Кіріспе

Екі немесе одан көп ұйғарымның логикалық қарама-қайшылығы. Дәстүрлі логикада, егер ұйғарым өзімен немесе белгілі фактімен қайшылық тудырса, қарама-қайшылық пайда болады. Ол көбінесе адасқан сенімдер мен пікірлерді анықтау үшін қолданылады. Аристотельдің қарама-қайшылықсыздық заңы қолданбалы логикадағы жалпы тенденцияны көрсетеді: "Бір объектіге және бір жағдайда бір уақытта бірдей қасиет тиесілі де, тиесілі емес те болуы мүмкін емес". Қазіргі заманғы формальды логика мен типтер теориясында бұл термин көбінесе жалғыз ұйғарым үшін қолданылады, оны фалсум символымен белгілейді; егер логика ережелерін қолдану арқылы одан жалғанды шығаруға болатын болса, онда ол қарама-қайшылық болып саналады. Бұл – шартсыз жалған (яғни, өзіне-өзі қайшы келетін) ұйғарым. Бұл бірнеше ұйғарымға қатысты да қолданылуы мүмкін, онда олар "қарама-қайшылықты қамтиды" деп айтылады.

Тарих

Парадокс жасау арқылы Платонның Эвтидем диалогы қарама-қайшылық ұғымының қажеттілігін көрсетеді. Ал одан кейінгі диалогта Дионисодор "қарама-қайшылық" дегеннің бар екенін жоққа шығарады, ал Сократ оған қарсы тұрып, оны қайшылыққа түсіреді: Шындығында, Дионисодор "жалған пікір деген нәрсе жоқ, білімсіздік деген нәрсе жоқ" деп келіседі және Сократтан "Мені жоққа шығарып көр" деп талап етеді. Сократ: "Егер сіздің айтуыңызша, жалғанды айту мүмкін емес болса, мен сізді қалай жоққа шығара аламын?" - деп жауап береді.

Формальдық логикада

Классикалық логикада, әсіресе пропозициялық және бірінші реттік логикада, бір ұсыныс қарама-қайшылық болып есептеледі, егер және тек қана егер ол қарама-қайшылық болса. Қарама-қайшылыққа қатысты, барлық жағдайда ол рас болады (себебі), сондықтан қарама-қайшылықтарды қамтитын аксиомалар жиынынан кез келген ұсынысты дәлелдеуге болады. Бұл "жарылыс принципі" немесе "ex falso quodlibet" ("жалғаннан кез келген нәрсе туындайды") деп аталады. Толық логикада формула қарама-қайшылық болып есептеледі, егер және тек қана егер ол қанағаттандырылмайтын болса.

