Кіріспе

Римдік аспан құдайы (қазіргі кезде жоқ болған компьютерлік жабдықтар компаниясы Caelus немесе Coelus) – римдік мифология, теология, иконография және әдебиеттегі аспанның алғашқы құдайы (латынша "caelum" сөзі "аспан" немесе "көк" деген мағынаны білдіреді, содан ағылшын тілінде "celestial" сөзі пайда болған). Құдайдың аты, еркек тудырушы күш ретінде қарастырылғанда, әдетте грамматикалық жағынан еркек жынысты түрінде қолданылады.

Жеке тұлға

Кейлдің аты грек құдайы Уранның (Οὐρανός, Оуранос) және еврей құдайы Яхведің римдік баламасы екенін көрсетеді, Уран гректердің теогониясында маңызды рөл атқарған. Варо оны Террамен (Жер) «әке және ана» (pater et mater) ретінде байланыстырады және олар Самотракиядағы құпия діндер теологиясында «үлкен құдайлар» (dei magni) деп аталады. Кейлдің Римде табынушылығы болмаса да, барлық ғалымдар оны гректерден алынған, латынша аталған құдай деп санамайды; оны түнгі дауыл құдайы Суммануспен байланыстырып, «таза римдік» деп атаған. Кейл Август дәуіріндегі өнерде және Империя кезеңіндегі Митра культімен байланысты жиі кездесе бастайды. Витрувий оны аспан құдайларының қатарына қосады, олардың ғибадатханалары (аидтар) аспанға ашық болуы керек. Аспан құдайы ретінде ол Юпитермен теңестірілді, бұл Optimus Maximus Caelus Aeternus Iup<pi>ter деген жазуда көрсетілген.

Шежіресі

Цицерон мен Гигиннің айтуынша, Каэлус Этер мен Дистің ("Күн" немесе "Күн жарығы") ұлы болған. Осы дәстүр бойынша Каэлус пен Дис Меркурийдің ата-анасы болды. Тривиямен бірге Каэлус ерекше римдік Янус құдайының, сондай-ақ Сатурн мен Опстың әкесі болды. Каэлус Юпитердің үш пішімінің бірінің де әкесі болды, ал қалған екі әкесі – Этер мен Сатурн. Бір деректе Каэлус Теллмен бірге Музалардың әкесі болған, бірақ бұл грек тілінен алынған Оранның аудармасы болуы мүмкін.

Миф және аллегория

Сатурн (Кронос) мифінің латын нұсқаларында Уранның орнына Келус қолданылған, онда ол әкесінің қастрациясына қатысты, оның кесілген жыныс мүшелері теңізге тасталғаннан кейін Венера (Афродита) құдайы дүниеге келді. Цицеронның «Құдайлардың табиғаты» атты еңбегінде, кастрация – «барлық нәрсені жарататын ең жоғары аспандық эфирдің, тұқым оттың, оның ұрпақ беру жұмысында адамның жыныс мүшелеріне ұқсас нәрсеге мұқтаж болмағанын» көрсететін мифтің стоикалық аллегориясы ретінде ұсынылады. Макробий үшін, бұл оқиға Хаосты айналмалы қозғалысқа ие Аспан (Келус) арқылы белгіленген тұрақты және өлшенген Уақыттан (Сатурн) ажыратады. Семина рерум («физикалық заттардың тұқымдары») Келустен шығады және әлемді құрайтын элементтер болып табылады. Келус – құдайлық кеңістіктік абстракция, ол ежелгі Грекиядағы құдайлардың мекені деп есептелген Олимп тауымен бірдей және одан ерекшеленетін, құдайлардың метафоралық аспандық мекені. Варро гректер Келусты (немесе Келусті) «Олимп» деп атаған. Ғарышты бейнелеу ретінде Келус – «дүние» немесе космостың құрамдас бөліктерінің бірі, оған терра (жер), маре (теңіз) және аэр (ауа) кіреді. Голландиялық Ренессанс гуманисі Герардус Воссиус өзінің ежелгі космологиялық жүйелерге арналған еңбегінде Келус пен оның құдай және басқа құдайлардың мекені ретіндегі екі жақтылығын кеңінен қарастырады. Никеяға дейінгі христиан жазушысы Лактанций неоплатондық мектептің үш құдайлық гипостазасын білдіретін латын теонимдерін – Келус, Сатурн және Юпитерді жиі қолданады: Бірінші Құдай (Келус), Ақыл (Сатурн) және Ақылға қонымдының ұлы Жан (Юпитер).

