Кіріспе

Еңбек құқығындағы келісімшарт түрі
Еңбек шарты немесе жұмыс шарты – еңбек құқығында тараптардың арасындағы құқықтар мен міндеттерді белгілеу үшін қолданылатын келісімшарт түрі. Шарт "жұмыскер" мен "жұмыс беруші" арасында жасалады. Ол 20 ғасырға дейін қолданылған ескі қызметші-еңбек беруші заңынан туындаған. Жұмыс шарттары өкілеттік тұжырымына сүйенеді, онда жұмыскер жұмыс берушінің өкілеттігін қабылдауға келіседі, ал оның орнына жұмыс беруші жұмыскерге белгіленген жалақы төлеуге міндеттенеді (Simon, 1951).

Терминология

Еңбек шарты әдетте "қызмет көрсету шарты" дегенді білдіреді. Қызмет көрсету шарты тарихи түрде қызметтерді ұсыну шартынан (қызметтерді ұсыну шартынан) ерекшеленеді. Әртүрлі терминология "жұмысқа орналасқан" адам мен "өздігінен жұмыс істейтін" адам арасындағы шекараны білдіреді. Бұл шекараның мақсаты – басқалар үшін жұмыс істейтін адамдарға белгілі бір құқықтарды беру. Бұл құқықтардың қатарында ең төменгі жалақы алу, еңбек демалысына құқық, ауру демалысы, заңмен қорғалған жұмыстан босату, шарттың жазбаша түрі, кәсіподақ құру құқығы және тағы да басқалары болуы мүмкін. Қалыпты жағдайда, шын мәнінде өздігінен жұмыс істейтін адамдар өз істерін өздері шеше алады, сондықтан олардың үшінші тараптар үшін атқаратын жұмысы осы құқықтарды қамтамасыз ету міндеттемесімен жүктелмейді. Ассирия және Сумер қала-мемлекеттерін шамамен б.з.д. 2334 жылы Саргон Аккадтың өз қаласынан басқаратын біртұтас империяға біріктіруінен кейін, Аккадтың Нарам-Син (б.з.д. 2254–2218 жж.), Саргонның немересі, әр қаладағы шеберлердің цехтары қолданған ұзындық, аудан, көлем, салмақ және уақыт өлшемдерінің ортақ Месопотамиялық стандарттарын бекітті, соның ішінде шекелдерді де. Хаммураби кодексінің 234-тарауы (б.з.д. 1755–1750 жж.) кеме жасаушы мен кеме иесі арасындағы еңбек шарты бойынша салынған әрбір 60 гур (300 бушель) көлемді кеме үшін 2 шекел жалақы мөлшерін белгіледі. 275-тарауы кеме жалға алушы мен кеме иесі арасындағы жалдау шарты бойынша күніне 3 герадан жалдау төлемін белгіледі. 276-тарауы жалдау шарты бойынша күніне 2½ герадан жүк тасымалдау төлемін белгілесе, 277-тарауы 60 гур көлемді кеме үшін күніне 1/6 шекел жүк тасымалдау төлемін белгіледі. Терминология бір адамның екіншісі үшін жұмыс істеуімен байланысты көптеген басқа да шарттардың болуымен күрделенеді. Адам "қызметкер" емес, "жұмыскер" (бұл жағдайда еңбек заңнамасының қорғауы азырақ болуы мүмкін) немесе "еңбек қатынасындағы тұлға" (бұл жағдайда қорғау шамасы орташа болуы мүмкін) немесе "кәсіпқой" немесе "еңбекке тәуелді кәсіпкер" және т.б. ретінде қарастырылуы мүмкін. Әртүрлі елдер бұл мәселеге әртүрлі деңгейде күрделі тәсілдер қолданады.

