Петер Йозеф Дитцген: Неміс социалистік философы және журналисі

Кіріспе

Неміс философы (1828–1888)

Питер Йозеф Дицген (9 желтоқсан 1828 – 15 сәуір 1888) – неміс социалистік философы, марксист және журналист. Дицген Пруссияның Рейн провинциясындағы Бланкенберг қаласында дүниеге келген. Ол әкесі Иоганн Готфрид Анно Дицгеннің (1794–1887) және анасы Анна Маргарета Люккераттың (1808–1881) бес баласының ағасы болды. Әкесі сияқты, ол кәсіп бойынша тері илеуші болды; Зигбургтегі туысының бизнесін мұраға алды. Өзін-өзі біліммен қамтып, Маркс пен Энгельстен тәуелсіз, социалистік теорияның тәуелсіз философы ретінде диалектикалық материализм тұжырымын дамытты. Оның Евгений Дицген есімді бір ұлы болды.

Өмір

Жас кезінде Джозеф Дицген 1848 жылғы неміс революциясының әйгілі қырық сегізшілерімен жұмыс істеді. Сол жерде ол алғаш рет Карл Маркс және басқа социалистік революционерлермен кездесіп, социалистік философ ретінде мансабын бастады. 1848 жылғы революция сәтсіз аяқталғаннан кейін, 1849 жылдан 1851 жылға дейін АҚШ-та болды, сосын 1859 жылдан 1861 жылға дейін қайта оралды. Жаңа әлемде ол Американың оңтүстігін аралап, құл мемлекеттеріне тән линчелеулерге тікелей куә болды. Саяхаттары арасында Дицген 1852 жылы Германияда Карл Маркспен бірге Коммунистер одағына қосылды. 1853 жылы әйелі Кордула Финкке үйленген соң, Германияның Винтершайд қаласында (қазіргі Руппихтероттың бір бөлігі) тері өңдеушілік кәсіпорынын құрды. 1859 жылы АҚШ-қа оралғанда Монтгомериде (Алабама штаты) тағы бір тері өңдеушілік орнын ашты. 1864 жылдан 1868 жылға дейін Санкт-Петербургте ұлы Евгениймен бірге тұрды, ол мемлекеттік тері өңдеушілік зауытының басқарушысы болды. Ол Ресей патшасымен бірге орыс әдістерін жетілдіру жөнінде жұмыс істеді. Ресейде болған кезінде ол өзінің алғашқы еңбектерінің бірі – «Адам миының табиғаты» атты еңбегін жазды, ол 1869 жылы жарық көрді. Маркс еңбекті алғаш оқығаннан кейін Энгельске көшірмесін жіберіп, былай деді: «Менің ойымша, Дж. Дицген барлық идеяларын екі баспа табағына сыйғызып, оларды күнші ретінде жеке атымен жариялаған дұрыс. Егер ол оларды ұсынған көлемде жарияласа, онда диалектикалық дамудың жетіспеушілігі мен айналып-толғануынан өзін абыройсыз етеді». Ол саяхаттағанда, әйелі 1869 жылдың ортасында ол оралғанша Германиядағы отбасылық тері өңдеушілік кәсіпорынын басқарды. 1881 жылы Джозеф ұлы Евгенийді Кайзердің жақын арадағы әскерге шақыруынан сақтау үшін, өзінің жазбаларын және құжаттарын қорғау үшін, сондай-ақ жаңа әлемде отбасылық үйді қамтамасыз ету үшін АҚШ-қа жіберді. Жасы 19-да Нью-Йоркке келген Евгений тез арада Чикагода отбасылық бизнес – «Юджин Дицген компаниясын» құрды. Ол әлемдегі ең ірі жобалау және геодезиялық жабдықтарды өндіруші және дистрибьюторлардың біріне айналды және 20 ғасырдың көп бөлігінде солай болды. Компания бүгін де Nashua Paper бөлімшесі ретінде жұмыс істейді, ал оның екі ғимараты Чикагоның қазіргі танымал Printer's Row және Линкольн Парк аудандарында әлі де тұр. Осы кезеңде Евгений мен Жозеф үлкен хат алмасу арқылы тығыз байланыста болды, қазіргі уақытта олар құжатталып, жарияланып жатыр. Сол жылы Джозеф Германия Рейхстагына (парламентке) сайлауға түсті, бірақ 1884 жылы Нью-Йоркке эмиграциялады. Екі жылдан кейін Чикагоға көшіп, «Arbeiterzeitung» газетінің редакторы болды. Айыныштысы, 1888 жылы Джозефтің қазасы ұлының тәуелділігіне соңғы нүкте болды, бірақ оның отбасылық желісі 20 ғасырдың ең маңызды оқиғаларына қатыса берді: Бірінші дүниежүзілік соғыстан бастап, 1936 жылғы Берлин Олимпиадасына дейін, Екінші дүниежүзілік соғыстың ортасына дейін. Дицгеннің сөздері мен өмірі кейбіреулер үшін Бірінші Интернационал кезінде саяси солшылдардың арасындағы бірлікті көрсетеді, анархистер мен марксистер кейіннен бөлініп кеткенге дейін: «Менің ойымша, адам анархист пе, әлде социалист пе дегенге көп мән берудің қажеті жоқ, себебі маған бұл айырмашылыққа тым көп мән беріледі деп көрінеді». Бұл оның сол кездегі дауларға көбірек келісімді немесе кем дегенде бейтарап көзқараспен қарағанын көрсетеді (Анархизм мен марксизмті қараңыз).

