Кіріспе
Француз жазушысы және гуманисі (1553 жылы қайтыс болды). Діни және дінге қарсы, христиан және еркін ойшыл, дәрігер және өмірге құмар, оның көп қырлы тұлғасы кейде қайшы болып көрінеді. Реформацияның діни және саяси дау-дамасының ортасында Рабле романдарында өз заманының маңызды мәселелерін көтерді. Оның өмірі мен шығармаларына берілген бағалар, үстем ойлау үлгілеріне байланысты уақыт өте келе өзгеріп келді. Рабле Эразмды құрметтеді және оны сияқты христиан гуманисі саналады. Ол ортағасырлық схоластиканы сынап, қуатты билеушілер мен папалардың кемшіліктерін әжуалады, оларға қарсы грек-римдік білім мен халық мәдениетін қойды. Рабле Гаргантуа мен Пантагрюелдің балалық шағын баяндайтын алғашқы екі томды білдюнгс-роман стилінде жазды, ал кейінгі шығармалары – Үшінші кітап (философиялық романның белгісі) және Төртінші кітап – мазмұны жағынан әлдеқайда тереңдеген. Оның әдеби мұрасы соншалық, «раблеяндық» сөзі «қалыңдық, әжуалық, шамадан тыс карикатуралық бейнелеу немесе батыл натурализммен ерекшеленетін» нәрсені білдіреді.
Both ecclesiastical and anticlerical, Christian and a freethinker, a doctor and a bon vivant, the multiple facets of his personality sometimes seem contradictory. Caught up in the religious and political turmoil of the Reformation, Rabelais treated the great questions of his time in his novels. Assessments of his life and work have evolved over time depending on dominant paradigms of thought. Rabelais admired Erasmus and like him is considered a Christian humanist. He was critical of medieval scholasticism, lampooning the abuses of powerful princes and popes, opposing them with Greco Roman learning and popular culture. Rabelais is widely known for the first two volumes relating the childhoods of the giants Gargantua and Pantagruel written in the style of bildungsroman, his later works—the Third Book (which prefigures the philosophical novel) and the Fourth Book are considerably more erudite in tone. His literary legacy is such that the word Rabelaisian designates something that is "marked by gross robust humor, extravagance of caricature, or bold naturalism".
Туриннің ауылдарынан монастырлық өмірге
Роджер де Гайньердің (1642–1715) дәстүріне сәйкес, Франсуа Рабле сенешал және заңгер Антуан Рабледің ұлы болды және қазіргі уақытта Рабле мұражайы орналасқан Сейлидегі (Кинон маңындағы) Ла Девиниер елордасында туылды. Оның нақты туған күні (шамамен 1483–1494) және қайтыс болған күні (1553) белгісіз, бірақ көптеген ғалымдар оның туған күнін 1483 жыл деп қабылдайды. Оның білімі орта ғасырдың соңғы кезеңіндегідей болды: грамматика, риторика және диалектиканы зерттейтін тривиумдық оқудан бастап, арифметика, геометрия, музыка және астрономиямен айналысатын квадривиумға дейін. 