Кіріспе

Оңтүстік жарты шардағы шоқжұлдыз Эридан (/ˈɪrɪdəˌnəs/) – аспанның оңтүстік жарты шарсындағы шоқжұлдыз. Ол өзен ретінде бейнеленеді. II ғасырдағы астроном Птолемей тізімдеген 48 шоқжұлдыздың бірі, қазіргі 88 шоқжұлдыздың құрамына кіреді. Бұл заманауи шоқжұлдыздардың ішіндегі алтыншы үлкені және солтүстіктен оңтүстікке дейін аспанда ең ұзынға созылған шоқжұлдыз. Кейіннен осы атау латын тілінде По өзеніне де, Афинадағы шағын өзенге де берілді.

Жұлдыздар

Оның оңтүстік шетінде 0,5 жұлдыздық шамасы бар Ачернар жұлдызы орналасқан, ол Альфа Эридани деп аталады. Бұл Жерден 144 жарық жылы қашықтықта орналасқан көк-ақ түсті негізгі тізбек жұлдызы, оның дәстүрлі атауы "өзеннің соңы" дегенді білдіреді. Ачернар – өте ерекше жұлдыз, себебі ол белгілі ең жалпақ жұлдыздардың бірі. Байқаулар оның экваторындағы радиусы полюстерге қарағанда 50%-ға үлкен екенін көрсетеді. Бұл бұрмалау жұлдыздың өте жылдам айналуынан туындайды. Эриданда басқа да бірнеше қызықты жұлдыздар бар, оның ішінде қос жұлдыздар да кездеседі. Бета Эридани, дәстүрлі түрде Курса деп аталады, Жерден 89 жарық жылы қашықтықта орналасқан, 2,8 жұлдыздық шамасы бар көк-ақ жұлдыз. Орионның аяғының оңтүстігіндегі орнына байланысты оған "аяқ тіреуіш" деген ат қойылған. Тета Эридани, Акамар деп аталады, көк-ақ компоненттері бар екі жұлдыз, оларды кішкентай әуесқой телескоптарында да көруге болады, Жерден 161 жарық жылы қашықтықта. Бірінші жұлдыздың шамасы 3,2, ал екіншісінің – 4,3. 32 Эридани – Жерден 290 жарық жылы қашықтықта орналасқан екі жұлдыз жүйесі. Негізгі жұлдыз сары түсті, оның шамасы 4,8, ал екінші жұлдыз көк-жасыл түсті, шамасы 6,1. 32 Эридани кішкентай әуесқой телескоптарында көрінеді. 39 Эридани – Жерден 206 жарық жылы қашықтықта орналасқан, кішкентай әуесқой телескоптарында да көруге болатын екі жұлдыз. Бірінші жұлдыз 4,9 жұлдыздық шамасы бар қызғылт сары жұлдыз, ал екіншісі – 8 шамалы. 40 Эридани – үш жұлдыздан тұратын жүйе: қызғылт сары негізгі тізбек жұлдызы, ақ карлик және қызыл карлик. Қызғылт сары негізгі тізбек жұлдызы – 4,4 жұлдыздық шамасы бар негізгі жұлдыз, ал 9,5 жұлдыздық шамасы бар ақ екінші жұлдыз – ең оңай көрінетін ақ карлик. 11 жұлдыздық шамасы бар қызыл карлик ақ карликтерді 250 жылда бір рет айналып өтеді. 40 Эридани жүйесі Жерден 16 жарық жылы қашықтықта орналасқан. p Эридани – Жерден 27 жарық жылы қашықтықта орналасқан, екі қызғылт түсті компоненті бар екі жұлдыз жүйесі. 5,8 және 5,9 жұлдыздық шамасы бар негізгі және екінші жұлдыздардың орбиталық периоды 500 жылды құрайды. Эпсилон Эридани (нақты аты Ран) – Юпитерге ұқсас бір экзопланетасы бар жұлдыз. Бұл Жерден 10,5 жарық жылы қашықтықта орналасқан, 3,7 жұлдыздық шамасы бар қызғылт сары негізгі тізбек жұлдызы. Оның бір планетасының массасы шамамен бір Юпитер массасына тең, ал айналыс периоды 7 жылды құрайды.

Үсті бос

Эридан супербос кеңістігі – 2007 жылы ашылған үлкен супербос кеңістік (ғаламның галактикалардан бос аймағы). Диаметрі шамамен бір миллиард жарық жылы, ол екінші ең үлкен белгілі бос кеңістік, одан ірісі – тек Канес Венатикидегі Гигант бос кеңістігі. Ол, ғарыштық микротолқындық фондағы «салқын дақ» пен АҚШ Ұлттық радиоастрономия обсерваториясының үлкен радиоастрономиялық зерттеуінің деректеріндегі радиогалактикалардың жоқтығын байланыстыру арқылы табылды. Кейбір болжамдар бойынша, бұл бос кеңістік біздің ғалам мен басқа ғалам арасындағы кванттық байланыстың нәтижесі болуы мүмкін.

