Кіріспе

Римдік генерал және мемлекет қайраткері (шамамен 390 – 454 жж.)

Флавий Этий (кейде Этий деп те жазылады; 390 – 454) – Батыс Рим империясының соңғы кезеңіндегі римдік генерал және мемлекет қайраткері. Ол әскери қолбасшы және екі онжылдық бойы (433–454) империяның ең ықпалды адамы болды. Батысқа қоныстанған варвар федерацияларының шабуылдарына қатысты саясатты басқарды. Ерекше айта келерлік жайт, ол Каталония жазығындағы шайқасқа үлкен римдік және одақтас (фодерат) әскерін жинады, бұл 451 жылы Атилланың Галлияға жасаған жойқын шабуылын тоқтатты. Алайда, ғұндар мен олардың бағындырылған одақтастары келесі жылы Италияға шабуыл жасауға үлкерді, бұл шабуыл Аквилея қаласын қырғынмен басып алуы және Папа Лев I-нің араласуымен есімдеріне ішкенді.

Этийді көбінесе "Римдіктердің соңғысы" деп атайды. Эдвард Гиббон оны "барбарлардың қорқынышы және Республиканың тірегі ретінде әйгілі адам" деп сипаттайды, ал Дж. Б. Бьюри: "Ол өмір бойы Батыс империясының жалғыз тірегі болды" деп атап көрсеткен.

Туған жері мен отбасы

Аэций шамамен 390 жылы Моэзия Секундада (қазіргі Силистра, Болгария) Дуросторум қаласында дүниеге келді, өйткені 405 жылы ол "жасөспірім" деп сипатталған. Оның әкесі Гауденций – римдік генерал, және ол Скифия провинциясының тумасы еді. Аэцийдің анасы, аты белгісіз, Римнен немесе Италия түбегіндегі басқа қаладан шыққан бай аристократ әйел болған. 425 жылға дейін Аэций Карпилийдің қызына үйленді, одан оған Карпилий есімді ұл туды. Кейін ол Бонифацийдың жесірі Пелагияға үйленді, одан Гауденций есімді ұл дүниеге келді. Оның қызы да болған болуы мүмкін, оның күйеуі Траустила император Валентиан III-ті өлтіріп, Аэцийдің өлімінен кек алды.

Жас кездері мен Жоханның басшылығымен қызмет еткен кездері

Бала кезінде Аэций император сарайында қызмет етті, Protectores Domestici әскери бөліміне қабылданды, содан кейін преториандық әскери бөлімнің трибуны лауазымына көтерілді, осылайша оның болашақ саяси мансабына жол ашылды. 405-408 жылдары ол вестготтар патшасы Аларик I сарайында кепіл ретінде ұсталды. 408 жылы Аларик Аэцийді кепіл ретінде қалдыруды сұрады, бірақ одан бас тартты, себебі Аэций гунн патшасы Ульдиннің сарайына жіберілді, ол Ульдиннің мұрагері Харатон билік құрған кезеңнің көп бөлігінде сонда болды. Кейбір қазіргі заманғы тарихшылар Аэцийдің әскери халықтардың арасында өскені оған замандас римдік генералдарда сирек кездесетін жауынгерлік күш сыйлағанын айтады. 423 жылы Батыс императоры Гонорий қайтыс болды. Батыстағы ең ықпалды адам Кастин, өзінің орнына жоғары шенді офицер Жоаннсты таңдады. Жоанн Теодосий әулетінен болмағандықтан, шығыс сарайы оны мойындамады. Шығыс императоры Теодосий II Ардабурий мен оның ұлы Аспар басшылығымен батысқа әскери экспедиция ұйымдастырды, мақсаты – Гонорийдің жүрегінен туған жас Валентиан III-ті (ол Гонорийдің немересі болатын) батыс тағына отырғызу еді. Аэций узурпатордың қызметіне cura palatii ретінде кіріп, Жоаннның бұйрығымен гунндардан көмек сұрау үшін жіберілді. Жоаннның күшті әскері болмағандықтан, ол өзінің астанасы Равеннаны нығайтып, 425 жылғы жазда қаза тапты. Одан кейін Аэций гунндардың үлкен әскерімен Италияға оралды, бірақ батыстағы билік енді Валентиан III пен оның анасы Галла Плацидияның қолында екенін білді. Аспардың әскерімен шайқасқаннан кейін Аэций Галла Плацидиямен келісімге келді. Ол гунндар әскерін кері қайтарып, орнына Галлиядағы рим әскерінің бас қолбасшысы comes et magister militum per Gallias атағын алды.

