Кіріспе
Иван Александрович Серов (13 тамыз 1905 – 1 шілде 1990) – кеңестік барлау қызметкері, 1954 жылдың наурызынан 1958 жылдың желтоқсанына дейін КГБ төрағасы, ал 1958 жылдың желтоқсанынан 1963 жылдың ақпанына дейін ГРУ директоры қызметін атқарған. Серов 1939-1941 жылдары Украина КСР-інің НКВД комиссары, 1941-1954 жылдары Лаврентий Берия басшылығымен НКВД комиссарының орынбасары болды. Серов Польшаға Кеңес әскерлерінің кірген кезінде және Екінші дүниежүзілік соғыс барысында кеңестік үкіметке қарсы күштерге қарсы НКВД-нің қызметін ұйымдастыруда белсенділік танытты, соның ішінде Катынь қырғынына қатысты. Серов Серовтың нұсқауларын шығарды және Польша, Балтық елдері мен Кавказ аймақтарынан адамдарды жаппай көшіруді ұйымдастыруға көмектесті. Соғыстан кейін Серов Шығыс блогында құпия полиция күштерін құруға көмектесті және 1956 жылғы Венгрия революциясын басуда маңызды рөл атқарды. 1963 жылы оның жетегіндегі Олег Пенковскийдің қос агент екені анықталғаннан кейін Серов қызметтен алынды. 1965 жылы Серов лауазымынан, Коммунистік партия мүшелігінен және Кеңес Одағының Батыры атағынан айырылды, 1990 жылы қайтыс болғанға дейін қарапайым өмір сүрді.
Ivan Alexandrovich Serov (Ива́н Алекса́ндрович Серóв; 13 August 1905 – 1 July 1990) was a Soviet intelligence officer who served as Chairman of the KGB from March 1954 to December 1958 and Director of the GRU from December 1958 to February 1963. Serov was NKVD Commissar of the Ukrainian SSR from 1939 to 1941 and Deputy Commissar of the NKVD under Lavrentiy Beria from 1941 to 1954. Serov was active in organizing NKVD activities against anti Soviet forces during the Soviet Invasion of Poland and World War II, including the Katyn massacre. Serov issued the Serov Instructions and helped organize the mass deportations of people from Poland, Baltic states and the Caucasus. Serov helped establish secret police forces in the Eastern Bloc after the war and played an important role in suppressing the Hungarian Revolution of 1956. Serov was removed from power in 1963 when his protégé Oleg Penkovsky was exposed as a double agent. Serov was stripped of his position, Communist Party membership and Hero of the Soviet Union award in 1965, and lived in obscurity until his death in 1990.
Ерте өмір және әскери мансап
Иван Александрович Серов 1905 жылы 13 тамызда Ресей империясының Вологда губерниясындағы Афимское ауылында орыс шаруа отбасында дүниеге келді. 1923 жылы, 18 жасында, Серов Ресей азамат соғысы аяқталғаннан кейін көп ұзамай Қызыл Армияға қосылды. 1926 жылы Бүкілодақтық коммунистік партияның (большевиктер) мүшесі болды, ал 1928 жылы Ленинградтың артиллерия офицерлер мектебін бітірді. Қызыл Армия офицері ретіндегі мансабындағы маңызды қадам – 1930 жылдардың ортасында беделді Фрунзе әскери академиясының жоғары академиялық курстарында оқуы болды. Осы жылдары ол үйленді және екі балаға ие болды: ұлы Владимир КСРО Әуе күштерінде инженерлік офицер болды, содан кейін қызы Светлана дүниеге келді.
Украинаның комиссары
1939 жылы Серов ішкі істер халық комиссариатына (НКВД) – Кеңес Одағының басты қауіпсіздік агенттігі және құпия полициясына қосылды. 1940 жылы Украина КСР-інің НКВД комиссары лауазымына тағайындалды. Осы лауазымдағы өкілеттіктерін атқарумен қатар, Серов Балтық елдерінен және Польшадан мәжбүрлі көшіруді үйлестіруге де жауапты болды. 1956 жылы «Time» журналында жарияланған мақалада Серов осы кезеңде «жүздеген мың украин шаруасының» қазасына кінәлі деп айыпталды. Серов Украинада Никита Хрущевтің, сол кездегі жергілікті билеушінің де әріптесі болды.
НКВД комиссарының орынбасары
1941 жылы Серов НКВД комиссарының орынбасары болып тағайындалды және НКВД басшысы Лаврентий Берияның негізгі серіктерінің біріне айналды. Осы қызметте Серов түрлі кавказдық халықтарды, оның ішінде шешендерді депортациялауға жауапты болды. Ол Балтық елдерінен жаппай жер аудару тәртібін егжей-тегжейлі сипаттаған Серовтың нұсқауларын шығарды, бұл кейбір тарихшылар ұзақ уақыт бойы НКВД № 001223 бұйрығымен шатастырып келді. Сонымен қатар, ол Екінші дүниежүзілік соғыстың соңында Қырым АССР-інен қырым татарларын жаппай қууды ұйымдастырды. Виктор Суворовтың мәлімдемесіне сәйкес, 1946 жылы Серов Андрей Власовты және Ресей Азаттық Армиясының басқа да командирлерін – Екінші дүниежүзілік соғыста нацистермен ынтымақтасқан ұйымды атқылауды бақылады. Серов, сонымен қатар, Сталиннің жеке күдігіне ілінген маршал Георгий Жуковты бақылау және тыңдау үшін оның саяси кеңесшісі ретінде де жұмыс істеді.
КГБ төрағасы
1953 жылы наурыз айында Иосиф Сталин қайтыс болғаннан кейін Серов саяси полицияның жоғары лауазымды бірнеше өкілдерінің арасында өзінің орнын сақтап қалды, Сталиншіл шенеуніктердің төмендетілу және зорлықпен зейнетке шығарылу толқынынан аман қалды. Берияның сеніміне ие болған Серов, өзінің құлдырауынан сақтану үшін ГРУ офицерлерімен сөз байласып, оған опасыздық жасады. 1954 жылдың наурыз айында Серов КГБ төрағасы болып тағайындалды, осылайша Кеңес құпия полициясының көп бөлігіне жетекші болды. Серов Николай Булганин мен Никита Хрущевтің Ұлыбританияға жасаған сапарларының қауіпсіздігін ұйымдастырды, онда британдық БАҚ оны "Қорқынышты Иван" және "Жазалаушы" деп атады. Серов венгр революционерлерін, оның ішінде Надьті депортациялауды ұйымдастырды, сондай-ақ депортацияланғандарды және саяси құқықтарды қайтару үшін Будапешт Жұмысшылар Кеңесінің келіссөздер жүргізуіне бөгет қоюға тырысты, кеңес әскерлерін қолданып, кеңеске қаланың спорт залында жиналуға кедергі келтірді.
Тұлға
МИ5 Серов туралы құжаттарында онымен кездескен британдық агенттер оны "әйелдерге ұнайтын адам" деп сипаттаған, әдепті, ұқыпты киінген және шамалы ішетін болған. Ол Шерлок Холмс сияқты детективтік әдебиеттерді жақсы білген. Оның юморы бірқатар ауыр, әзілдері көбінесе сарказмға толы және кейде антисемиттік сипатта болған. МИ5 есебінде Серов "қабілетті ұйымдастырушы, епті ойлы адам" деп көрсетілген.