Кіріспе

Яподтар (немесе Япидтер, Яподтар; Ἰάποδες;) – Либурниядан солтүстікке қарай және ішкі аймақтарда, Адриатика теңізі жағалауынан және Истрия түбегінің шығысынан қоныстанған ежелгі халық. Олар Колапис (Купа) және Оней (Уна) өзендері арасындағы елдің ішкі бөлігін, сондай-ақ жағалаудағы Либурниялықтардан оларды бөліп тұрған Велебит тауларының (Монс Бэбиус) кеңістігін мекендеген. Олардың аумағы қазіргі Хорватияның орталық ішкі аймақтарын және бүгінгі Босния және Герцеговинадағы Уна өзені аңғарын қамтыды. Археологиялық деректер олардың осы аймақтарда кем дегенде б.з.д. 9 ғасырынан бері болғанын растайды және олар осы өңірде мың жылдан астам сақталған. Ішкі аймақтағы Яподтар туралы ежелгі жазба мәліметтері, Гректер мен Римдіктермен теңіз арқылы жиі байланыс жасаған көрші жағалау халықтарына (Либурниялықтар, Делматалықтар және т.б.) қарағанда сирек. Яподтар б.з.д. 8-4 ғасырларда ең жоғары даму шағына және аумақтық кеңеюге жеткен. Олар негізінен Паннония мен Адриатика бассейні арасындағы ішкі тау аңғарларында қоныстанды, бірақ Оңтүстік Либурниялықтармен дауласып, Vinodol аңғарындағы (классикалық Valdevinum) Солтүстік Адриатика жағалауына да мерзімімен жеткен. Яподтардың мәдениеті туралы білім көбінесе материалдық дәлелдердің жетіспеуіне байланысты шамалы. Яподтардың Иллириялықтардың, мүмкін Паннониялықтардың кіші тобы немесе Паннониялықтармен, Кельттермен және/немесе Венетиялықтармен байланысы бар аралас топ болғанына сенімді. Яподиді зерттеудегі маңызды ғалым – археолог Бранка Рауниг.

Шығу тегі және туыстығы

Ертедегі Яподтардың нақты шығу тегі белгісіз; археологиялық деректер ертедегі Паннон және басқа да иллирийлермен араласқан туыстық байланыстарды көрсетеді. Иллириялық тайпа туралы алғашқы жазбаша мәліметтер б.з.б. 6 ғасырдан грек жазушыларынан келген. Страбон оларды кельттер мен иллирийлердің аралас халқы деп сипаттаған, олар кельт қаруларын қолданған, денелеріне суреттер салдырған және негізінен бидай мен тарымен күн көріскен; алайда, Страбонның аралас кельт-иллириялық Яподтар мәдениеті туралы пікірі археологиялық зерттеулермен расталмаған. Яподтар б.з.б. 9 ғасырдан бастап болған, ал кельттердің ықпалы б.з.б. 4 ғасырда, Яподтардың құлдырау кезеңінде бұл аймаққа жеткен. Типтік кельт мәдениетіне тән археологиялық деректер тек Купа өзені аңғарындағы (қазіргі Словения-Хорватия шекарасы) Яподтар мен кельт Таурисінің шекаралық аймағында табылды. Басқа жерлерде, әсіресе Хорватиядағы Лика таулы аймағындағы Яподтардың негізгі қоныс аумағында, кельттік заттар өте сирек кездеседі және оларды тек сауда-саттық арқылы түсіндіруге болады.

Римдік жаулап алу

Римдіктер Яподтар туралы олар тонау экспедицияларына құмар, жауынгерлік халық екенін айтса да, басқа археологиялық деректер олардың негізгі экономикалық қызметі кен өндіру және металлургия болғандығын көрсетеді. Бұл прагматик римдіктерді олардың елін жаулап алуға ынталандырды, өзен аңғарлары Адриатика мен Паннония арасындағы стратегиялық байланыс үшін табиғи жол болды. Осыдан туындаған қақтығыстар б.з.б. 171 жылы консул Гай Кассий Лонгин алғаш рет Яподтарға шабуыл жасаған кезде басталды. Б.з.б. 129 жылы Гай Семпроний Тудитан Яподтарға шабуыл жасап, жеңіліске ұшырасты, бірақ Децим Юний Брут келді де оны құтқарып, жеңіс тойын өткізді. Б.з.б. 119 жылы Луций Аврелий Котта мен Гай Цецилий Метелл Яподтарға қарсы тағы бір жорық ұйымдастырды, ол б.з.б. 117 жылы жеңіспен аяқталды. Б.з.б. 78-76 жылдары олар Дальматиялықтарға қарсы соғыстың бөлігі ретінде Гай Косконийдың шабуылына ұшырады. Б.з.б. 56 жылдан бастап Риммен «федус» шартын жасасып, салық төледі, бірақ б.з.б. 52-47 жылдары көтеріліс жасады. Б.з.б. 34 жылы олар Август Цезарь тарапынан толығымен басып алынды. Содан кейін олар ішкі «препозитус Яподум» басшылығымен ішінара автономияны сақтады.

