Іаподестер – Адриатика жағалауындағы және Хорватия мен Босния аумағында б.з.д. 9 ғ-дан бастап бір мың жылдан астам сақталған ежегіткі халық. Археологиялық зерттеулер.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Яподтар (немесе Япидтер, Яподтар; Ἰάποδες;) – Либурниядан солтүстікке қарай және ішкі аймақтарда, Адриатика теңізі жағалауынан және Истрия түбегінің шығысынан қоныстанған ежелгі халық. Олар Колапис (Купа) және Оней (Уна) өзендері арасындағы елдің ішкі бөлігін, сондай-ақ жағалаудағы Либурниялықтардан оларды бөліп тұрған Велебит тауларының (Монс Бэбиус) кеңістігін мекендеген. Олардың аумағы қазіргі Хорватияның орталық ішкі аймақтарын және бүгінгі Босния және Герцеговинадағы Уна өзені аңғарын қамтыды. Археологиялық деректер олардың осы аймақтарда кем дегенде б.з.д. 9 ғасырынан бері болғанын растайды және олар осы өңірде мың жылдан астам сақталған. Ішкі аймақтағы Яподтар туралы ежелгі жазба мәліметтері, Гректер мен Римдіктермен теңіз арқылы жиі байланыс жасаған көрші жағалау халықтарына (Либурниялықтар, Делматалықтар және т.б.) қарағанда сирек. Яподтар б.з.д. 8-4 ғасырларда ең жоғары даму шағына және аумақтық кеңеюге жеткен. Олар негізінен Паннония мен Адриатика бассейні арасындағы ішкі тау аңғарларында қоныстанды, бірақ Оңтүстік Либурниялықтармен дауласып, Vinodol аңғарындағы (классикалық Valdevinum) Солтүстік Адриатика жағалауына да мерзімімен жеткен. Яподтардың мәдениеті туралы білім көбінесе материалдық дәлелдердің жетіспеуіне байланысты шамалы. Яподтардың Иллириялықтардың, мүмкін Паннониялықтардың кіші тобы немесе Паннониялықтармен, Кельттермен және/немесе Венетиялықтармен байланысы бар аралас топ болғанына сенімді. Яподиді зерттеудегі маңызды ғалым – археолог Бранка Рауниг.
The Iapodes (or Iapydes, Japodes; Ἰάποδες; ) were an ancient people who dwelt north of and inland from the Liburnians, off the Adriatic coast and eastwards of the Istrian peninsula. They occupied the interior of the country between the Colapis (Kupa) and Oeneus (Una) rivers, and the Velebit mountain range (Mons Baebius) which separated them from the coastal Liburnians. Their territory covered the central inlands of modern Croatia and Una River Valley in today's Bosnia and Herzegovina. Archaeological documentation confirms their presence in these countries at least from 9th century BC, and they persisted in their area longer than a millennium. The ancient written documentation on inland Iapodes is scarcer than on the adjacent coastal peoples (Liburni, Delmatae, etc.) that had more frequent maritime contacts with ancient Greeks and Romans. The Iapodes had their maximal development and territorial expansion from the 8th to 4th centuries BC. They settled mostly in inland mountain valleys between Pannonia and the coastal Adriatic basin, but in disputation with southern Liburni they periodically reached also the northern Adriatic coast at Vinodol valley (classical Valdevinum). Knowledge of the Iapodes' culture is largely nebulous due to a lack of material evidence. The Iapodes are believed to have been Illyrians, probably a subgroup of Pannonians, or a mixed group with connections to the Pannonians, Celts, and/or Veneti. A major scholar of the Japodi was archaeologist Branka Raunig.
Шығу тегі және туыстығы
Ертедегі Яподтардың нақты шығу тегі белгісіз; археологиялық деректер ертедегі Паннон және басқа да иллирийлермен араласқан туыстық байланыстарды көрсетеді. Иллириялық тайпа туралы алғашқы жазбаша мәліметтер б.з.б. 6 ғасырдан грек жазушыларынан келген. Страбон оларды кельттер мен иллирийлердің аралас халқы деп сипаттаған, олар кельт қаруларын қолданған, денелеріне суреттер салдырған және негізінен бидай мен тарымен күн көріскен; алайда, Страбонның аралас кельт-иллириялық Яподтар мәдениеті туралы пікірі археологиялық зерттеулермен расталмаған. Яподтар б.з.б. 9 ғасырдан бастап болған, ал кельттердің ықпалы б.з.б. 4 ғасырда, Яподтардың құлдырау кезеңінде бұл аймаққа жеткен. Типтік кельт мәдениетіне тән археологиялық деректер тек Купа өзені аңғарындағы (қазіргі Словения-Хорватия шекарасы) Яподтар мен кельт Таурисінің шекаралық аймағында табылды. Басқа жерлерде, әсіресе Хорватиядағы Лика таулы аймағындағы Яподтардың негізгі қоныс аумағында, кельттік заттар өте сирек кездеседі және оларды тек сауда-саттық арқылы түсіндіруге болады.