Қызметкер мен тәуелсіз мердігер

Тәуелсіз мердігер өзінің бизнесін жүргізеді, басқа компанияларға қызметтер ұсынады және сыртқы билікке бағынышты емес. Тәуелсіз мердігерлер уақытша келісімшарт негізінде жұмыс істейді және жоба аяқталғаннан кейін ақы алады, одан кейін келісімшарттары тоқтатылады. Ал қызметкер ұйымда жұмыс істейді және АҚШ федералдық және штаттық еңбек заңдарымен қамтылады, бұл оларды әлеуметтік қамсыздандыру, табыс салығынан ұстап қалу, жұмыстағы жарақаттарға өтемақы және басқа да әртүрлі жеңілдіктерге ие етеді (АҚШ-тың Денсаулық сақтау және әлеуметтік қызметтер департаменті, 2018 жыл).

Жұмыс түрлері

Еңбек шарты жұмыс түрін анықтайды, ол екі санатқа бөлінеді: өз еркімен жұмыс істеу және себеп бойынша жұмыстан босату.

Жұмысқа жарамсыздық

Себепті жұмыстан босатуға тек қана негізді себептер ғана мүмкіндік береді. Жұмыс берушінің қызметкерді жұмыстан босату туралы шешімі тәуелсіз органмен қаралып, босатудың әділ болғанына көз жеткізілуі керек, сондай-ақ қызметкерлерді теріс немесе еріксіз босатудан қорғау қамтамасыз етілуі тиіс (Pitchford, 2005). Негізді себеппен босатуға жататын үш ең ірі санат – федералды және штат қызметкерлері, сондай-ақ кәсіподақ мүшелері.

Қалаулы жұмыспен қамту

Еркіндікпен жұмыс істеу жағдайында жұмыс беруші жұмыстан босату үшін ешқандай себеп көрсетуге міндетті емес. Еркіндікпен жұмыс істеу АҚШ-қа тән, себебі көптеген елдер жұмыстан босату үшін арнайы процедураларды талап етеді. Он тоғызыншы ғасырға дейін АҚШ-та еркіндікпен жұмыс істеу, Англиядағы жылдық немесе маусымдық жұмысқа алу ережесімен салыстырғанда, жалпы құқық болып саналды. 1877 жылы Хорас Вуд «Мастер және қызметкер» атты еңбегін жазды, оны кейбір мамандар АҚШ-та еркіндікпен жұмыс істеудің бастауы деп есептейді. Алайда, Вудты сынағандар оның жұмыс берушілердің кез келген себеппен жұмысшыларды жұмыстан босатуға құқығы бар деген пікірін қолдау үшін іс шараларын дұрыс келтірмегенін айтады. Одан кейін көп ұзамай, елдің әртүрлі аймақтарындағы соттар оның тұжырымын қолдады (Пичфорд, 2005). АҚШ-та еркіндікпен жұмыс істеутің заңдық стандартқа айналуының бірнеше теориясы бар. Джей Файнманның «Еркіндікпен жұмыс істеу ережесінің дамуы» атты еңбегінде айтылғандай, өнеркәсіптік революция мен экономикалық қысымның күшеюі нәтижесінде соттар бұл ережені қабылдады, себебі ол жұмыс берушілерге тиімді болды, олар жұмысқа қатысты сот процестерінің көбеюінен қашыңқы қалуға тырысты. Жұмыс берушілер қызметкерлердің пікір білдіруін қаламайды, себебі олар кез келген уақытта жұмыстан шығарылуы мүмкін екенін білсе, жұмыс жағдайларына, жалақысына және т.б. наразылық білдіруге бейімділік танытпауы мүмкін. Сонымен қатар, еркіндікпен жұмыс істеу доктринасы жұмыс берушілердің экономикалық дағдарыс кезеңінде жұмыс күшін қысқарту мүмкіндігін де арттырды (Баллам, 1996). Санфорд Жакоби ұсынған екінші теория бойынша, осы кезеңде АҚШ-тағы кәсіподақтар Англиядағыларға қарағанда әлдеқайда әлсіз болды, сондықтан соттар жылдық жұмысқа алу ережесін тиісті деңгейде қорғамады. Бұған қоса, ХІХ ғасырда Англиядағы кеңсе қызметкерлері АҚШ-тағы әріптестеріне қарағанда жоғары мәртебеге ие болғандықтан, ағылшын соттарынан көбірек қорғаныс алды (Баллам, 1996). Жақында Дебора Баллам «Еркіндікпен жұмыс істеуге қатысты түпнұсқалық аңызды жолдан шығару: доктринаның нағыз бастауы» атты еңбегінде АҚШ тарихында еркіндікпен жұмыс істеу ережесінің қалыпты жағдай болғанын дәлелдейді, себебі ауыл шаруашылығына негізделген экономика мен еңбек нарығы ағылшынның жылдық жұмысқа алу ережесіне қолайлы емес еді. «Кепілдікпен жұмыс істеу, құлдық және белгілі мерзімге жасалған келісімшарттардың кеңінен қолданылуы және жұмыс күшінің жетіспеуі салдарынан, жылдық жұмысқа алу ережесі қолданыла алатын жағдайлар өте аз болды» (Баллам, 1996).

