Кіріспе

Неміс туған британдық физик (1907–1995)

Сер Рудольф Эрнст Пейерлс, (5 маусым 1907 – 19 қыркүйек 1995) – британдық физик, Ұлыбританияның ядролық қару бағдарламасы – «Түтік қорытпалары», сондай-ақ кейіннен жүзеге асырылған «Манхэттен жобасы», одақтастардың біріктірілген ядролық бомба бағдарламасында маңызды рөл атқарған. «Physics Today» журналында 1996 жылы жарық көрген оның некрологында ол «ядролық физиканың әлемдік саясат аренасына енуінің тарихи драмасындағы маңызды тұлға» деп сипатталған. Пейерлс физиканы Берлин университетінде, Арнольд Зоммерфельд басшылығымен Мюнхен университетінде, Вернер Гейзенберг басшылығымен Лейпциг университетінде және Вольфганг Паули басшылығымен Цюрихтегі ЭТН-де оқыды. 1929 жылы Лейпцигте докторлық диссертациясын қорғағаннан кейін Цюрихте Паулидің ассистенты болды. 1932 жылы ол Рокфеллер стипендиясын алды, оны Энрико Ферми басшылығымен Римде, содан кейін Ральф Х. Фаулер басшылығымен Кембридж университетінің Кавендиш зертханасында оқу үшін пайдаланды. 1933 жылы Адольф Гитлер билікке келгеннен кейін еврей тегіне байланысты туған жеріне қайтудан бас тартып, Ұлыбританияда қалды, онда ол Манчестердегі Виктория университетінде Ханс Бетемен, содан кейін Кембридждегі Монд зертханасында жұмыс істеді. 1937 жылы, жаңа тағайындалған австралиялық физика профессоры Марк Олифант, оны Бірмингем университетінде қолданбалы математика кафедрасын басқаруға шақырды. 1940 жылдың наурыз айында Пейерлс Отто Роберт Фришпен бірлесіп Фриш-Пейерлс меморандумының авторы болды. Бұл қысқаша мақалада алғаш рет атом бомбасын аз мөлшердегі ыдырайтын уран-235-тен жасауға болатыны көрсетілді. Осыған дейін мұндай бомбаны жасау үшін көп тонна уран қажет деп есептелген, сондықтан оны жасау және пайдалану мүмкін емес деп саналған. Бұл мақала британдықтардың, содан кейін американдықтардың ядролық қаруға деген қызығушылығын оятуға ықпал етті. Ол сонымен қатар өзінің отандасы Клаус Фуксты «Түтік қорытпалары» деп аталған британдық ядролық қару жобасында жұмыс істеуге тартты, нәтижесінде 1950 жылы Фукс Кеңес Одағының тыңшысы болып ашылғанда Пейерлс күдікке ілікті. Соғыстан кейін Пейерлс Бірмингем университетіне оралды, онда ол 1963 жылға дейін жұмыс істеді, содан кейін Оксфорд университетінің Нью-колледжінің физика профессоры және мүшесі болды, 1974 жылы зейнеткерлікке шықты. Бірмингемде ол ядролық күштер, шашырау, кванттық өріс теориясы, ядродағы ұжымдық қозғалыс, көлік теориясы және статистикалық механика салаларында жұмыс істеді, сондай-ақ Харвеллдегі Атом энергиясын зерттеу мекемесінің консультанты болды. Ол көптеген марапаттар алды, соның ішінде 1968 жылы рыцарлық атаққа ие болды, және бірнеше кітап жазды, олардың ішінде «Қатты денелердің кванттық теориясы», «Табиғат заңдары» (1955), «Теориялық физикадағы жаңалықтар» (1979), «Теориялық физикадағы тағы да жаңалықтар» (1991) және автобиографиясы «Көшпенді құс» (1985) кіретін еді. Ол өзінің көмегімен пайда болған ядролық қару туралы алаңдап, «Атом ғалымдарының бюллетенінде» жұмыс істеді, Ұлыбританиядағы Атом ғалымдары қауымдастығының президенті болды және Пугаш қозғалысына қатысты.