Терең аспан нысандары

NGC 1535 – әуесқой телескоптарында көрінетін, ал үлкен әуесқой аспаптарында дискісі көрінетін кішкентай көк-сұр планеталық тұмандық. 2000 жарық жылы қашықтықта орналасқан, оның шамасы 9-ға тең. Орион молекулалық бұлт кешенінің бір бөлігі Эридан шоқжұлдызының алыс солтүстік-шығыс бөлігінде табылады. IC 2118 – бұл Ориондағы жақын орналасқан супергигант жұлдыз Ригельдің шағылысынан пайда болған ежелгі жарылған жұлдыздың қалдығы немесе газ бұлты деп саналатын әлсіз шағылыстыратын тұмандық. Эридан шоқжұлдызында NGC 1232, NGC 1234, NGC 1291 және NGC 1300 галактикалары бар, соның ішінде керемет құрылымды жолақты спиральді галактика NGC 1300 де бар. NGC 1300 – 61 (плюс-минус 8) миллион жарық жылы қашықтықта орналасқан, беткейіне қарап тұрған жолақты спиральді галактика. Жолақтың ортасы ерекше құрылымды көрсетеді: спиральді құрылымның ішінде диаметрі 3300 жарық жылы болатын керемет спираль бар. Оның спиральді қолдары тығыз оралған.

Метеорлар жауын

Жаңадан ашылған метеорлық жаңбыр – Ню Эриданидтер жыл сайын 30 тамыз бен 12 қыркүйек аралығында бір шоқжұлдыздан таралады; бұл жаңбырдың туған денесі – белгісіз Оорт бұлты нысаны. Эридан шоқжұлдыздағы тағы бір метеорлық жаңбыр – Омикрон Эриданидтер, олар 1-10 қараша аралығында ең жоғары деңгейге жетеді.

Көрнекілендірулер

Еридан ежелгі аспан карталарында Орионнан басталып, Кет пен Форнаксты иректеп өте, оңтүстік жарты шар жұлдыздарына қарай ағып жатқан өзен ретінде бейнеленген. Иоганн Байердің "Уранметрия" еңбегінде бұл шоқжұлдыз ағып жатқан өзен түрінде көрсетілген.

Тарих және мифология

Бір теория бойынша, грек шоқжұлдызының аты Вавилон шоқжұлдызынан, белгілі бір «Эриду жұлдызынан» (MUL.NUN.KI) алынған. Эриду – Вавилонияның оңтүстігіндегі ежелгі қала. Бұл қала батпақты аймақта орналасқан және оны жер астындағы тұщы су қоймасын билеген құдай Энки-Эа қасиетті санаған. Эридан Фаэтон туралы мифпен байланысты: ол әкесі Гелиос аспан күймесін (яғни, Күнді) тізгіндей алған, бірақ оны басқаруға жеткілікті күші болмағандықтан, әртүрлі бағытта шалқып, Жер мен аспанды өртеп жіберген. Зевс Фаэтонды найзағаймен өлтіріп, Жерге құлатқан. Шоқжұлдыз Фаэтонның өткен жолы деп есептелген, ал кейінірек – жандардың жолы деп саналған. Эриданос гректерде По (латынша Падус) өзенінің де аты болғандықтан, Фаэтонның жанған денесі сол өзенде сөнген дегенді айтады. Сондықтан, аспандық және жердегі Эриданостың мифтік географиясы өте күрделі. Эриданмен байланысты әлемдегі көптеген өзендер де бар. Алғашқыда Мысырдың Ніл өзенімен шатастырылған бұл шоқжұлдыз Италиядағы По өзенімен де теңестірілген. Қазіргі Форнакс шоқжұлдызының жұлдыздары бұрын Эриданның құрамында болған.

Теңдес

Эриданға сәйкес келетін жұлдыздар Үнді астрономиясында Орионның басына жақын, Ауригадан төмен басталатын өзен ретінде бейнеленген. Эридан санскрит тілінде Сротасвини деп аталады, «сротас» сөзі өзеннің немесе ағыстың бағытын білдіреді. Нақтырақ айтқанда, ол Шиваның индуистік бейнесі – Даксинамуртхи немесе Натараджаның басында Ганг өзені ретінде көрсетілген. Даксинамуртхидің өзі Орион шоқжұлдызы арқылы бейнеленген. Эриданға сәйкес жұлдыздарды Қытайдан толық көру мүмкін емес. Қытай астрономиясында оның солтүстік бөлігі Батыс Ақ Жолбарысының (西方白虎, Xī Fāng Bái Hǔ) құрамында орналасқан. Ал көрінбейтін оңтүстік бөлігі Сюй Гуанцзи батыс жұлдыздық карталары туралы біліміне сүйене отырып, Оңтүстік Жұлдыздық Аймақтарына (近南極星區, Jìnnánjíxīngōu) жатқызылды.

Атаулар ауыстырылуы

USS Eridanus (AK 92) - АҚШ Әскери-теңіз күштерінің Кратер классындағы жүк кемесі, бұл кеме жұлдыздар шоқшасының атымен аталған.