Бірінші Галлия жорықтары

426 жылы Этий Оңтүстік Галлияға келді және далалық әскерге басшылық етті. Сол кезде Ронаның сағасына жақын орналасқан Нарбоненсистің маңызды қаласы Арелат, вестготтардың шабуылында болды, олардың патшасы Теодорих I басқарды. Этий Теодорихты жеңіп, Арелатты қоршаудан босатты және вестготтарды Аквитаниядағы жерлеріне кері қуды. 428 жылы ол салиан франктарымен шайқасып, олардың патшасы Клодионды жеңіп, Рейн бойындағы бірнеше аумақты қайтарып алды. 429 жылы ол magister militum шеніне көтерілді; бұл, әлдебір comes et magister utriusque militiae кеңсесінің кішісі болған шығар, өйткені үлкені сол жылдары ең беделді адам және Галла Плацидияның қолдаушысы болған патриций Флавий Константин Феликс еді. 430 жылы Анаолс бастаған вестготтар Арелатты қайтадан шабуылдады, бірақ Этий оларды жеңді. 430 жылдың мамырында Этий мен әскер Феликсті оған қарсы қастандық жасады деп айыптады, ал кейбір дереккөздер Этий оны, оның әйелін және диаконды өлтірді деп санайды. Феликс қайтыс болғаннан кейін, Этий патриций атағын немесе жоғары басшылық қызметін алған жоқ болса да, magistri militiae арасындағы ең жоғары дәрежеге ие болды. 430 және 431 жылдары Этий Рейтия және Норикумда болды, Багаудаларды Аугуста Винделикорумда жеңіп, Дунай бойындағы Рим билігін қайта орнатты және ютунгілерге қарсы жорық жасады. 431 жылы ол Галлияға оралды, онда Суэбтердің шабуылдарына шағымданып келген Аква Флавия епископы Гидацийді қабылдады. Этий франктерді жеңіп, Турнакум мен Камбриакумды қайта басып алды. Содан кейін ол Гидацийді Испаниядағы суэбтерге қайтарды.

Бонифациймен соғыс

Аэций Галлияда жорық жүргізген кезде Аэций, Феликс, Бонифаций және император Валентинийдің анасы және регент Галла Плацидия арасында билік үшін күрес жалғасты. 427 жылы Бонифаций Африканың губернаторы (comes) ретінде болғанда, Феликс оны Плацидияның құрметінен айырды. Бонифаций Плацидияның құрметіне қайта оралды, бірақ Феликс оған қарсы Сигисвульт пен тағы екі әскерді жібергеннен кейін ғана, Аэций оны Феликс ниеті туралы ескертті. 429 жылы вандалдар осы билік күресін пайдаланып, Африкаға өтті. 430 жылы Феликс өлімге кесілгеннен кейін, Аэций мен Бонифаций империяның ең ықпалды генералдары болып қалды, екеуі де Плацидияның құрметі үшін үнемі жарыс жасады. 432 жылы Аэций консулдыққа ие болды, бірақ Бонифаций Италияға қайта шақырылып, Плацидия оны жылы күтіп алды. Бонифацийге патриций атағы беріліп, ол аға comes et magister utriusque militiae болды, ал Аэций әскери басқарудан шеттетілді. Аэций өзінің құлдырауы жақын деп сеніп, Бонифацийға қарсы жорық жасап, Римини шайқасында онымен шайқасты. Бонифаций шайқаста жеңіске жетті, бірақ салдарынан алған жарақатынан бірнеше айдан кейін қайтыс болды. Аэций Паннонияға қашып, досы, хунн патшасы Ругиланың сарайына барды. Олардың көмегімен ол қайтадан билікке оралып, comes et magister utriusque militiae атағын алды. Аэций Бонифацийдің күйеу баласы Себастьянды, Бонифацийдың орнын басып магистер милитум болғанды, Италиядан Константинопольге жер аударды, Бонифацийдің мүлкін сатып алып, оның жесірі Пелагияға үйленді.