1623 жылы Жак Брунео де Тартифум жазғандай, Рабле өзінің өмірін Францискан Кордельелер орденінің Анже қаласына жақын Кордельелер монастырында жаңадан бастаған адам ретінде бастады; алайда, бұл теорияны растайтын тікелей дәлел жоқ. 1520 жылы ол Пуатудағы Фонтенэй-ле-Контеде болды, онда ол францискандық Пьер Ламимен достық қарым-қатынас құрды және Гвилом Будемен хат алмасты, ол оның заң саласында білікті екенін байқады. Осы уақытқа дейін шіркеу заңдары оған дәрігер немесе хирург ретінде жұмыс істеуге тыйым салған. Ж. Леселлие 1528–1530 жылдары Парижде болған кезінде оның үш баласының екеуі (Франсуа мен Жюни) дүниеге келген деп болжайды. Парижден кейін Рабле Пуатье университетіне, содан кейін Монпелье университетіне медицинаны оқыды. 1532 жылы ол Ренессанстың зияткерлік орталықтарының бірі Лионға көшіп барып, Лионның Хотел-Дьё ауруханасында дәрігер болып жұмыс істей бастады. Лиондағы уақытында ол баспагер Себастьян Гриффийдің латын шығармаларын редакциялады және баспагерден грек қолжазбасын жеткізу үшін Эразмға құрметті хат жазды. Гриффий Рабледің Гиппократ, Гален және Джованни Манардоның аудармалары мен түсіндірмелерін жариялады. 1537 жылы ол Монпельеге медицинаны жүзеге асыру үшін лицензия алу үшін (3 сәуірде) ақы төлеу үшін оралды және келесі айда (22 мамырда) докторлық дәрежесін алды. Жазда Лионға оралғаннан кейін ол Лионның "Дьё" қонақ үйінде Этьен Доле өзінің "Карминасында" сипаттаған асылған адамның мәйітін қолданып анатомия сабағын өткізді. Рабеля медицина саласындағы еңбегі мен ғылыми жетістіктері арқылы Еуропалық атаққа ие болды. 1532 жылы Алькофрибас Насьер (Франсуа Раблеаның анаграммасы) деген атпен өзінің алғашқы кітабын, «Пантагруэль – Дипсодтардың патшасы» атты алғашқы «Гаргантуа» сериясын басты назардан ауруханадағы табысын толықтыру үшін шығарды. Рабеляға аллегорияны алыптардың өміріне негіздеу идеясы фольклорлық аңыздан келді – Les Grandes chroniques du grand et énorme géant Gargantua, оларды колпортерлер және Лион жәрмеңкелерінде арзан памфлеттер түрінде халық әдебиеті ретінде сатты. Сол кездегі астрологиялық болжамдарды пародиялайтын альманахтың бірінші басылымы 1533 жылы Рабле баспасынан Франсуа Жюст басылымынан шықты. Онда «Мэтье Алькофриба» деген толық атау жазылған еді. Халықтың альманахтары 1542 жылы «мәңгілік жыл» үшін дайындалған соңғы басылымға дейін ретсіз жалғасты. 1537 жылдан бастап олар Жюсттың «Пантагруэль» басылымдарының соңында басылды. Пантагруэлизм – бұл «егіп-жеп, ішіп-жеп, көңіл көтеру» философиясы, бұл оның кітаптарын теологтардың жақтырмауына әкелді, бірақ оларға көпшілік табысын және кейінірек сыншылардың тәндікке назар аударғаны үшін құрметіне ие болды. Бұл алғашқы кітап, қазіргі монастырлық және білім беру жүйесін сынға алып, француз тілінде энциклопедия, кабаль, прогресс және утопия сөздерінің алғашқы кездескенін қамтиды. Кітап танымал болды, оның 1534 жылғы преквелінде, ол Пантагруэльдің әкесі Гаргантуаның өмірі мен ерліктері туралы, ал ол бұрынғы томнан гөрі сол кездегі саясатпен және монархияға ашықтан-ашық жағымды болды. 1534 жылғы «Пантагруэль» басылымының қайта басылымында көптеген орфографиялық, грамматикалық және типографиялық жаңалықтар бар, әсіресе француз тілінде жаңа болған диакритикалық белгілерді (акценттер, апострофтар және диарезалар) қолдану. Мирель Хукон бұл жаңалықты, ішінара, Дантедің француз әдебиетіндегі De vulgari eloquentia әсеріне байланысты деп санайды.