Ерте өмір

Рудольф Эрнст Пейерлс Берлиннің Обершёневайде қалашығында еврей саудагерлер отбасында, электр инженері Генрих Пейерлстің үш баласының ең кішісі болып дүниеге келді. Оның әкесі Allgemeine Elektricitäts Gesellschaft (AEG) кабель зауытының басқарушы директоры, ал анасы – әкесінің бірінші әйелі Элизабет (Вейгерт) болды. Рудольфтың ағасы Альфред және апасы Энни болды. 1929 жылы Лейпциг университетіне қабылданды. Оның теориясы металдардың өте төмен температурадағы қасиеттерін нақты болжады, бірақ оларды тәжірибе жүзінде растау үшін тағы жиырма жыл өтеді. Пейерлс Эгон Оруанға Фрэнк Набарро кеңейткен, және Пейерлс-Набарро күші деп аталатын дислокацияны жылжытуға қажетті күшті түсінуге көмектесті. 1929 жылы Цюрихте Гейзенберг пен Паулидің басшылығымен қатты дене физикасын оқыды. Кванттық физика бойынша оның ерте жұмыстары жартылай өткізгіштердің жылу және электр өткізгіштігін түсіндіру үшін оң заряд тасымалдаушылар теориясына әкелді. Ол жартылай өткізгіштердегі «тесіктер» тұжырымының алғашқы дамушысы болды. Леон Бриллуэннан бұрын «аймақтарды» анықтады, бірақ қазіргі уақытта идея Бриллуэнмен байланысты, және оны фонондарға қолданды. Осылайша ол фонондар үшін Болцман теңдеулерін және umklapp процесін ашты. Германияда Адольф Гитлер билікке келген соң, 1933 жылы ол үйіне қайтпай, Ұлыбританияда қалуды шешті. Гамбург университетіндегі Ото Штерннің ұсынысын қабылдамады. Ұлыбританияда қалуға рұқсат алып, Германиядан және басқа да фашистік елдерден келген ғалымдарға көмектесу үшін құрылған Академиялық көмек кеңесінің қаржысымен Манчестердегі Виктория университетінде жұмыс істеді. Оның жақын туыстарының көпшілігі Германиядан кетіп қалды; ағасы мен оның отбасы Ұлыбританияда қоныстанды, ал әпкесі мен оның отбасы, әкесі мен анасымен бірге оның ағасы Зигфрид тұратын АҚШ-қа көшіп кетті. Пейерлс Джеймс Чадвикпен фотодизинтеграция және қорытпалардың статистикалық механикасы бойынша Бетемен бірлесіп жұмыс істеді. Олардың нәтижелері әлі күнге дейін толық қорытпалардағы құрылымдық фазалық өзгерістердің орташа өріс теорияларының негізі болып табылады. Оның жұмысының көп бөлігі металдардың электрондық теориясына қатысты болғанымен, ол Дирактың «тесік» теориясын да зерттеді және Бетемен бірлесіп нейтрино туралы мақала жазды. Манчестер университеті оған ғылым докторы (D. Sc.) дәрежесін берді. Кейін Кембриджге оралып, Дэвид Шоенбергпен Монд зертханасында суперотказғыштық және сұйық гелий бойынша жұмыс істеді. Оған дәріс оқуға мүмкіндік беру үшін, Кембридждегі Сент-Джонс колледжі оған регламентіне сәйкес М. А. дәрежесін берді. 1936 жылы Марк Олифант Бирмингем университетінің физика профессоры болып тағайындалды және ол Пейерлске онда құрылып жатқан қолданбалы математика кафедрасы туралы айтты (Қолданбалы математика бүгінгі күні теориялық физика деп аталады). Пейерлс Харри Мэйси мен Гарри Джонстың бәсекесіне қарамастан жұмысқа орналасты. Бұл тағайындама Пейерлске тұрақты, сенімді қызмет берді. Оның студенттерінің арасында Фред Хойл және Үндістаннан келген студент П. Л. Капур болды. Капурмен бірге ол Грегори Брейт пен Юджин Вигнердің бұрынғы тербеліс теориясында берілген ядролық реакциялардың дисперсиялық формуласын шығарды, бірақ қазір жалпылау шарттарын қосты. Бұл қазір Капур-Пейерлс туындысы деп аталады. Бұл әдіс әлі де қолданылуда, бірақ 1947 жылы Вигнер мен Леонард Айзенбуд одан кеңінен қолданылатын баламалы әдісті әзірледі. 1938 жылы Пейерлс Копенгагенге сапар шекті, онда ол Бор және Джордж Плачекпен қазіргі уақытта Бор-Пейерлс-Плачек қатынасы деп аталатын мақала бойынша бірлесіп жұмыс істеді. Екінші дүниежүзілік соғыс басылып шығармас бұрын басталды, бірақ жобалар пікір алу үшін таратылды және ол барлық уақыттағы ең көп сілтемеленген жарияланбаған мақалалардың бірі болды.