Бургундия, Багауда және вестготтарға қарсы жорықтар

433 жылдан 450 жылға дейін Этий Батыс империяның ең ықпалды тұлғасы болды, ол magnificus vir parens patriusque noster (5 қыркүйек 435) атағын алды және император әлі жас болған кезде Галла Плацидия мен Валентиан III-нің "қорғаушысы" рөлін атқарды. Сонымен қатар ол Галлия мәселелеріне де назар аударуды жалғастырды. 436 жылы Гундакар басқарған бургундтар жеңіліп, Этий мен Авитуспен бітімге келді, бірақ келесі жылы ол гунн феодараттарын жіберіп, оларды талқандады. Осы шайқаста шамамен 20 мың бургунд қаза тапты, бұл оқиға неміс эпосы – «Нибелунген жырының» негізіне айналды. Сол жылы Этий, мүмкін, Литориймен бірге Арморикада болған болуы мүмкін. 437 жылы ол екінші рет консул болып сайланды және Валентиан мен Лициния Евдоксия Константинопольде үйленді; Этий императордың тікелей билігін қайта орнату салтанатына қатысқан болуы мүмкін. Осы кезде оның генералы Литорий Нарбона қоршауын бұзып, соғысты римдіктердің пайдасына бұрды. Келесі екі жыл суэбтерге қарсы жорыстармен және вестготтармен соғыспен өтті; 438 жылы Этий маңызды шайқаста жеңіске жетті (вероятно, Монс-Колобрарий шайқасы), бірақ 439 жылы вестготтар Литорийді және оның гунн феодараттарын жеңіп, өлтірді. Ветерик жағдайды тұрақтандырғаннан кейін Этий Галлияға оралды, вестготтарды жеңіп, бітімге келді. Италияға оралғаннан кейін, императордың бұйрығымен Сенат пен Рим халқы оған ескерткіш орнатты; бұл, мүмкін, Меробаудтың мақтау сөзін жазуға себеп болды. 443 жылы Этий қалған бургундтарды Женева көлінің оңтүстігіндегі Сапаудияға қоныстандырды. 440-жылдары оның ең маңызды мәселесі Галлия мен Ибериядағы, әсіресе багаудалардың тудырған қиындықтары болды. 440 жылы ол аландарды Валенсия маңына, ал 442 жылы Луара бойында, Аурелианумды қоса, Арморикадағы тәртіпсіздіктерді тоқтату үшін қоныстандырды. Испанияда Этий жағдайды бақылаудан шығара бастады. 441 жылы ол Тарраконенсисте багаудаларды басу үшін Астурийді Магистер Милитум по Испаньяс қызметіне тағайындады. 443 жылы Меробауд Аракеллитанның багаудаларын жеңіп, қайта шақырылды. 445 жылы римдіктер вандалдарды Галлекиядағы Турониумға шабуыл жасауға итермеледі, содан кейін 446 жылы римдіктер мен готтардың біріккен күштерімен шабуыл жасаған Витус, бірақ соңында жеңіліске ұшырады. 447 немесе 448 жылы Арморикадағы багаудалар қайтадан көтеріліп, Гоар аландарымен басылды. Нәтижесінде көтеріліс жетекшісі Евдоксий Атилла ханның сарайына қашып кетті. 449 жылы Испаниядағы багаудалар көтеріліп, Тириасо, Кесарагуста және Илерденс қалаларын тонады. Суэбтер Базилий мен оның көтерілісіне көмектесу үшін Тарраконенске де кірді. 445 жылы Майориан Туронды франктардың қоршауынан босатып, содан кейін Бельгия Секундадағы Атребатум аймағында Клодио басқарған франктар шабуыл жасады. Феодараттар Викус-Хелена маңында тұтқынға алынды, онда Этий операцияларды басқарды, ал оның қолбасшысы Мажориан (кейін император) атты әскермен шайқасты. Алайда 450 жылы Этий франктармен қайтадан жақсы қарым-қатынас орнатты. 449 жылы Хлодий қайтыс болды, ал патриций оның кіші ұлы Меровейдің таққа талап етуін қолдады. Этий оны өзінің ұлы ретінде қабылдап, Римнен франк сарайына көптеген сыйлықтармен жіберді.

