Кіріспе
Ұлыбритания еңбек құқығында "заңсыз жұмыстан босату" термині еңбек шартын бұзу арқылы жасалған босатуға ғана қатысты, яғни мерзімінен бұрын тоқтату, себебі жеткіліксіз хабарлама беру немесе негіздің болмауы. Заңсыз жұмыстан босату көбінесе хабарлама бермеумен байланысты болғанымен, кейде шартта белгіленген жалғыз негіздердің болмауына байланысты, хабарлама беру талап етілмейтін, бірақ негіздердің болуы шартта көрсетілген жағдайларда да туындауы мүмкін.
In United Kingdom law, the concept of wrongful dismissal refers exclusively to dismissal contrary to the contract of employment, which effectively means premature termination, either due to insufficient notice or lack of grounds. Although wrongful dismissal is usually associated with lack of notice sometimes it can also be caused by arbitrary dismissal where no notice was required but certain grounds were specified in the contract as being the only ones available but none existed.
Жұмыс беруші шектеу шарттарын жоғалтады
Егер жұмыс беруші жұмыскерді заңмен белгіленген мерзімде ескертусіз жұмыстан босатса, онда қызметкер әдетте шектеу шарттарымен міндетті емес (бірақ соңғы кезде соттар ескерту орнына төленген ақыны ескертудің болмауының орнын толтыру деп қарастырады). Бұл компания құпияларына хабардар жоғары лауазымды қызметкерді негізсіз дереу жұмыстан босатудан, оны «бақша демалысына» жіберуден немесе келісімшартта көзделмеген жағдайда, ескерту орнына ақы төлеуден, тіпті оның ескерту мерзімін бір күнге қысқартып есептеуден сақтану керек дегенді білдіреді. Кейде жұмыс беруші мұндай шарттарды татуласу келісімі арқылы, мысалы, 500 фунт стерлинг сияқты шамалы сома төлеп қайта жаңарта алады. Жұмыс беруші жұмыстан босатудың заңсыз болып шығуы қаупін ескерту беру арқылы жоя алмайды, себебі бұл қызметкердің шартты бұзуы дереу жұмыстан босатуға жеткіліксіз себеп болды дегенді білдіреді.
Ескерту мерзімі
Ескерту мерзімі әдетте жазбаша шартта көрсетіледі, әйтпесе заңмен белгіленген ең төменгі мерзімдер болады. Бірақ сот, қызметкерге тиісінше қарамайынша, орынды мерзімді белгілеуі мүмкін, мысалы, бір апта бір айға, ал бір ай үш айға дейін ұзартылуы мүмкін. Заңмен белгіленген ең төменгі мерзім – бір айдан екі жылға дейінгі қызмет үшін бір апта, ал екі жылдан он екі жылға дейінгі әр жыл қызмет үшін бір аптадан қосылады, бірақ ең көп дегенде 12 апта. Егер шарттағы талаптар жеткіліксіз болса, заңмен белгіленген мерзімдер шарт ережелерінен басымдыққа ие. Шартта көрсетілмеген жағдайда сот қолданатын жалпы құқық бойынша ескерту мерзімі жұмыстың сипаты, қызмет өтілі, еңбек стажы және төлемдер аралығына байланысты болады, бірақ жұмыс берушінің қаржылық мүмкіндіктеріне емес. Аға мамандарға алты, тіпті он екі айға дейін ескерту берілуі мүмкін.
Жұмыс істеу құқығы
Жұмыскер жұмыс істейтін кезеңде және еңбек шартын тоқтатуға берілген мерзімде жалақы алуға әрқашан құқылы. Оларға көбінесе жұмыс істеуге де құқық беріледі. Жұмыскерден оны "жолдан шығару" мақсатымен бос уақытын (мысалы, үйде, демалыста және т.б.) өткізуді талап ету заңсыз болып есептелуі мүмкін, тіпті мұндай жағдай қызметкерге пайдалы деп есептелсе де. Егер жұмыс беруші жұмыстан кететін қызметкерді жұмыстан шығарып тастағысы келсе, бірақ оны шарттық демалысқа жіберуге немесе еңбек шартын тоқтату орнына ақы төлеуге құқығы болмаса, онда қолдануға болатын жалғыз нұсқа – демалыс уақытын пайдалануға ынталандыру және сотқа шағымдану құқығынан бас тарту үшін келісімшарт жасасу. Кейде шарт бұзу нәтижесінде төлем жалақы емес, өтемақыға айналады, ол салықтан босатылады, сондықтан қызметкер бұл амалға қуана келісуі мүмкін.