Фриш пен Пейрл меморандумы

1939 жылдың қыркүйегінде Екінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін Пейерлс Германиядан қашқан әріптесі Отто Роберт Фришпен бірге ядролық қаруды зерттеумен айналыса бастады. Айырықша жағдай, олар Бірмингем университетіндегі радар жұмысына қатысуға рұқсат алмады, себебі ол жау шетелдік ғалымдар үшін тым құпия деп саналды. Пейерлс 1940 жылдың 27 наурызында британдық азаматтыққа қабылданды. Ол фашизм мен милитаризмге қарсы күреске қатысуға құштар еді, бірақ оны қабылдаған жалғыз ұйым – Аудармалық өрт сөндіру қызметі болды. Ол Торонто университетінің ұсынысын қабылдап, екі баласын Канададағы бір отбасымен бірге тұруға жіберді. 1940 жылдың ақпан және наурыз айларында Пейерлс пен Фриш Фриш-Пейерлс меморандумының авторы болды, оны Пейерлс теріп жазды. Бұл қысқаша мақала алғаш рет атом бомбасын аз мөлшердегі ыдырайтын уран-235-тен жасауға болатынын көрсетті. Қолда бар мәліметтерге сүйене отырып, олар 1 кг-нан кем мөлшерде қажет екенін есептеді. Шын мәнінде, сындық масса шамамен төрт есе көп; бірақ соған дейін мұндай бомбаны жасау және пайдалану үшін көп тонна уран қажет болады деп есептелген, демек, ол іс жүзінде мүмкін емес еді. Олар жарылыстың күшін, оның физикалық, әскери және саяси салдарларын бағалауды жалғастырды. Фриш-Пейерлс меморандумы алдымен британдықтардың, содан кейін американдықтардың атом қаруына қызығушылығын оятуда шешуші роль атқарды. 1941 жылы оның нәтижелері МАУД комитетінің есебі арқылы Америка Құрама Штаттарына жетті, бұл Манхэттен жобасын құруға және одан кейін атом бомбасын әзірлеуге ықпал етті. Фриш-Пейерлс меморандумы мен МАУД комитетінің есебінің арқасында британдық және американдық ғалымдар бомба жасау мүмкін бе емес деген сұрақтан гөрі, оны қалай жасау керектігі туралы ойлана бастады. Фриш пен Пейерлс жау шетелдіктер ретінде бастапқыда МАУД комитетіне қабылданбады, бірақ бұл қателік тез ұғылды және олар комитеттің Техникалық кіші комитетіне мүше болып сайланды. Бұл олардың радар жұмысына рұқсат алғанын білдірмейді. 1940 жылдың қыркүйегінде Олифант өзінің хатшысын Пейерлс пен Фриштің МАУД комитеті үшін дайындаған құжаттарын теріп жазу үшін ұсынғанда, оларға Нюфилд ғимаратына кіруге рұқсат берілмеді, сондықтан Пейерлс оларды диктофонға балауыз цилиндрлерге жаздырып теріп алды. Фриш пен Пейерлс бастапқыда уранды байытудың ең тиімді жолы – жылулық диффузия деп ойлады, бірақ бұл тәсілдің қиындықтары айқын болған соң, олар газдық диффузияға көшті, және осы мәселе бойынша сарапшы ретінде Германиядан келген Франц Симонды шақырды. Пейерлс 1941 жылдың мамыр айында тағы бір Германиядан келген босқын, Клаус Фуксты өз көмекшісі ретінде жұмысқа алды.