Италияға саяхат
Жан дю Белле мен Рабленің қай кезде кездескенін нақты дәлелдеу мүмкін емес. Дегенмен, 1534 жылдың қаңтар айында дю Белле Генрих VIII-ді қауымнан шығармау үшін Папа Клемент VII-ге Римге жіберілгенде, Рабле онымен бірге болды және сәуір айында оралғанға дейін оның хатшысы және жеке дәрігері қызметін атқарды. Римде болған кезінде Рабле қаланы қызықты деп тапты және Лионда Себастьен Грифпен бірге Бартоломео Марлианидің «Topographia antiqua Romae» еңбегінің жаңа басылымын шығаруға шешім қабылдады. Рабле 1535 жылдың 13 ақпанында жалақысын алғаннан кейін Лионның Хотел-Дьёсынан сыртқа шықты және 1535 жылдың тамызына дейін жасырын қалды. «Плакатар ісі» салдарынан Франциядағы барлық басылымға тыйым салынды, тек дю Беллелердің ықпалы ғана баспа машиналарының қайтадан жұмыс істеуіне мүмкіндік берді. Мамыр айында Жан дю Белле кардинал болып тағайындалды және Франциск I-ге дипломатиялық миссиямен Римге Рабле қосылды. Осы уақыт ішінде Рабле Джеффри д’Эстисак мүддесі үшін де жұмыс істеді және дипломатиялық арналар арқылы (Пуатьеге дейін патшалық мөрмен) оған хат алмасты. Рабледен үш хат сақталған. 1536 жылдың 17 қаңтарында Павел III Раблеге бенедиктиндік монастырға қосылуға және хирургиядан бас тартқанша медицинамен айналысуға рұқсат беретін папалық жарлық шығарды. Жан дю Белле Сент-Мур аббаттығының абысы болып тағайындалғаннан кейін, Рабле сол жерге тағайындалуға тырысты, өйткені монахтардың келесі жылы дін қызметкерлері болатынын білді. 1545 және 1547 жылдар аралығында Франсуа Рабле Париж университетінің айыптауынан қашу үшін сол кездегі еркін императорлық қала және республика Мецте тұрды. 1547 жылы ол Мэндегі Сент-Кристоф-дю-Жамбе және Парижге жақын Медонның пасторы болды. Дю Белле отбасының қолдауымен Рабле король Франциск I-ден өзінің жинағын алты жыл бойы жариялауға рұқсат алды. Алайда, 1546 жылдың 31 желтоқсанында «Tiers Livre» Сорбоннаның тыйым салынған кітаптар тізіміне енді. 1547 жылы король қайтыс болғаннан кейін академиялық элита Раблеге жағымсыз қарады және Париж Парламенті 1552 жылы жарық көрген «Төртінші кітапты» сатуды тоқтатты, Генрих II оған патшалық артықшылық бергеніне қарамастан. Бұл тоқтату уақытша тиімсіз болды, өйткені король кітапты қолдауын қайталады. Рабле 1553 жылдың қаңтарында пасторлық қызметінен кетіп, сол жылдың соңында Парижде қайтыс болды.
Гаргантуа мен Пантагрюел
Гаргантуа мен Пантагруэль Гаргантуа мен оның ұлы Пантагруэльдің басынан өткен оқиғаларын баяндайды. Бұл әңгімелер – шымыр, білімді, мерекелік және әдепсіз, жалпыға ортақ және сирек – тіпті ұзаққа дейін салтанатты болмайды. Хронологиялық тұрғыдан алғанда, алғашқы кітап – «Пантагруэль: Дипсодтардың патшасы». Ал прологтағы Гаргантуа Раблеаның өзінің еңбегіне емес, 1530-шы жылдардың басында Лион жәрмеңкелерінде сатылатын ертегілер жинағына сілтеме жасайды. Ең көне кітаптың бірінші тарауында Пантагруэльдің әулеті 60 буынға дейін Чалброт есімді алыпқа дейін жетеді. Баяндаушы сол кездегі күмәнданушыларды жоққа шығарады – олар алыптың Нұхтың кемесіне сыймайтынын ойлаған болар еді. Хуртали (тоқсан су кезінде билік құрған алып және шұбаттың жанкүйері) кемені шайқалатын жылқыға мініп отырған бала сияқты немесе зеңбірекке мініп отырған семіз швейцар еркегі сияқты пайдаланған. «Гаргантуа» прологында баяндаушы: «Ең көрнекті ішімдікке құмарлар, және сіздер, ең құнды сырқатқа шалдыққандар, себебі менің жазбаларым тек сіздерге арналған» деп айтады, содан кейін Платонның банкетіне көшеді. Кітап жарық көрген кезде Еуропада бұрын-соңды болмаған сифилис эпидемиясы 30 жылдан астам уақыт бойы азайтпады, тіпті Франция патшасы да осы ауруға шалдыққан деген қауесет тарады. Этион – Пантагруэль әулетінің тізіміндегі осы аурудан зардап шеккен алғашқы алып болды. Көптеген тараулар күлкілі, фантастикалық және көбінесе абсурдты болғанымен, бірнеше маңызды бөлімдер сол кездегі гуманистік идеалдарды жеткізуімен танымал. Атап айтқанда, Гаргантуаның балалық шағы және Гаргантуаның Пантагруэльге жазған хаты білім берудің егжей-тегжейлі суретін ұсынады.