Еңбек шарттарының түрлері

Ең көп кездесетін екі еңбек шартының түрі – белгілі мерзімге жасалған және мерзімі шексіз еңбек шарттары.

Белгілі мерзімге арналған келісімшарт

Белгілі мерзімге жасалған келісімшарттар жұмыс беруші қызметкерді алдын ала келісілген белгілі бір уақытқа жалдағысы келгенде қолданылады. Бұл келісімшарттар тапсырмалық келісімшарттар деп те аталады, және нақты бір тапсырманы орындау үшін де пайдаланылуы мүмкін. Тапсырма аяқталған кезде келісімшарт автоматты түрде тоқтатылады. Кез келген тарап, егер тиісті хабарлама берілсе, белгіленген мерзім біткенге дейін келісімшартты бұзуға құқылы (Strathclyde University, 2013).

Белгісіз мерзімге арналған келісім-шарт

Керісінше, мерзімі шексіз еңбек шартында белгілі бір аяқталу күні болмайды. Мерзімі шексіз еңбек келісімшарттары тұрақты, белгісіз мерзімді немесе үздіксіз келісімшарттар деп те аталады, себебі олар көбінесе ұзақ мерзімді жұмысқа орналасу үшін қолданылады (Стратклайд университеті, 2013). Осы типтегі еңбек шарты тараптардың бірі екінші тарапқа тиісті хабарлама берген жағдайда немесе денсаулық сақтау мәселелері, жұмыстан кету немесе қызмет барысындағы бұзушылықтар сияқты нақты жағдайларда тоқтатылуы мүмкін.

Жұмыспен қамту көлемі

Әрбір еңбек шартында қызметкердің орындауы тиіс жұмыстардың сипаттамасы, соның ішінде оның міндеттерінің шеңбері жазылады. Қызметтік міндеттер ауқымы көбінесе қызметтен төмендетуді, басқа міндеттерге ауысуды, қазіргі міндеттерді өзгертуді немесе кеңейтуді анықтайды. Саяхаттар мен басқа жерге қоныс аудару мәселелері де осы бөлімде қарастырылуы мүмкін.

Өтемақы және жәрдемақылар

Өтемақыға қызметкердің келісілген негізгі жалақысы немесе табыс әлеуеті, өнімділікке байланысты сыйақылар, өндірістік бонустар, тұңғыш рет жұмысқа орналасу бонустары, үлестік капитал және акция опциялары кіреді. Артықшылықтарға медициналық сақтандыру (денсаулық, өмір, көру және тіс), зейнетақы жоспарлары, ақылы демалыс, еңбек демалысы, ауру және жеке себептерге байланысты демалыс кіреді. Бұл бөлімде қызметкердің жалақысы тоқтап тұру немесе компанияның қаржылық қиындықтары сияқты жағдайларда қысқартылатыны туралы ақпарат та беріледі.