Манхэттен жобасы

MAUD комитетінің қорытындылары нәтижесінде ядролық қаруды әзірлеу жұмыстарын үйлестіру үшін «Түтік қорытпалары» деп аталатын жаңа дирекция құрылды. Кеңес төрағасы сэр Джон Андерсон жауапты министр болды, ал «Империялық химиялық өнеркәсіптер» (ICI) компаниясынан Уоллес Акерс «Түтік қорытпалары» директоры болып тағайындалды. Пейерлс, Чадвик және Саймон Акерс төрағалық еткен Техникалық комитеттің құрамына енді. 1941 жылдың қараша айында оның алғашқы отырысына екі американдық қонақ – Гарольд Юри және Джордж Б. Пеграм қатысты. Сол жылы Пейерлс АҚШ-қа ұшып барып, Нью-Йоркте Юри мен Фермиге, Чикагода Артур Х. Комптонға, Берклиде Роберт Оппенгеймерге және Вирджиния штатының Шарлоттсвилл қаласында Джесси Бимске барды. Джордж Кистиаковский ядролық қару көп зиян тигізбейтінін, себебі энергияның басым бөлігі ауаны қыздыруға жұмсалатынын айтқанда, Пейерлс, Фукс, Джеффри Тейлор және Дж. Г. Кинч оның сөзін жоққа шығару үшін гидродинамикалық есептеулер жасады. 1943 жылдың 19 тамызында Квебек келісіміне қол қойылғаннан кейін «Түтік қорытпалары» мен «Манхэттен жобасы» біріктірілді. Акерс Лондонға телеграмма жіберіп, Чадвик, Пейерлс, Олифант және Саймонға «Манхэттен жобасына» британдық миссияға қосылу үшін Солтүстік Америкаға дереу аттануды бұйырды. Олар келісімге қол қойылған күні келді. Саймон мен Пейерлс Kellex корпорациясына қосылды, ол K 25 жобасымен айналысып, американдық газдық диффузиялық зауытын жобалап және салған. Kellex Вулворт ғимаратында орналасқан болса, Пейерлс, Саймон және Николас Курти Уолл-стриттегі британдық жабдықтау миссиясында кеңселерін ұстады. 1944 жылдың наурыз айында Тони Скайрм мен Фрэнк Киртон да оларға қосылды. Курти 1944 жылдың сәуірінде, ал Киртон қыркүйекте Англияға оралды. Пейерлс 1944 жылдың ақпанында Лос-Аламос зертханасына ауысты, содан кейін шілдеде Скайрм, ал тамызда Фукс келді. Лос-Аламоста британдық миссия зертханамен толық интеграцияланды, британдық ғалымдар оның көптеген бөлімдерінде жұмыс істеді, тек плутоний химиясы және металлургиясы бөлімдерінен ғана шеттетілді. Оппенгеймер Бетті зертхананың беделді Теориялық (Т) бөлімінің басшысы етіп тағайындағанда, Эдвард Теллерді ренжітті, оған жеке тобы берілді, оның міндеті Теллердің «Супер» бомбасын зерттеу болды. Содан кейін Оппенгеймер «Манхэттен жобасының» директоры, бригадир генерал Лесли Р. Гроувске Пиерлсті Т-бөлімінде Теллердің орнына жіберуді сұрады. Пейерлс Нью-Йорктан 1944 жылдың 8 ақпанында келді, содан кейін Чадвиктің орнын Лос-Аламостағы британдық миссияның басшысы болды. Пейерлс сонымен қатар T 1 (Имплозия) тобының жетекшісі болды және жарылыс күшін сфералық пішінге шоғырландыру үшін имплозиялық типтегі ядролық қаруда қолданылатын жарылғыш линзалардың дизайнына жауапты болды. Ол «Манхэттен жобасына» қатысқан британдық миссияның басшысы Чадвикке Вашингтонға тұрақты есептер жіберіп тұрды. Гроувс бұл туралы білгенде, Пейерлстен де есеп беруін сұрады. Пейерлс 1945 жылдың 16 шілдесінде «Тринити» ядролық сынағында болды. 1946 жылдың қаңтарында Англияға оралды. Ядролық қару жобасына қосқан үлесі үшін ол 1946 жылғы Жаңа жылдық құрмет көрсетулерде Британ империясы орденінің командирі болып тағайындалды және 1946 жылы АҚШ-тың «Азаттық медалімен» күміс пальмамен марапатталды.