Үшінші кітап
1546 жылы Франциск I бірінші басылым үшін, ал Генри II 1552 жылғы басылым үшін рұхсат бергенімен, өзінің атымен жарық көрген «Үшінші кітап» бұрынғы томдар сияқты Сорбонна тарапынан айыпталып, сотталды. Онда Рабле, Фонтеней-ле-Конт қаласында Джеффри д’Эстисақтың хатшысы болып жұмыс істеген кезінде болған пікір таластарын қайта қарастырды, онда «әйелдер дауы» қызу талқылауларға түрткі болған. Маргарита де Наваррамен болған соңғы әңгімелер – мүмкін, құпия неке және Трент советінде канондық мәртебесі талқыланған Тобит кітабы туралы – Рабледі кітапты оған арнауға итермеледі, бұл оның «Гептамерон» жазуына дейінгі оқиға болды. Алдыңғы екі томнан өзгеше, үшінші кітапта кейіпкерлер арасындағы диалог сюжеттік желіден гөрі әлдеқайда кеңірек дамытылған. Атап айтқанда, кітаптың орталық сұрағы – Панурге үйленуі керек пе, жоқ па? – Пантагруэль мен Панурге түрлі көзқарас тұрғысынан қарастыратын абстрактілі мәселе болып табылады. Әйелге құштарлығы мен алдану қаупі арасында қиналып жүрген Панурге түс жору және кітапқа қарап болжам жасау сияқты мистикалық әдістерге жүгінеді. Ол аянды біліммен қаруланған Панзустың сибилласы немесе үнсіз Наздекабр, сондай-ақ теолог Гиппотадей немесе философ Трюйлоган сияқты беймәлім таныстарымен, тіпті Трибуле атты әзілкешпен де кеңеседі. Кейбір кейіпкерлер нақты тұлғаларды бейнелейтінін жобауға болады: Абель Лефранк Гиппотадейді Жак Лефèvre д’Étaples деп санайды, Рондибилис – дәрігер Гийом Ронделе, ал эзотерик Гер Триппа – Корнелий Агриппаға сәйкес келеді. Оқиғаның күлкілі тұсы – Пантагруэль мен Панурге арасындағы қарама-қайшы түсіндірмелер, олардың біріншісі – үшінші тараудағы қарыздарды мақтаудың парадоксалды жолы. «Ақымақтың мақтауына» үлкен қарыз болған «Үшінші кітапта» француз тіліндегі «парадокс» сөзінің алғашқы жазбасы кездеседі. Көбірек ойлы тон кейіпкерлердің бұрынғы томдармен салыстырғандағы эволюциясын көрсетеді. Мұнда Панурге Пантагруэльдей айлакер емес, және әрбір белгіні өзінің пайдасына бұруға тырысады, тіпті өзі іздеген кеңестерді де тыңдаудан бас тартады. Мысалы, Гер Триппа оның болашақ некесі туралы жаман белгілерді оқығанда, Панурге оны өзінің соқыр махаббатына (филаутияға) айыптайды, содан осы құмарлықтан өзі де зардап шегіп отырғандай. Оның білімі көбінесе даналыққа жетуге емес, педантизмге жұмсалады. Керісінше, Пантагруэльдің сөйлеуі үшінші кітапта салмақтырақ болады, жас алыптың қуанышы мүлдем басылып қалған. «Үшінші кітаптың» соңында басты кейіпкерлер құдайлық бөтелке оракулымен кеңесу үшін теңізге шығуға шешім қабылдайды. Соңғы тараулар Пантагруэлионды мақтауға арналған, ол зығыр мен қымыздың қасиеттерін біріктіреді – 16 ғасырда дарға асу үшін және емдік мақсаттарда қолданылған өсімдік, ол кемелерге көп мөлшерде тиеледі. Плиний Ақсақал мен Шарль Этьеннен шабыт алған натуралист ретінде баяндаушы оқиғаға араласады, алдымен өсімдікті егжей-тегжейлі сипаттайды, содан кейін оның әртүрлі қасиеттерін жырлайды.