Early on in his youth, Joseph Dietzgen worked with the famed Forty Eighters of the 1848 German Revolution. It was there that he first met Karl Marx and other socialist revolutionaries, and began his career as a socialist philosopher. Following the failure of the 1848 Revolution he spent some time in the United States from 1849 to 1851, returning once again for a visit from 1859 to 1861. While in the New World he traversed the American South and witnessed first hand the lynchings which had come to characterize the slave states. During the period between his travels, Dietzgen joined the Alliance of Communists with Karl Marx back in Germany in 1852. In 1853, after marrying his wife Cordula Finke, he established his tannery business in Winterscheid (today part of Ruppichteroth), Germany. When he returned to the United States in 1859 he set up another tannery in Montgomery, Alabama. From 1864 to 1868, he lived with his son Eugene in St. Petersburg, where he was manager of the state tannery. He worked with the Tsar of Russia on improvement of the Russian methods. During his time spent in Russia he wrote one of his earliest texts, The Nature of Human Brain Work, which was published in 1869. Upon his first reading of the text, Marx forwarded a copy to Engels, remarking, "My opinion is that J. Dietzgen would do better to condense all his ideas into two printer's sheets and have them published under his own name as a tanner. If he publishes them in the size he is proposing, he will discredit himself with his lack of dialectical development and his way of going round in circles." While he traveled, his wife managed the family tannery business back in Germany until he returned in mid 1869. In 1881 Joseph sent his son Eugene to the United States in order to avoid the Kaiser's upcoming army draft, to safeguard his articles and documents, as well as to secure a family home in the new world. Young Eugene was 19 when he arrived in New York, but quickly jump started a thriving family business in Chicago, the Eugene Dietzgen Company. It became one of the world's top drafting and surveying supply manufacturers and distributors and remained such through most of the 20th century. The company still exists today as a division of Nashua Paper, and its two buildings still stand in Chicago's now trendy Printer's Row and Lincoln Park areas. During this period, Eugene and Joseph kept in close contact through extensive letters which are currently being documented and published. In the same year, Joseph ran for the elections of the German Reichstag (the parliament), but emigrated in 1884 to New York City. He moved to Chicago two years later, where he became editor at the Arbeiterzeitung. Unfortunately Joseph's death in 1888 marked an end to his son's dependency, but his family line would continue to be part of some of the biggest engagements of the 20th century; from World War I, to the 1936 Berlin Olympics, to the heart of World War II. Dietzgen's words and life have for some underscored the unity that existed on the political left at the time of the First International, before Anarchists and Marxists were later divided: "For my part, I lay little stress on the distinction, whether a man is an anarchist or a socialist, because it seems to me that too much weight is attributed to this difference." This suggests he took a more concilliatory, or at least more aloof view of the disputes of the moment (see Anarchism and Marxism).

Өлім

Дицген үйінде сигарета шегіп отырып қайтыс болды. Ол Линкольн паркінде серуендеп, "капиталистік өндірістің жақын арада құлдырауы" туралы "жанды да қызу" саяси пікір алмасып тұрған. Ол сөйлеп тұрып, қолын көтеріп, сөзін тоқтатты – жүрек парализінен көз жұмды. Қазір Чикагодағы Форст Парктегі Уолдхайм зиратында (қазір Форест Хоум зираты) Хеймаркет оқиғасынан кейін жазаланғандардың (Хаимаркет шейіттері деп белгілі) қабірлерінің жанында жерленген.