Шымкенттік шұғыл

Пейерлс Фуксты британдық жобаға тартуға жауапты болды, бұл әрекет 1950 жылы Фукс кеңес шпионы екені анықталғанда Пейерлстің күдікке ілігуіне себеп болды. 1999 жылы The Spectator журналы журналист Николас Фарреллдің Пейерлсті Кеңес Одағының тыңшысы деп айыптаған мақаласын жариялағанда Пейерлс отбасының наразылығын тудырды. Мақала құпия қызмет тарихшысы Найджел Уэст ұсынған ақпаратқа негізделген, ол Пейерлсті Венона кесінділерінде "Фогель", кейін "Перс" кодовые аттарымен белгіленген тыңшы ретінде көрсетті, ал оның әйелі Дженяны "Тина" кодовые атымен байланыстырды. Алайда, "Тина" мен Дженяның арасындағы байланыс "Тина" туралы белгілі мәліметтерге сәйкес келмеді, және 1999 жылы ол Мелита Норвуд екені анықталды. Сондай-ақ, Пейерлс "Перс" суреттеріне де сай келмеді, себебі "Перс" Клинтон инженерлік жұмыстарында жұмыс істеген, ал Пейерлс – жоқ. Соғыстан кейін Пейерлске күдік тудыруға жеткілікті себептер болды. Ол Фуксты жұмысқа алған ғана емес, оның жұмысқа орналасуы және қауіпсіздік мәселелері бойынша "қамқоршы" рөлін атқарды, сондай-ақ Фуксқа толық қауіпсіздік рұқсаты беру үшін билік органдарына қысым жасады, олсыз ол Пейерлстің жұмысына көмектесе алмас еді. Фукс біраз уақыт Пейерлстер отбасында тұрды. Пейерлстің әйелі орыс тілінде сөйлейтін болды, оның інісі де солай еді, және ол Екінші дүниежүзілік соғыстан бұрын және кейін Кеңес Одағындағы әріптестерімен тығыз байланыста болды. Фукс сияқты коммунист болмаса да, Пейерлстің солшыл саяси көзқарастары бар екені белгілі болды, және оның осындай көзқарастағы әріптестері де болды. 1951 жылы Чикагодағы Ядролық физика конференциясына қатысу үшін оған АҚШ визасы берілмеді. Келесі жылы ұсынылған өтініш қабылданды, бірақ 1957 жылы американдықтар оның қатысынан алаңдады, ол кеңесші ретінде қызмет ете берсе, Харвеллдегі Атом энергиясын зерттеу орталығымен ақпарат алмасуға дайын емес екенін мәлімдеді. 1952 жылы Рутерфорд естелік медалімен, 1959 жылы Корольдік медальмен, 1962 жылы Лоренц медалімен, 1963 жылы Макс Планк медалімен, 1968 жылы Гатри медалі және сыйлығымен, ал 1980 жылы атом энергиясы ғылымына ерекше үлес қосқаны үшін АҚШ үкіметінен Энрико Ферми сыйлығымен марапатталды. 1986 жылы ол Копли медалімен марапатталды, Рутерфорд естелік лекциясын оқыды, ал 1991 жылы Дирак медалі мен сыйлығын алды. 2004 жылғы 2 қазанда Оксфорд университетінің Теориялық физика бөлімшесі орналасқан ғимарат ресми түрде Сер Рудольф Пейерлс атындағы Теориялық физика орталығы деп аталды.