Төртінші кітап
Рабеля "Төртінші кітап" шығармасын әлі Мецте жүргенде бастаған. 1548 жылы Римге кардинал дю Беллдің жеке дәрігері болып жұмыс істеуге бара жатқанда, ол Лионда он бір тараудан тұратын, ортасынан тоқталған қолжазбасын қалдырып кетті. Жан Платтардтың сөзінше, бұл басылым екі мақсатқа қызмет етті: біріншіден, Рабеляға аса қажетті қаржыны әкелді; екіншісі, оның туындысын құдайға қарсы деп санағандарға жауап беруге мүмкіндік берді. Кіріспеде жала жабушылар айыпталғанмен, келесі тарауларда ешқандай даулы мәселе көтерілмеді. Онда теңіздегі дауыл мен Панурж қойы сияқты ең танымал эпизодтардың кейбіреулері енді. Ол аргонавттар мен Жак Картьедің Канадаға жасаған саяхаты туралы жаңалықтардан шабыттанған, ертегілік саяхат ретінде бейнеленді. Толық нұсқасы 1550 жылғы 6 тамызда Рабеля француз, тоскан, грек және латын тілдерінде өзінің еңбегін жариялауға эксклюзивті құқық алғаннан кейін 1552 жылы жарық көрді. Ол бұл мақсатқа жас кардинал Шатильонның (Одет де Колиньи) көмегімен жетті, ол кейін протестантизмге көшті және шіркеуден шығарылды. Рабеля кардиналға көмегі үшін алғыс айтып, 1552 жылғы 28 қаңтарда қол қойылған кіріспе хатында, Pantagruel сериясында алғаш рет псевдонимді пайдаланбай, прологты өз атымен атады.
Тілдің қолданылуы
Француз қайта өрлеу дәуірі тілдік байланыс және пікірталас кезеңі болды. Латын тілінде емес, француз тіліндегі алғашқы грамматика кітабы 1530 жылы жарық көрді, ал тоғыз жылдан кейін тілдің алғашқы сөздігі жарық көрді. Оған дейін әріп жазу ережелері қатаң бекітілмеген еді. Білімді оқырман болған Рабеля сөздердің тегін сақтайтын этимологиялық жазуды, одан әрі фонетикалық жазуға қарағанда артық көретін, себебі соңғысы сөздердің тарихын жоятын еді. Рабеляның латын, грек, аймақтық және диалект сөздерін, шығармашылық аудармаларды, түсіндірмелерді, жаңа сөздерді және қате аудармаларды қолдануы, баспа машинасының ойлап табылуының нәтижесі болды – бұл оқиғадан жүз жылдай бұрын болған. Кәсіби дәрігер болған Рабеля көп оқыды және денелер мен олардың шығаратындары мен қабылдайтындары туралы көп жазды. Оның көркем шығармалары көп тілді, көбінесе жыныстық мазмұнды әзілдерге, абсурдты жаратылыстарға, әдепсіз әндерге және тізімдерге толы. Рабеляның сөздері мен метафоралары қазіргі француз тілінде кеңінен қолданылады, ал кейбір сөздер Томас Уркхарттың 1693 жылы аяқталмаған аудармасы арқылы ағылшын тіліне өтіп, 1708 жылы Питер Энтони Моттеустің толықтырып, кеңейтуімен ағылшын тілінде орнықты. Радио Канада хабарлағандай, "Гаргантуа" романы француз тіліне 800-ден астам жаңа сөз қосты.