Сынақ мерзімі

Кейбір компаниялар жаңа қызметкерлерді сынақ мерзімінде жұмысқа қабылдайды. Қызметкерге белгілі бір кезеңге жұмыс беріледі, бұл компанияға қызметкердің еңбек өнімділігі мен мінез-құлқын бағалауға мүмкіндік береді. Осы бөлімде сынақ мерзімінің ұзақтығы, оқу нұсқаулары және бағалау стандарттары егжей-тегжейлі сипатталуы керек. Егер қызметкердің өнімділігі қанағаттандырмас делінетін болса, жұмыс беруші сынақ мерзімінің аяқталуына дейін немесе одан бұрын қызметкерді жұмыстан босатуға құқылы. Сондай-ақ, бұл бөлімде жұмыс беруші сынақ мерзімі аяқталғаннан кейін қызметкерді жұмысын жалғастыру туралы шешімімен қалай хабардар ететінін көрсете білуі керек. Сынақ мерзімін тараптардың өзара келісімімен немесе еңбек шартында көзделген жағдайларда ғана ұзартуға болады.

Бәсекелестіктің болмауы

Бәсекелестікті шектеу туралы шарт қызметкерге жұмыстан босатылғаннан кейін, жұмыс берушінің бәсекелесіне жұмысқа тұруына тыйым салады. Жұмыс берушінің қызметкердің болашақ жұмысын шектеуде заңды мүддесі болуы керек, ал шарт мерзімі, қызмет саласы және географиялық аумағы тұрғысынан ақылға қонымды болуы тиіс.

Сұратудың болмауы

Қызметкерлерді тартып алу туралы шарт қызметкерге жұмыс берушінің клиенттерін, тұтынушыларын немесе қызметкерлерін жеке пайдасы үшін тартып алуға тыйым салады. Сондай-ақ, қызметкер келісімшарт тоқтатылғаннан кейін белгілі бір мерзім ішінде жұмыс берушінің клиенттерін, тұтынушыларын немесе қызметкерлерін тартып алуға құқығы жоқ. Бұл бөлім жұмыс берушінің ақпаратын қорғауға және компанияға адалдықты сақтауға бағытталған.

Ашылмау

Ашылмау немесе құпиялылық туралы шарт бойынша қызметкер жұмыс берушінің құпия деп санайтын немесе бизнес үшін маңызды ақпаратты жарияламауға, сондай-ақ оның жариялануын болдырмау үшін барлық қажетті шараларды қабылдауға келіседі. Ашылмау шарттары көбінесе коммерциялық құпияларды, клиенттер туралы мәліметтерді және басқа да құнды ақпаратты қорғау үшін қолданылады. Құпиялылық туралы келісім мерзімі шексіз болуы мүмкін, немесе келісімнің аяқталу мерзімін көрсететін шартты қамтуы мүмкін.

Ай жарығы мен ең жақсы күш-жігер

Екінші жұмысқа қатысты шарт жұмыс берушінің қызметкерден өзінің осы компаниядағы жұмысын басты деп қарауын және басқа жұмыстары оның жұмыстық өнімділігіне кедергі келтірмеуін күтетінін көрсетеді. Кейбір жағдайларда, екінші жұмысқа қатысты шарт қызметкердің тек осы жұмыс берушіде ғана жұмыс істеуі керектігін нақтылайды. Жұмыс беруші қызметкерден басқа жұмыстар туралы мәлімдеуін талап етуге де құқылы.

Зияткерлік меншік

Жұмыс беруші қызметкердің еңбек кезеңінде жасаған барлық жұмыс өнімдерін және зияткерлік меншік құқықтарын толығымен өздігінен иелене алады. Бұл тармақ компанияның өткен, қазіргі және болжамды болашақтағы бизнес немесе ғылыми-зерттеу қызметіне қатысты өнертабыстарға қолданылады. Жұмыс берушілер компанияның ресурстарын, соның ішінде құпия ақпаратты пайдаланып жасалған өнертабыстарға құқықтарды талап ете алады, олар жұмыс уақытында жасалған болса да.

