котарбинский жасаған және оның маңызды еңбегінде – «Білім теориясының элементтері, формальды логика және ғылымдар әдістемесі» кітабында ең толық жазылған семантикалық теория. Бұл кітап алғаш рет 1929 жылы жарық көрді. Котарбинский реизм терминін ойлап тапты, бұл сөз латын тілінен алынған res 'нәрсе' деген сөзден туындаған.
Reism is a pansomatism (from Greek: πᾶν 'all' + σῶμα 'body') ontology as well as semantic theory developed by Kotarbiński and most extensively exposed in his major work: Elements of the Theory of Knowledge, Formal Logic and Methodology of the Sciences, first published in 1929. Kotarbiński was the creator of the term reism, a word derived from Latin res 'thing'.
Онтологиялық рейзм
Котарбинскидің онтологиялық рейзм тәсілі тек жеке, нақты объектілердің (немесе денелердің) ғана бар екенін, демек, қолданылатын жалғыз онтологиялық категория осы екенін қабылдайды. Бұл, жалпылама түсініктер, жағдайлар, қасиеттер, қатынастар, жиынтықтар, сыныптар, санадағы құрылымдар сияқты категориялардың болуын қабылдайтын ілімдерге қарсы тұрады.
Kotarbiński's ontological reism approach assumes that the only things that exist, and thus the only ontological category to be used, are individual, concrete objects (or bodies) in opposition to doctrines allowing for the existence of such categories as universals, states of affairs, properties, relations, sets, classes, mental constructs, etc.
Семантикалық рейзм
Семантикалық тұжырымдамасында Котарбинский мағыналы сөйлемдерде абстрактілі объектілердің атаулары немесе нақты емес атаулар (онаматоидтар) емес, нақты атаулар (конкретті объектілерге сілтеме жасайтын) болуы керек деп жорамалданды. Ол сондай-ақ онаматоидтарды бос атаулардан ажыратты, оларды рейстік деп санады. Оның пікірінше, тек онаматоидтардан тұратын сөйлемдер мағынасыз, ал бос атаулары бар сөйлемдер мағыналы. Рейзмді Котарбинскийден бұрынғы философтар (Лейбниц, Брентано және оның шәкірттері, сондай-ақ ертерек номиналистер мен материалистер) болжаған, бірақ оны толыққанды, жүйелі түрде дамытқан және оған ат берген Котарбинский болды. 1958 жылы «Философиялық зерттеулер» журналының 4(7) санында Котарбинский «Конкретизмнің даму кезеңдері» атты мақала жариялады, онда ол өзінің теориясының құрылысы мен эволюциясын ертедегі конкретизмнен немесе номинализмнен бастап, жеті қайта өңдеу кезеңінен өтіп, соңында пансоматизмге дейін жеткенін талқылады. Котарбинский өз еңбектерінде реизм, пансоматизм және конкретизм терминдерін белгілі бір дәрежеде эквиваленттер ретінде пайдаланды.
In its semantic formulation, Kotarbiński postulated that meaningful sentences have to contain so called genuine names (referring to concrete objects) as opposed to abstract objects' names or non genuine names (onomatoids). He also distinguished onomatoids from empty names, which he considered to be reistic. Sentences with onomatoids only were in his view meaningless, whereas those with empty names meaningful. Reism has been anticipated by philosophers preceding Kotarbiński (Leibniz, Brentano and his pupils and earlier nominalists and materialists), but it was Kotarbiński who developed it to the complete, systematic exposition and gave it its name. In 1958 in Philosophical Studies 4(7) Kotarbiński published Developmental Stages of Concretism, an essay in which he discussed the construction and evolution of his theory starting from the early concretism or nominalism, passing through seven stages of re elaboration and finally culminating in pansomatism. Kotarbiński used terms: reism, pansomatism and concretism as equivalents to some extent throughout his works.
Праксиология
Котарбинский – тиімді әрекет ғылымының, праксеология деп аталатын ғылымның ең көрнекті өкілі және насильдеушісі болды – праксиологиямен тығыз байланысты ғылым. Праксеология праксиологиядан бастысы, философиялық (экономикалыққа қарамастан) мақсаттарымен ерекшеленеді. Ғалымдар Котарбинскийдің праксеологиядағы еңбектерін осы жас ғылымның негіздерін ең жүйелі түрде баяндағандығын, әсіресе оның «Жақсы жұмыс туралы трактат» (Traktat o dobrej robocie) және шамалы дәрежеде оның бұрынғы «Практикалық эсселер» (Szkice praktyczne) еңбегін санайды. Котарбинский праксеологияның еңбек ғылымынан кеңірек екенін, себебі ол іс-әрекет ұғымын философиялық тұрғыдан зерттейді, әсіресе адам еңбек процесінде, соның ішінде түрлі салалардағы адам қызметіне қатысты ұсынымдар мен жалпы шешімдерді қамтиды. Оның ұстанымы ішінара сипаттамалық деп есептеледі, себебі оның мақсаты іс-әрекеттердің маңызды ерекшеліктерін түсіну, бірақ оның жүйелеулері нормативтік мақсаттарға бағытталған. Котарбинскийдің іс-әрекеттің мәнін түсінуге қосқан үлесі іс-әрекет теориясының (философия) негізі саналады.
Kotarbiński was the most prominent representative and promoter of the science of efficient action, called praxeology – a close relative of praxeology. Praxeology differs from praxeology mainly by its more philosophical (as opposed to economics related) objectives. Scholars consider Kotarbiński's works in praxeology as the most systematic exposition of the foundations of this young science, particularly in his Traktat o dobrej robocie (A Treatise on Good Work) and, to some extent, his earlier publication called Szkice praktyczne (Essays on Practice). Kotarbiński posited that praxeology is a science that is broader than the science of work as it contains philosophical elaboration of the concept of action, especially in the context of human work process, including the recommendations and general solutions for human activities in different fields. His position is considered partially descriptive in the sense that its aim is to understand relevant features of actions, but that the classifications it produces have normative objectives. Kotarbiński's contribution to the understanding of the nature of action is considered foundational for action theory (philosophy)
«Жақсы жұмыс туралы трактат» жарияланғаннан кейін үш жыл өткен соң, Котарбинский Польша Ғылым академиясын жұмыс ұйымдастырудың жалпы мәселелері зертханасын (Pracownia Ogólnych Problemów Organizacji Pracy) құруға көндірді, кейін ол Праксеология кафедрасына дейін жеткізілді. 1962 жылдан бастап «Праксиологиялық материалдар» (Materiały Prakseologiczne) мерзімді басылымын шығарды, кейін «Праксеология» (Prakseologia) деп аталды.
Three years after publishing A Treatise on Good Work, Kotarbiński persuaded the Polish Academy of Sciences to establish a Laboratory for General Questions of Work Organization (Pracownia Ogólnych Problemów Organizacji Pracy), later upgraded into a Department of Praxeology. Starting in 1962, it published a periodical, Materiały Prakseologiczne (Praxeological Papers), later renamed Prakseologia (Praxeology).