Мәдениет және қоғам

Таулы елдерінің бай және кең ормандылығына байланысты, олардың үйлері көбінесе ағаштан жасалған шатырлар болған, ал кейбір ірі бекіністерден басқа, тастан салынған құрылыстарды сирек қолданған. Олардың қоныстары көбінесе төбелерде орналасқан, онда 400-3000 тұрғыны болды, ал римдік дәуірдегі негізгі яподиялық қоныстары Метулум, Терпон, Арупиум және Авендо қалалары еді. Олар негізінен дәнді дақылдар мен жүзім өсіріп, түрлі мал өсірген. Олардың ерте металлургиясы кельттердің ықпалына жарты мың жыл бұрын дамыған, бұл аймақта шағын өзгерістерге әкелді. Олардың қоғамында жауынгерлер, ауыл тұрғындары, малшылар, кеншілер және металл өңдеушілер болған. Осы алғашқы кезеңде жетекшілер мен элита анықталмаған, және осы тәуелсіз яподиялықтардың анық ұжымдық саяси ұйымы болған жоқ. Римдіктер кезінде, римдіктер тағайындаған препозитус Яподум басшылығымен, римдеңгейлі элита пайда болды. Олардың классикалық мәдениеті – Паннония, Иллирия, Грек және Рим әсерлерінің алуан құрамы, көбінесе ерекше ерекшеліктерізсіз. Олардың бейнелеу өнерінде үшбұрыштар мен спиральдар түріндегі жиі металл әшекейлер, сондай-ақ үлкен янтарь мұны мен янтарьтан жасалған мүсіндер кездеседі. Римдіктерге дейінгі яподия тілі көбінесе белгісіз: тек олардың топонимдері мен римдік дәуірдегі некрополь жазулары ғана белгілі. Бұл сирек ономастикалық мәліметтер яподия тілінің басқа иллириялық және паннониялық тайпалармен байланысты болуы мүмкін екенін көрсетеді. Тәуелсіздік кезеңінде яподиялықтар толығымен сауатсыз болған және римдік жаулап алуға дейін ешқандай жазу қалдырмаған.

Дін

Иаподтардың алғашқы діні туралы білу қиын, бірақ ол шығыс Иллириялықтардың дінімен ұқсас болған сияқты. Олар су құдайлары Видасс (римдік Сильван) және Тана (римдік Диана) есімді қасиетті жұпты білген, олардың тасты бейнелері бүгінгі күнге дейін олардың жеріндегі кейбір бұлақтарда сақталған. Олар қасиетті жылқыны тайпалық тотем ретінде, ал қасиетті жыландарды ата-бабаларының символы ретінде құрметтеген. Олардың алғашқы қабірлері көбінесе үңгірлерде болған, ал рим дәуірінде жиі ағаш саркофагтарда жерленген, сондай-ақ керамикалық құмыраларда өртеліп көмілген. Яподиялық жерлеу құмыралары – солтүстік Иллирия және Италияның ситула өнері мен грек өнерінің ықпалымен дамыған ерекше өнер нысаны.

Археогенетика

Nature (2022) журналында жарияланған археогенетикалық зерттеулер ерте темір дәуіріндегі үш Япод жерінен алынған 8 үлгіні зерттеді. Тесттен өткен бес ер адамның барлығы Y ДНК гаплогруппасының J2b2a1 L283 (> J Y86930) әкелік желісіне жатты. Митохондриялық ДНК гаплогруппалары H, H1, 2x H3b, H5, T2a1a, T2b және U5a1g болып бөлінді.