The exact origin of early Iapodes is uncertain; archaeological documentation suggests mixed affinities to early Pannonii and other Illyrians. The first written mention of an Illyrian tribe is from Greek writers from the 6th century BC. They are provisionally described by Strabo as a mixed race of Celts and Illyrians, who used Celtic weapons, tattooed themselves, and lived chiefly on spelt and millet; however, Strabo's suggestion of a mixed Celtic Illyrian Iapodes culture is not confirmed by archaeology. Originally, Iapodes existed at least from the 9th century BC, and Celtic influence reached the region in the 4th century BC when Iapodes entered a decline. Archeological evidence of typical Celtic culture is documented only in the marginal contact zone of the Iapodes and the Celtic Taurisci along the Kupa river valley (now the Slovenian Croatian border). Elsewhere, and especially in the main Iapodic area of the Lika highlands in Croatia, definite Celtic artifacts are scarce and explicable merely by commercial exchanges.
Римдік жаулап алу
Римдіктер Яподтар туралы олар тонау экспедицияларына құмар, жауынгерлік халық екенін айтса да, басқа археологиялық деректер олардың негізгі экономикалық қызметі кен өндіру және металлургия болғандығын көрсетеді. Бұл прагматик римдіктерді олардың елін жаулап алуға ынталандырды, өзен аңғарлары Адриатика мен Паннония арасындағы стратегиялық байланыс үшін табиғи жол болды. Осыдан туындаған қақтығыстар б.з.б. 171 жылы консул Гай Кассий Лонгин алғаш рет Яподтарға шабуыл жасаған кезде басталды. Б.з.б. 129 жылы Гай Семпроний Тудитан Яподтарға шабуыл жасап, жеңіліске ұшырасты, бірақ Децим Юний Брут келді де оны құтқарып, жеңіс тойын өткізді. Б.з.б. 119 жылы Луций Аврелий Котта мен Гай Цецилий Метелл Яподтарға қарсы тағы бір жорық ұйымдастырды, ол б.з.б. 117 жылы жеңіспен аяқталды. Б.з.б. 78-76 жылдары олар Дальматиялықтарға қарсы соғыстың бөлігі ретінде Гай Косконийдың шабуылына ұшырады. Б.з.б. 56 жылдан бастап Риммен «федус» шартын жасасып, салық төледі, бірақ б.з.б. 52-47 жылдары көтеріліс жасады. Б.з.б. 34 жылы олар Август Цезарь тарапынан толығымен басып алынды. Содан кейін олар ішкі «препозитус Яподум» басшылығымен ішінара автономияны сақтады.
Romans said of the Iapodes that they were a warlike race addicted to plundering expeditions, but other archaeological documentation confirms their main economical activity was mining and metallurgy. That attracted the pragmatic Romans to conquer their country, whose river valleys were also a natural way for strategic communications between the Adriatic and Pannonia. Therefore, induced conflicts started from 171 BC, when consul Gaius Cassius Longinus first attacked Iapodes. In 129 BC, Gaius Sempronius Tuditanus attacked the Iapodes and was nearly defeated, but Decimus Iunius Brutus arrived and rescued him, and he celebrated a triumph. Lucius Aurelius Cotta and Gaius Caecilius Metellus undertook another expedition against the Iapodes in 119, which concluded with a triumph in 117. In 78–76 BC they were also attacked by Gaius Cosconius as part of a war against the Dalmatians. They had a foedus from 56 BC with Rome and paid a tributum, but then from 52–47 BC rebelled. In 34 BC they were finally conquered by Augustus Caesar. Then they conserved a partial autonomy with a domestic praepositus Iapodum.