Әдебиетте
Жан де Ла Брюер 1688 жылы оның жұмысының қараңғы жағын да, өзгергіш сипатын да мойындап, одан да артық оның құдіреттілігін көріп тұрды: «Оның кітабы – жұмбақ, сіз қалағандай түсіндіруге болады, түсіндіру мүмкін емес, химера – мұқият және тапқыр мораль мен ұятсыз жемқорлықтың керемет үйлесімі. Ол нашар болуы мүмкін, ең жаман нәрседен де төмендеп, қарапайым халықтың сүйкімділігіне ие. Немесе жақсы болуы мүмкін, жоғарыда айтылғандай, тамаша және керемет, тіпті ең таңғыр тағамдардың ішіндегі ең дәмдісі. Лоренс Стерн 1759–1767 жылдар аралығында жазылған «Тристрам Шэнди» романында Рабелядан кеңінен үзінділер келтіреді. Альфред Жарри Символист Рахильданың сейсенбілік кештерінде Рабеляның гимндерін жатқа айтты және Клод Террас операсы үшін аяқталмаған либреттода жылдар бойы жұмыс істеді, ол Пантагруэльге негіделген. Анатоль Франс Аргентинада Рабеля туралы лекциялар оқыды. Джон Каупер Поуис, Д. Б. Уиндхэм Льюис және Люсьен Февр (француз тарихи мектебінің негізін қалаушылардың бірі) оның туралы кітаптар жазды. Джеймс Джойс 1922 жылы жазылған «Улисс» романында «Мастер Франсуа біреуге» деген сілтеме жасайды. Ресейлік философ және сыншы Михаил Бахтин карнавалдық және гротескті дене туралы түсініктерін Рабеляның әлемінен алды. Ол орта ғасырлық кезеңнен кейін қауымдық рухтың тарихи жоғалуын көрсетеді және карнавал күлкісін «әлеуметтік сананың көрінісі» деп атайды. Алдос Хаксли Рабеляның шығармаларын бағалады. 1929 жылы жазған мақаласында ол Рабеляны мақтап: «Рабеля Свифт жек көретін ішектерді жақсы көрді. Оның "amor fati" дегені – шындыққа деген сүйіспеншілік еді: ол шындықты толыққанды қабылдады, осы керемет мүмкін емес әлемді ризашылықпен және қуанышпен қабылдады». Джордж Оруэлл Рабеляның жанкүйері емес еді. 1940 жылы жазған мақаласында ол оны «өте бұрыс, ауру жазушы, психоанализді қажет ететін жағдай» деп атады. Милан Кундера 2007 жылы «The New Yorker» журналында француз әдебиетінің ең маңызды туындыларының тізімі туралы пікір білдірді. Ол Рабеляның Шарль де Голльдің соғыс естеліктерінен кейін орналасқанына және «негізін қалаушы тұлғаның аурасынан айырылғанына» таңқалып, ашуланды. Дегенмен, біздің заманымыздың барлық ұлы жазушыларының көзінде ол Сервантеспен бірге бүкіл өнердің, яғни роман өнерінің негізін қалаушы. Мередит Уилсонның «Музыкалық адам» атты сатирикалық мюзиклінде «Шосер! Рабеле! Бальзак!» есімдері жергілікті әңгімешілердің кітапханашы «жаман кітаптарды жақтайды» деген дәлел ретінде ұсынылады. Рабеля 1994 жылы Кензабуро Оэ Нобель әдебиет сыйлығын алған кезде сөйлеген сөзінде маңызды рөл атқарды.
Құрметтер, құрмет көрсетулер және мұра
Франциядағы Тур қаласындағы мемлекеттік университет – Университе Франсуа Рабле деп аталады. Оноре де Бальзак Рабле шығармаларынан шабыдаланып, "Сот юмористических повестей" (The Hundred Humorous Tales) атты туындысын жазды. Бальзак Раблеге құрмет көрсетіп, жиырмадан астам романында және "Кешелік комедия" атты әңгімелер жинағында оның сөздерін келтірген. Мишель Брикс Балзак туралы: «Ол Рабленің ұлы немесе немересі екені анық» деп жазды. Ол «Гаргантуа» авторына деген құрметін жасырмаған, оны «Le Cousin Pons» романында «заманауи адамзаттың ең ұлы ақылы» деп атады. 1830 жылғы 3 қазанда «Силуэт» журналында жарияланған «Зеро, Конте Фантастик» әңгімесінде Бальзак тіпті Рабленің псевдонимін (Алькофриба) қабылдады. Монпелье университетінің медицина факультетінде дәстүр бар: бітіруші дәрігерлер Рабленің халаты астында ант берместен емтихан тапсамайды. Университеттегі басқа да дәстүрлерде де оған құрмет көрсетіледі, мысалы, Монпельеде оның құрметіне жасалған, ортасынан төрт түсті жолақтары шығатын ерекше студенттік бас киім – фалуша. 1982 жылы '5666 Rabelais' астероиді Франсуа Рабленің құрметіне аталды. Жан Мари Густав Ле Клезионың 2008 жылғы Нобель сыйлығы туралы лекциясында Рабле француз тіліндегі ең ұлы жазушы деп аталды. Францияда мейрамханада официант шотты ұсынған сәт әлі де кейде «Рабелайдың он бес минуты» (Le Quart d'heure de Rabelais) деп аталады, бұл Рабленің тавернадағы шоттан құтылу үшін қолданған әйгілі әдісін еске түсіреді.