Гунндықтардың Галлия мен Италияға басып кіруі

449 жылға дейін Этий гундармен келісімге қол қойып, олардың бір бөлігіне Сава өзені бойындағы Паннонияда қоныстануға рұқсат берді. Ол сондай-ақ гунн патшасы Аттилаға Констанций есімді адамды хатшы ретінде жіберді. 449 жылы Аттила алтын табақ ұрланғанына ашуланып, Аэций оны тыныштандыру үшін Ромул басшылығымен елшілік жіберді; Аттила оған сыйлық ретінде карлик Зерконы жіберді, оны Аэций бастапқы иесі Аспарға қайтарды. Бірақ римдіктер мен гундар арасындағы жақсы қарым-қатынас ұзаққа созылмады, себебі Аттила Рим Галлиясына шабуыл жасағысы келді. Ол Этийдің өзінің жоспарына үлкен кедергі екенін біліп, оны жоюға тырысты, бірақ 451 жылы гундар шабуыл жасағанда Этий Галлиядағы рим армиясының қолбасшысы болып қалды. Ірі гун-герман әскері бірнеше қаланы басып алып, Аурелианға қарай бет түзеді. Эций, ықпалды галло-римдік сенатор Авитустың көмегімен, король Теодорих I-дің вестготтарын сыртқы қауіпке қарсы оған қосылуға көндірді; ол сондай-ақ Самбиданы (гундарға қосылуды жоспарлап отыр деп жалған айыпталған), арморикалықтарды, салиан франктарын, бір бөлігі саксондарды және Сапудия бургундтарын өз күштеріне қосылуға иктерді. Содан кейін римдіктер мен вестготтардың біріккен әскері қоршаудағы Аурелиан қаласын азат етуге аттанды. 451 жылдың 20 маусымында Этий мен Теодорих Аттиламен және оның одақтастарымен Каталаун жазығында шайқасты. Теодорих шайқаста қаза тапты, ал Этий оның ұлына Торизмундқа тағын сақтап қалу үшін Толозаға шегінуге кеңес берді және Меровейді франктар жеріне оралуға көндірді; осы себепті Этий шайқас даласынан барлық олжаны өз әскеріне алды. 452 жылы Аттила қайта оралып, Онорияға үйлену туралы талабын қайта қойды; Эций Аттиланың Юлиан Альпі арқылы ілгерілеуін тоқтата алмады. Оның орнына ол Аттиланың шабуылына қарсы Аквилеяны нығайтты. Аттила Италияға басып кіріп, көптеген қалаларды тонады және Аквилеяны толығымен қиратты, одан ешбір із қалдырмады деген қаңтар айтылады. Валентиан III Равеннадағы сарайынан Римге қашты; Этий далада қалды, бірақ шайқасқа түсуге күші жетпеді, орнына әскерін Бононияда орналастырып, Апеннин арқылы Равенна мен Римге баратын жолдарды жапты. Эдвард Гиббонның айтуынша, Эций өзінің ұлылығын көлеңкелі күштермен Аттиланың ілгерілеуін тежеп, баяулату арқылы көрсеткен. Аттила ақырында Поға жетті, онда префект Тригетий, бұрынғы консул Геннадий Авиен және папа Лео I-ді қоса алған елшілік күтті. Кездесуден кейін ол әскерін кері бұрып, Хонорияның қолына да, қалаған жерлеріне де қол жеткізе алмады. Ежелгі және ортағасырлық тарихшылар Аттиланың тоқтауына Рим папасы Лео мен үстін аспан күштерінің еңбегін жатқызуға бейім болды, бірақ бірқатар нақты факторлар да Аттиланың шегінуіне себеп болуы мүмкін: оның әскері жеткілікті азық-түлік ала алмады және аурудан зардап шекті, Этий әскері гундарды мазалап, қудалап жүрді, сондай-ақ Маркиан гундардың отанына және олардың вассалдарына жеке Этийге шабуыл жасау үшін Дунайдан солтүстікке күш жіберді.