Мұра

Антон Паннекек, голланд астрономы және кеңес коммунисі (сол қанатты коммунист, Лениннің «Сол қанатты Коммунизм: Балалық ауру» деп атаған тобына немесе ұстанымына жатады), Лениннің «Материализм және эмпириокритицизм» еңбегінде Дицгеннің соңғыдан бұрынғы жазылған еңбегін («Логика туралы хаттар») келтіргенін, бірақ соңғы жазылған («Философияның оң нәтижесі») еңбегін ескермегенін атап өтті. 1938 жылы Ленин туралы жазған кітабында, бұл еңбек КСРО-да философияның парадигмасы мәртебесіне ие болғаннан кейін, Паннекек мәтінге қатысты өткір сын айтты. Паннекек Лениннің Дицгеннің соңғы философиялық еңбегін толығымен назарсыз қалдырғанын және осылайша Дицгеннің ой-пікірінің эволюциясын дұрыс түсінбегенін мәлімдеді. Дицгеннің жазбалары Паннекек пен оның ұстанымдастарында (әсіресе Кеңес коммунистік ұжымы сияқты топтарда, Дицгеннен қолдау және заңдылық іздегендерде) кеңінен талқыланып, ең көп қызығушылық тудырады. Шындығында, Паннекек Дицгеннің жазбаларын мәтіндік заңдылықтың маңызды көзі ретінде қарастырғандай көрінеді. Басқаларынан айырмашылығы, Дицгеннің өмірінде оған қызығушылық шамалы болды. Паннекектің көзқарастарының контекстін ескере отырып, оның Дицгенге деген қатысы, кем дегенде, «негізгі ағымдағы» марксистік дискурстың кейбір аспектілерін сынауға мүмкіндік беретін, немесе «лицензия» ретінде қарастырылған болуы мүмкін (бұл дискурс шеңберінде заңдылықты сақтауға болатын). Ол кейде еске алынса да және бірінші «марксистік» буын үшін маңызды болса да, Паннекектің Дицгенге деген қызығушылығының көп бөлігі, оған қызығушылық танытқан көптеген адамдар үшін, көптеген ағымдарда ескірген болуы мүмкін. Мысалы, оның бірі – нақты «марксистік» нормативтік дискурстың қатаң шеңберінде өз ұстанымын негіздеу және оны философиялық тұрғыдан терең зерттеу қалауы болуы мүмкін. Әсіресе, Дицген өзінің позицияларын негіздеу үшін номиналды ережелерді сақтай отырып, нақты «марксистік» дискурстық құрылымға сілтеме жасауды немесе оған сүйенуді көздеген басқаларға қарағанда ерекшеленді. Екінші Интернационалдың құлауы және жаңа дискурсивтік бөлініс сызықтарын тудырған басқа да дамулармен, текстік-критикалық тәсілдердің тартымдылығы азайды, себебі билікке немесе мәтіндік көздерге (Паннекек өзінің poleмикасында сілтеме жасағандай) биліктің орнына қоюға жасалған талаптарға қарсылық немесе көңілі толушылық күшейді. Дицгеннің суреті Германия Демократиялық Республикасында шығарылған естелік почта маркасында бейнеленген.

Anton Pannekoek, the Dutch astronomer and council communist (a left communist, belong to the group or position which Lenin called "Left Wing" Communism: An Infantile Disorder noted that, in "Materialism and Empirio criticism", Lenin cited Dietzgen's penultimately composed work (the "Letters on Logic"), but not the final one to be composed ("The Positive Outcome of Philosophy"). In his 1938 book on Lenin, written after the work had already been given the status of a paradigm of philosophy in the USSR, Pannekoek included a highly critical response to the text. In particular, Pannekoek charged that Lenin had completely ignored Dietzgen's last composed philosophical work and therefore misunderstood the development of Dietzgen's thought. It is largely through the legacy of the followers and supporters of Pannekoek and his positions (which sought support and legitimacy from Dietzgen, in particular in groups like the Council Communist Collective, that the writings of Dietzgen are most discussed and attract the most interest. In fact, it seems Pannekoek treated Dietzgen’s writings as a key source for textual legitimacy. Besides that, there has historically remained little interest in Dietzgen beyond the lifetimes of his contemporaries. Considering the background of Pannekoek's views, it seems his treatment of Dietzgen was in some part as a potential source of, or "license" for critique of, at least some qualities "mainstream" Marxist discourse (that would be able to maintain legitimacy within its discourse). Though he was sometimes mentioned and of some relevance to the first “Marxist” generation, it is perhaps that much of what had been Pannekoek’s attraction to Dietzgen, was arguably already being superseded in many circles in the eyes many to whom it might have appealed. For example, one attraction may have been a desire for certain more extensive philosophical investigation as well as justification of one’s position within the bounds of, and on the basis of a strictly understood form of Marxist discourse. In particular, it seems Dietzgen did not any others those who nevertheless intended to apply or make reference to a specifically "Marxist" normative structure of discourse, with some adherence its characteristic nominal rules for justification of positions. With the downfall of the Second International and other developments creating new and different discursive lines of division, the more pure textual critical approaches lost their attraction because of greater opposition to or disillusionment with, claims to authority or superseding authority on the basis of textual sources such as those that Pannekoek referenced in his polemics. Dietzgen figured on a commemorative postage stamp issued in the German Democratic Republic.

Жазбалар жинағы

Йозеф Дитцген, Барлық жазбалары, Эуген Дитцгеннің редакциясымен, 4-басылым, Берлин, 1930
Йозеф Дитцген, Үш томдық жазбалар, ГДР Ғылым академиясының философия жұмыс тобының редакциясымен, Берлин, 1961–1965