Төрелік

Бұл тармақ жұмыс беруші мен жұмыскер дауларды сотқа жүгінбестен, төрешілік арқылы шешетінін көрсетеді. Төрешілікте даулы тараптар әрқайсысы мәселенің өзіндік тұжырымын төрешіге ұсынады, ол судья рөліндегідей әрекет етеді және қазылар алқасы болмайынша шешім қабылдайды. Сот, одан кейін төрешінің міндетті шешімін орындайды.

Аяқтау

Осы бөлімде келісімшарттың мерзімі көрсетілуі керек, сондай-ақ келісімшарттың қандай мерзімнен бастап тоқтатылатыны немесе күшін жоятыны нақты айқындалуы тиіс. Жаңарулар екі тараптың өзара келісімімен жүзеге асырыла беретін немесе жаңарудан бас тарту мүмкіндігі бар автоматты жаңару түрінде болуы мүмкін.

Құқықтық салдарлар

Еркін жұмысқа орналасу жағдайында жұмыс берушілер, қате жұмыстан босатудан туындауы мүмкін заңдық мәселелерге сақ болуы тиіс.

1964 жылғы Азаматтық құқықтар туралы заң

АҚШ-тағы қызметкерлерді 1964 жылғы Азаматтық құқықтар туралы заңның VII тарауы қорғайды, ол нәсілге, түске, дінге, жынысқа немесе ұлттық шығу тегіне байланысты кемсітушілікке тыйым салады (Prenkert және басқалар, 2019). VII тарау 15 немесе одан көп қызметкері бар және мемлекетаралық саудаға қатысатын барлық жұмыс берушілерді қамтиды. Жұмыс берушілерге жеке тұлғалар, серіктестіктер, колледждер мен университеттер, еңбек одақтары мен жұмыспен қамту агенттіктері, сондай-ақ мемлекеттік және жергілікті билік органдары кіреді. VII тарауы еңбек құқығындағы кемсітушіліктің екі түрін қарастырады: теңсіз қарау және теңсіз әсер. Теңсіз қарау – жұмыс берушінің қызметкердің қорғалған статусына байланысты оған өзгеше қатынас жасауы. Теңсіз әсер – жұмыс берушінің саясаты немесе тәжірибесі формальды түрде бейтарап болғанымен, қорғалған топтардың біріне пропорционалды түрде теріс әсер тигізуі (Prenkert және басқалар, 2019).

1990 жылғы мүгедектер туралы заң

Бұрыс тоқтату туралы сот процесі 1990 жылғы «Мүгедектерге қатысты АҚШ заңы» бұзылуынан туындауы мүмкін, ол мүгеделігіне қарамастан, жұмысының маңызды функцияларын орындай алатын адамдарды, сондай-ақ өз міндеттерін орындау үшін қолайлы жағдайға мұқтаж адамдарды қорғайды (Prenkert және басқалар, 2019). Қолайлы жағдайға бар ғимараттарды қолжетімді ету, жаңа жабдықтар сатып алу, жұмыс орындарын шектеу, жұмыс кестесін өзгерту және жұмыскерлерді бос лауазымдарға ауыстыру кіруі мүмкін. Дегенмен, жұмыс берушілерге артық қиындық тудыратын жағдай жасау міндеті жоқ. Яғни, елеулі қиындықтарға немесе шығындарға әкелетін іс-әрекет (Prenkert және басқалар, 2019).