Мәдениет және қоғам
Таулы елдерінің бай және кең ормандылығына байланысты, олардың үйлері көбінесе ағаштан жасалған шатырлар болған, ал кейбір ірі бекіністерден басқа, тастан салынған құрылыстарды сирек қолданған. Олардың қоныстары көбінесе төбелерде орналасқан, онда 400-3000 тұрғыны болды, ал римдік дәуірдегі негізгі яподиялық қоныстары Метулум, Терпон, Арупиум және Авендо қалалары еді. Олар негізінен дәнді дақылдар мен жүзім өсіріп, түрлі мал өсірген. Олардың ерте металлургиясы кельттердің ықпалына жарты мың жыл бұрын дамыған, бұл аймақта шағын өзгерістерге әкелді. Олардың қоғамында жауынгерлер, ауыл тұрғындары, малшылар, кеншілер және металл өңдеушілер болған. Осы алғашқы кезеңде жетекшілер мен элита анықталмаған, және осы тәуелсіз яподиялықтардың анық ұжымдық саяси ұйымы болған жоқ. Римдіктер кезінде, римдіктер тағайындаған препозитус Яподум басшылығымен, римдеңгейлі элита пайда болды. Олардың классикалық мәдениеті – Паннония, Иллирия, Грек және Рим әсерлерінің алуан құрамы, көбінесе ерекше ерекшеліктерізсіз. Олардың бейнелеу өнерінде үшбұрыштар мен спиральдар түріндегі жиі металл әшекейлер, сондай-ақ үлкен янтарь мұны мен янтарьтан жасалған мүсіндер кездеседі. Римдіктерге дейінгі яподия тілі көбінесе белгісіз: тек олардың топонимдері мен римдік дәуірдегі некрополь жазулары ғана белгілі. Бұл сирек ономастикалық мәліметтер яподия тілінің басқа иллириялық және паннониялық тайпалармен байланысты болуы мүмкін екенін көрсетеді. Тәуелсіздік кезеңінде яподиялықтар толығымен сауатсыз болған және римдік жаулап алуға дейін ешқандай жазу қалдырмаған.
Due to the rich and extensive forests of their mountainous country, their houses were mostly wooden huts, and they rarely used stone constructions except in some major fortifications. Their settlements were mostly on hilltops, including between 400–3,000 dwellers, and the main Iapodic settlements in Roman times were Metulum, Terpon, Arupium and Avendo. They cultivated chiefly cereals and grapes, and kept varied cattle. Their early metallurgy developed a half millennium before Celtic influence that induced here minor modifications. Their society was simple including warriors, villagers, herdsmen, miners, and metalworkers. In that early phase neither leaders nor elite were indicated, and these independent Iapodes had no detectable collective political organisation. Under the Romans, a Romanized elite emerged, led by the praepositus Iapodum installed by Romans. Their classical culture was a varied mixture of Pannonian, Illyrian, Greek and Roman influences, mostly without proper peculiarities. Their figural art included the frequent metal decorations in the form of triangles and spirals, and large amber pearls and amber figurines. The Iapodic language before the Romans is mostly unknown: the only indications available are their toponyms and necropolis inscriptions from Roman times. These scarce onomastic indications suggest the Iapodic tongue may be correlated with other Illyrian and Pannonian tribes. During their independence, the Iapodes appear to have been completely illiterate and left no inscriptions before the Roman conquest.
Дін
Иаподтардың алғашқы діні туралы білу қиын, бірақ ол шығыс Иллириялықтардың дінімен ұқсас болған сияқты. Олар су құдайлары Видасс (римдік Сильван) және Тана (римдік Диана) есімді қасиетті жұпты білген, олардың тасты бейнелері бүгінгі күнге дейін олардың жеріндегі кейбір бұлақтарда сақталған. Олар қасиетті жылқыны тайпалық тотем ретінде, ал қасиетті жыландарды ата-бабаларының символы ретінде құрметтеген. Олардың алғашқы қабірлері көбінесе үңгірлерде болған, ал рим дәуірінде жиі ағаш саркофагтарда жерленген, сондай-ақ керамикалық құмыраларда өртеліп көмілген. Яподиялық жерлеу құмыралары – солтүстік Иллирия және Италияның ситула өнері мен грек өнерінің ықпалымен дамыған ерекше өнер нысаны.
The original religion of Iapodes is scarcely known, and it appears to be similar with other eastward Illyrians. They knew the divine pair of water deities Vidassus (as Roman Sylvanus) and Thana (as Roman Diana), whose rocky reliefs persist today at some springs in their area. They worshiped the holy horse as their tribal totem, and also the holy snakes as the symbol of their ancestors. Their early tombs were usually in caves, and then in Roman times often in wooden sarcophagi and also incinerated in ceramic urns. Japodian burial urns were art a unique form influenced to a degree by the Situla art of northern Illyria and Italy and by Greek art.
Археогенетика
Nature (2022) журналында жарияланған археогенетикалық зерттеулер ерте темір дәуіріндегі үш Япод жерінен алынған 8 үлгіні зерттеді. Тесттен өткен бес ер адамның барлығы Y ДНК гаплогруппасының J2b2a1 L283 (> J Y86930) әкелік желісіне жатты. Митохондриялық ДНК гаплогруппалары H, H1, 2x H3b, H5, T2a1a, T2b және U5a1g болып бөлінді.
A archaeogenetic studies published in Nature (2022) examined 8 samples from three Early Iron Age Iapodes sites. All five tested men belonged to the Y DNA haplogroup patrilineal line J2b2a1 L283 (> J Y86930). The mtDNA haplogroups fell under H, H1, 2x H3b, H5, T2a1a, T2b and U5a1g.