Құрлық

453 жылы Аэций өзінің ұлы Гауденцийді Валентианның қызы Плацидияға құда түсіргенмен, Валентиан Аэцийден қорқыныш сезіне бастады. Себебі, шамамен 30 жыл бұрын Аэций оған қарсы Йоаннаны қолдаған еді және Валентианның ойынша, ол өзінің ұлын таққа отырғызуды көздеп отырған. Римдік сенатор Петроний Максим мен сарай күзетшісі Гераклий осыдан кейін Валентианды Аэцийді өлтіруге сөз байластыра алды. Ежелгі тарихшы Приск Паниумнің мәлімдемесінше, 454 жылдың 21 қыркүйегінде Аэций Равеннадағы сот алдында қаржылық есеп беріп тұрғанда, Валентиан кенеттен орнынан секіріп тұрып, енді Аэцийдің шектен шыққан әрекеттерінің құрбаны болмайтынын жариялады. Ол Аэцийді империяның барлық бейберекеттігіне жауапты деп санады және оны өзінен империяны ұрлауға тырысқаны үшін айыптады. Аэций өзін қорғауға тырысқанда, Валентиан қылышын тартып алып, Гераклиймен бірге Аэцийдің басына соққы беріп, дереу өлтірді. Кейін Валентиан Аэцийді өлтіргеніне ризашылық білдіргенде, сарайдың бірі: "Жақсы болды ма, жоқ па, менің білуім керек емес. Бірақ біліңдер, сіздер сол қолыңызбен оң қолыңызды кесіп тастадыңыз!" – деді. Эдвард Гиббон осы атақты пікірді Сидоний Аполлинариске жатқызады. Максим Аэцийдің орнына патриций болуды күткенімен, Гераклий оның жолын кесті. Ол Аэцийдің достары болған Оптила мен Траустиладан Валентиан III және Гераклийді өлтіруге келісім алды. 455 жылдың 16 наурызында Оптила Марс алаңында император аттан түсіп, садақпен атуға дайындалып тұрғанда, оны ғибадатханада пышақтап өлтірді. Таңырқаған император кімнің шабуыл жасағанын көру үшін бұрылғанда, Оптила оны тағы да қылышымен қағып өлтірді. Ал Траустила Гераклийді өлтірді. Жақын тұрған сарбаздардың көпшілігі Аэцийдің адал жақтастары болғандықтан, ешқайсысы императорды құтқаруға тырыспады.

Әскери мұра

Аэцийді әдетте ұлы әскери қолбасшы деп санайды. Шындығында, ол Шығыс Рим империясында осыншалықты жоғары бағаланғандықтан, батыстың соңғы нағыз римдігі ретінде танымал болды. Дәстүр бойынша, тарихшылар Каталаун жазығының шайқасын да шешуші маңызды деп есептейді, ол Аттиланың жеңілмейтін беделін жойып, оның күшін әлсіретті. Гиббон осы пікірді былай айтады:

Аэций 433-454 жылдары Батыс империясын тиімді басқарды және варварлардың шапқыншылығы кезінде, олардың ішінде Аттила мен гунндар ең ірілері болды, оның еуропалық шекараларын тұрақтандыруға тырысты. Оның ең үлкен жетістіктерінің бірі – Аттилаға қарсы коалиция құру. Бұл туралы тарихшы Артер Феррил былай дейді:

Ж.Б. Бюри Аэцийді ұлы әскери қолбасшы және маңызды тарихи тұлға деп санаса да, шайқастың өзін ерекше шешуші деп санамады. Ол Аэций гунндар Орлеаннан қайтып келе жатқанда шабуыл жасады дейді (яғни, Галлияға қауіп бәрібір сейіліп барады); және ол гунндарға шабуылды келесі күні қайта жасамауға шешім қабылдады, дәл осылайша күштер тепе-теңдігін сақтау үшін. (Басқалар гунндар Аэцийдің әскерлері оларға қарсы жол тартқандықтан Орлеанды қоршаудан бас тартқан болуы мүмкін деп санайды.) Бюридің пікірінше, үш жылдан кейін Недао шайқасында германдықтардың гунндарды жеңуі маңыздырақ болды. Бұл Еуропада ұзақ мерзімді гун империясының құрылмайтынын анықтады, және Бюри олар герман тайпаларын талқандаған жағдайда да мұндай империяның пайда болуы күмәнді деп есептейді. Бюри үшін Каталаун жазығындағы шайқастың нәтижесі Атилланың соңғы жылын Галлия емес, Италияны тонауға жұмсағанын көрсетті. Қазіргі заманғы авторлар көбінесе шайқасқа мән бермейді және Аэцийдің мансабының үлкен әсеріне назар аударады. Ол, әдетте, барлық уақыттағы ең ұлы римдік әскери қолбасшылардың бірі, сондай-ақ шебер дипломат және басқарушы ретінде қарастырылады. Меган МакЭвой Каталаун жазығының шайқасы оның әскери шеберлігінен гөрі келісімдер мен міндеттемелерді қамтамасыз ету қабілетіне байланысты саяси біліктілігінің көрінісі екенін айтады. Джон Джулиус Норвич Валентиан III-тің өз күзетшілерімен өлтірілуін, Валентианның "Империяның ең ұлы қолбасшысы" Аэцийді ақымақтықпен өлтіруінің салдары ретінде өзіне келтірген жаза деп атады. Хью Элтон Аэций мен оның әскерінің Римнің ең тиімді әскерлерінің бірі болғанын атап өтті, оның жылдамдығы мен ұтқырлығы жоғары тиімді логистикалық және жарақаттық-материалдық қамтамасыз ету жүйесіне сілтеме жасайды. Жалпы алғанда, оның өлімінен кейін Батыс тез бөлшектеніп, құлдырауы империяны біріктіру қабілетіне дәлел болады.

Даулар

Аэцийдің мұрасы Стилихонның мұрасына ұқсас дау-дамайға толы болды, себебі екеуі де қайтыс болған кезде империяны едәуір әлсіретті. Стилихонның сыншылары оның Ұлыбритания, Галлия және Испаниядағы билікті басып алумен және 406 жылғы Рейн арқылы өтумен күресуге қабілетсіздігіне немесе ықылассыздағына назар салғандай, Аэцийдің сыншылары Вандалдардың Африкаға өтуіне және оның соңында жоғалуына себеп болған 427–433 жылдардағы азаматтық соғыстарды айтады, сондай-ақ Аэцийдің Карфагенді қайта басып алуға келмегенін де. Хьюз бұл мәселені шешуге тырысады, Феликс Вандалдардың өтуіне мүмкіндік берген соғысқа жауапты екенін, ал римдіктер бірнеше рет онымен күресуге тырысқанын, оның ішінде Бонифаций 429–432 жылдары, Аспар 430–435 жылдары және Аэций 441 жылы. Хизердің сөзіне қарағанда, Атилланың күшеюі Африканың жоғалуына әкелді, өйткені экспедицияның шығынын көтерген Шығыс Рим армиясы мен флоты Балқанға қайта шақырылды. Халсалл Аэцийдің мансабындағы кемшілік – Испаниядағы оның ара-жіберген табысы болды дейді, онда провинцияның көп бөлігі 449 жылға қарай жоғалды, бірақ ол кейіннен бұл жағдайды түзетті. Хьюз былай дейді:

Танымал мәдениетте

Аэций тарихи көркем әдебиеттің бірнеше танымал туындыларында, көбінесе Атилланың қарсыласы ретінде бейнеленеді. Оның ең алғашқы нұсқасы 1728 жылы «Эцио» (Аэцийдің итальяндық нұсқасы) либреттосында кездеседі. Эционың Атилланы өлтіру қастандығына қатысқан либреттосы бірнеше композиторлардың музыкасына алынған. Вердидің 1846 жылғы «Атилла» операсы да осы оқиғаны баяндайды, бірақ либреттосы өзгеше. Екі ердің арасындағы күрес Томас Б. Костайннің 1959 жылғы «Қараңғылық және таң» романында және Уильям Нейпидің «Атилла» трилогиясында көрсетілген. 1954 жылғы итальян-француз туындысы «Атилла, Құдайдың қамшысы» фильмінде Аэцийді Анри Видал сомдайды. 2001 жылғы американдық телесериалы «Атилла» да Аэцийді Пауэрс Бут Атилланың бұрынғы ұстазы және досы ретінде бейнелейді, кейін оның қарсыласына айналады. Сонымен қатар, ол империяны нығайтуға және Атилламен тең күшпен бетпе-бет келуге қабілетті жалғыз генерал ретінде суреттеледі. Аэций – «Rise of Kingdoms» мобильдік/компьютерлік ойынындағы ойналатын кейіпкер.