Әділ еңбек стандарттары туралы заң

Әділ еңбек стандарттары туралы заң жұмыс берушілерге және еңбек шарттарына да әсер етеді, себебі ол жеке сектордағы және федералды, штаттық және жергілікті билік органдарындағы қызметкерлерге қатысты ең төменгі жалақы мөлшерін, еңбек ақысын қосымша сағаттар үшін, еңбек тіркеуін және жастарды жұмысқа орналастыру стандарттарын белгілейді. FLSA тек жылдық кірісі 500 000 доллар немесе одан жоғары болатын, немесе штараралық саудамен айналысатын жұмыс берушілерге қолданылады (АҚШ Еңбек департаменті, n. d.).

Жоғарғы жауапты

Сот ісі сондай-ақ, басшының жауапкершілігі немесе аралық жауапкершілік негізінде де туындауы мүмкін. Respondeat Superior – латын тілінен аударғанда «егесі жауап берсін» деген мағына беретін заңдық қағида. Respondeat Superior бойынша жұмыс беруші, егер мұндай әрекеттер жұмыс немесе өкілдік міндеттері шегінде жасалған болса, қызметкерінің немесе агентінің заңсыз әрекеттері үшін заңды жауапкершілікке тартылады. Сот бұл қағиданы жұмыс беруші қызметкерді қаншалықты қатаң бақылағанына қарамастан қолданады. Respondeat Superior қызметкерлерге қолданылады, бірақ тәуелсіз мердігерлерге емес.

Сын

Анархосиндикалистер және жалақылық құлдықты сынға салатын басқа да социалистер, мысалы, Дэвид Эллерман және Кэрол Пэтеман, еңбек шартының құқықтық фикция екенін айтады, себебі ол адамдарды заңды түрде құрал немесе енгізу ретінде мойындайды, жауапкершіліктен бас тартып, өздігінен шешім қабылдау құқығынан айырылады, ал сыншылар бұл құқықтың бұзылмас екенін көрсетеді. Эллерман атап көрсеткендей, "[қ]ызметкер заңды түрде бірлескен жауапкершілік серіктес болудан тек енгізу көзіне айналады, жұмыс берушінің бизнесінің енгізу міндеттемелері [шығындары] немесе өндірілген өнімдері [кірістер, пайда] үшін заңды жауапкершілікке ие болмайды". Мұндай шарттар өзінен-өзі жарамсыз, өйткені "адам факті бойынша толық құзыретті ересек адам болып қала береді, тек шарттық рөлімен адам емес", өйткені өздігінен шешім қабылдау құқығын физикалық түрде беру мүмкін емес. Пэтеманның пікірінше: келісімшарттық аргумент қабілеттер жеке тұлғаға сыртқы қатынас орнатуға "қабілетті" екені және оларды мүліктей қарастыруға болатындығы қабылданғанда, қайта жолға қоюға келмейді. Осылайша, қабілеттерге қарау, жұмыс беруші мен жұмысшы арасындағы "ауысудың" материалдық мүліктің кез келген басқа алмасуына ұқсас екенін жасырады. Адамдағы мүліктің қалай шартқа берілуіне қатысты сұраққа жауап қарапайым: мұндай процедура мүмкін емес. Еңбек күші, қабілеттері немесе қызметтері жұмысшының тұлғасынан мүліктей бөлінбейді. Кейбір заңгерлердің пікірінше, еңбек шарты жалпы алғанда экономикалық тәуелділік және әлеуметтік бағыныштылықты білдіреді. Даулы еңбек заңгері сэр Отто Кан Фрейндтің сөздерімен айтқанда: "жұмыс беруші мен оқшауланған қызметкер немесе жұмысшы арасындағы қарым-қатынас әдетте билікке ие және билігі жоқ адам арасындағы қарым-қатынас болып табылады. Оның басталуы бағыну актісі, ал оның жұмыс істеуі бағыну жағдайы, қаншалықты бағыну мен бағыныштылық құқықтық сананың қажетті ойыншығымен жасырылса да, «еңбек шарты» деп аталады. Еңбек құқығының басты мақсаты әрқашан және болашақта да жұмыс қатынасына тән және болуға тиіс келіссөздердегі күштің теңсіздігіне қарсы күш болуы керек".