Қайшылықты дәлелдеу

Тұрақты алғышарттар жиыны және бір ұсыныс үшін, классикалық логикада (яғни, дәлелдейді) егер және тек егер (яғни, және қайшылыққа алып келсе) шын. Сондықтан, бұл дәлелдеу алғышарттар бойынша да шын екенін дәлелдейді. Осы фактіні пайдалану қарама-қайшылық арқылы дәлелдеу деп аталатын дәлелдеу әдісінің негізін құрайды, математиктер теоремалардың кең ауқымын дұрыс екенін анықтау үшін оны кеңінен қолданады. Бұл тек ортаның алынып тасталуы заңы аксиома ретінде қабылданған логикада ғана қолданылады. Классикалық логикаға ұқсас аксиомалары бар, бірақ ex falso quodlibet және қарама-қайшылық арқылы дәлелдеуі жоқ минималды логиканы пайдаланып, біз қарама-қайшылықты қарастыратын әртүрлі ережелердің аксиомалық күшін және қасиеттерін, классикалық логиканың теоремаларын қарастыра отырып зерттей аламыз, олар минималды логиканың теоремалары емес. Бұл кеңейтулердің әрқайсысы аралық логикаға алып келеді: қос жоғарылауды жою (ДНЕ) – ең күшті принцип, аксиоматизацияланған, және минималды логикаға қосылғанда классикалық логика туындайды. Ex falso quodlibet (EFQ), аксиоматизацияланған, теріске шығарудың көптеген салдарына рұқсат береді, бірақ әдетте абсурдты қамтымайтын ұсыныстарды тұжырымдауға көмектеспейді. Минималды логикаға қосылғанда, EFQ интуиционистік логиканы тудырады. EFQ, минималды логика бойынша ex contradiction quodlibet, аксиоматизацияланған, эквивалентті. Пирстің ережесі (PR) – бұл қарама-қайшылық арқылы дәлелді анық түрде абсурдқа сілтеме жасамай-ақ түсіретін аксиома. Минималды логика + PR + EFQ классикалық логиканы тудырады. Гёдель-Думметт аксиомасы (GD), ең қарапайым түсіндірмесінде, шындық мәндерінде сызықтық рет бар. Минималды логика + GD Гёдель-Думметт логикасын тудырады. Пирстің ережесі GD-ге минималды логика бойынша кіреді, бірақ оған сәйкес келмейді. Аксиоматизацияланған ортаның заңы (LEM) – екібастылық принципінің ең көп цитаталанған тұжырымдамасы, бірақ EFQ болмаған жағдайда ол толық классикалық логиканы тудырмайды. Минималды логика + LEM + EFQ классикалық логиканы тудырады. PR кіреді, бірақ LEM минималды логикада кірмейді. Егер Пирстің ережесіндегі B формуласы абсурдқа шектелсе, аксиома схемасын беру, схема минималды логика бойынша LEM-ге тең. Алып тасталған ортаның әлсіз заңы (WLEM) аксиоматизацияланған және дизъюнкция интуиционистік логикаға қарағанда классикалық логикаға көбірек ұқсайтын жүйені тудырады, яғни дизъюнкция және болу қасиеттері сақталмайды, бірақ интуиционистік емес ойлауды пайдалану қорытындыда қос теріске шығарудың пайда болуымен белгіленеді. LEM минималды логикада WLEM-ді кіргізеді, бірақ оған сәйкес келмейді. WLEM де Морган заңының мысалына тең, ол теріске шығаруды конъюнкция бойынша бөледі: .

Символды бейнелеу

Математикада дәлелдеу барысында қарама-қайшылықты көрсету үшін қолданылатын символдар әртүрлі болады. Қайшылықты бейнелеуге мүмкін символдар: ↯, Opq, , ⊥, / және ※. Кез келген символдық жүйеде қарама-қайшылықты "жалған" шындық мәнімен алмастыруға болады, мысалы, Буль алгебрасында жиі қолданылатын "0" символы арқылы. Қарама-қайшылық символынан кейін Q. E. D. немесе оның басқа да нұсқаларын кездестіру жиі кездеседі. Шындығында, мұндай жағдай қарама-қайшылық арқылы дәлелдеу кезінде жиі болады, бұл бастапқы болжамның жалған екені дәлелденгенін және оның жорамасының дұрыс болу керектігін көрсетеді.

Философия

Когерентизмнің эпистемологиялық теориясын ұстанушылар, әдетте, сенімнің негізделуінің қажетті шарты ретінде, сол сенімнің логикалық түрде қайшылыққа түспейтін сенімдер жүйесінің құрамына кіруі керек екенін айтады. Бірқатар диалектистер, оның ішінде Грэм Прист, үйлесімділік тұрақтылықты міндетті түрде талап етпейді деп санайды.

Прагматикалық қарама-қайшылықтар

Прагматикалық қарама-қайшылық, аргументтің айту фактісі оның күмілген мәлімдемелеріне қайшы келгенде туындайды. Осы жағдайда, сөздің мазмұны емес, оны айтудың өзі-ақ оның қорытындысын жоққа шығарады.

Формальдық логикадан тыс

Күнделікті тілде, әрекеттерді немесе мәлімдемелерді бір-біріне қайшы келетін деп атауға болады, егер олардың арасындағы алғышарттар логикалық тұрғыдан қарама-қайшы болса (немесе солай деп есептелсе). Математикада қарама-қайшылық арқылы дәлелдеу дәлелдер құру үшін қолданылады. Ғылыми әдіс нашар теорияны теріс тастау үшін қарама-қайшылықты пайдаланады.