Өнер саласында

Жалпы, бірақ барлығы да келіспейді, Келес Prima Porta-ның Августінің кирасасында, Күн құдайының төрт аттан тұратын көлігінің ең жоғары бөлігінде бейнеленген. Ол – ересек, сақалды ер адам, басына жамылғыны жауып, ол арка пішінінде желбіреп тұрады, бұл құдайдың дәстүрлі белгісі (velificatio), ол "аспан күмбезін еске түсіреді". Ол кирасаның төменгі жағындағы Жер бейнесімен теңдестіріліп, жұптасқан. (Бұл екі тұлға да Сатурн мен Ұлы Ана деп аталған, олар Август идеологиясының жаңа Сатурн заманының "Алтын ғасырын" көрсетеді.) Ларестің алтарында, қазір Ватикан қолында сақталатын, Келес өзінің күймесінде Аполлон Солмен бірге Августтың бейнесінің үстінде бейнеленген.

Ноктурн мен темплум

Каэлус Ноктурнус ретінде ол түндің, жұлдызды аспанның құдайы болды. Плавттың бір үзіндісінде Ноктурнус Күн құдайы Солдың қарама-қарсысы ретінде есептеледі. Ноктурнус Далмация мен Италияда табылған бірнеше жазуларда, этрус дәстүріне негізделген Мартиан Капелланың космологиялық схемасында кездесетін басқа да құдайлармен бірге кездеседі. Этрусктердің болжам жасау ғылымында Каэлус Ноктурнус Солдың қарама-қарсы батыс жағына, полярлық осьтің екі шетін білдіру үшін орналастырылған. Бұл бағыт, бақсылық амалдар үшін қасиетті орынның (темплум) жобасын жасауда маңызды рөл атқарды.

Митралық синкретизм

Митраға арналған құрмет жазуларында Каэлус есімі кездеседі. Митралық Каэлус кейде планеталардың немесе зодиак белгілерімен белгіленген аспан шарларына иілген бүркіт түрінде бейнеленеді. Митралық контексте ол Каутеспен байланысты және "Мәңгілік аспан" - Caelus Aeternus ретінде көрінеді. Ахура Мазданың бір түрі латын тілінде Caelus Aeternus Iupiter деп шақырылады. Кейбір митреялардың қабырғаларында Океан мен Каэлуспен бірге ғаламның аллегориялық суреттері бейнеленген. Дибург митрейы Фаэтон Гелиодромының астында Каэлус, Океан және Телл бар үш бөліктен тұратын әлемді көрсетеді.

Яһудилік синкретизм

Кейбір римдік жазушылар яһуди дінінің бір құдайға табынушылығын білдіру үшін Каэлус немесе Каэлум сөздерін қолданған (Яхве). Ювенал еврей құдайының Каэлус ең жоғарғы аспан (summum caelum) екенін айтады, яһудилер Каэлустың құдіретіне (numen) табынады; Петрониус да осыған ұқсас тіл қолданады. Флор Иерусалим ғибадатханасындағы Ең қасиетті орынды алтын жүзімнің астындағы "аспан" (caelum) орналасқан жер деп сипаттайды. Аристобул Иерусалимді жеңгеннен кейін Помпей Магнусқа алтын жүзім бұтасын жіберген, ол кейін Юпитер Капитолин ғибадатханасында қойылған.