Емдеу жолдары
Төрешілікте өтемақы қарастырылады; сотта зиян өтеу қарастырылады, бірақ бұйрық сирек қолданылады. Шарттық тәртіптік процедураны сақтау үшін бұйрық берілуі мүмкін, бірақ еңбек шартын мерзімінен бұрын тоқтату үшін өтемақы көбінесе жеткілікті болғандықтан, тіпті таңдау процесінің бұрылып өткен жағдайында да жұмынды сақтап қалу үшін бұйрық әдетте берілмейді. Еңбек шартын бұзу туралы талап арызды шарт бұзылған күннен бастап 6 жыл ішінде беруге болады.
Бонустар
Дәу-дамайдың алдын алу үшін, егер жұмыс істеген болса, қызметкерге тиесілі болатын әдеттегі үстеме ақыны немесе бонусты төлеуге келісуге болады. Соттар жұмыс берушілердің "жалақы күнінен бұрын жұмыстан шығардық, сондықтан комиссия төленбеді" деген сияқты сылтаулармен комиссия төлеуден жалтарға тырысып жатқанын жақсы байқайды. Жұмыс берушінің адал ниетпен әрекет етуге, дискрецияны өшпенділікпен немесе жаман ниетпен пайдаланбауға, сондай-ақ қисынсыз, ақылға сыймайтын немесе ерсіктікпен әрекет етуге міндеттілігі бар.
Жеңілдіктер
Бұл келісімшарт талабы болғандықтан, қызметкер мүмкіндігінше тез арада, мүмкіндігінше жоғары жалақыға жұмыс іздеу арқылы зиянын азайтуға міндетті; сондықтан сот немесе арбитраж жаңа жұмыстан алынған табысты, дұрыс ескерту мерзімі ішінде төленуге тиісті өтемақыдан шегеруі мүмкін, бірақ егер жұмыс беруші мұны бір жақты түрде жасауға тырысса, қызметкердің жағдайдан бірнеше апталық жалақы алуына көз жұмғанда тумаған талапты тудыруы мүмкін. Жұмыс дауларының құны жоғары болғандықтан, жұмыс берушінің жомарттық танытуы және тарасуды достықпен аяқтауға тырысуы тиімді, оның орнына қаншалықты заңдық олқылықтарды табуға болатынын көрсетуден аулақ болуы керек. Зейнетақы төлемдерін шегеруге болмайды. Келісімшартта жұмыстан босату ақысы борыш ретінде көрсетілсе, қызметкер оған тіпті ертең жаңа жұмысқа орналасса да құқылы болады.
Келісімшартты бұзу
Бұрыс жұмыстан босату – заңсыз жұмыстан босатудың жеңілірек түрі, ол жұмыскерді ескерту мерзімінде сақтап тұруға кеткен шығындармен ғана теңеседі, бірақ жұмыс беруші үшін қауіпті болуы мүмкін, себебі шектеу шарттарының жоғалу қаупі бар, сондай-ақ қызметкер келісімшарттың түрлі бұзылуларын айтуға және сотта 25 000 фунт стерлингтік келісімшарт бұзу туралы өтемақыны алуға тырысуы мүмкін. Егер ол жұмыс берушіге сотқа жүгінсе, онда өтемақы сомасына шектеу қойылмайды және шығындар айтарлықтай жоғары болуы мүмкін.
Мысалдар
Жұмыс берушінің келісімшартты бұзуы, егер ол қызметтен заңсыз босатуға жеткілікті ауыр себеп болса, конструктивті босату болып саналады; жеткіліксіз хабарлама салдарынан болмаған заңсыз босатулар, басқа бұзушылықтардан туындауы мүмкін, мысалы, өзара сенімділік байланысын сақтау міндетін бұзу, соның ішінде зейнетақы құқықтары туралы хабарламау. Жұмыс беруші әдеттегідей ниетпен әрекет етуге міндетті емес, бірақ жаман ниетпен немесе ниетсіздікпен әрекет етпеуі керек, осылайша өзара сенімділік байланысын бұзбауы тиіс. Міндет көбінесе жақсылық жасау емес, жамандық жасамау болып табылады.
Айыпсыз жұмыстан босатумен байланысты
Жұмыстан заңсыз босату әділ немесе әділетсіз болуы мүмкін, сондай-ақ, әділетсіз босату дұрыс ескерту мерзімі сақталған-сақталмағанына байланысты заңсыз босату да болуы, немесе болмауы да мүмкін. Егер қызметкер екі жыл жұмыс тәжірибесіне ие болса, ескерту мерзімінен гөрі, босату туралы шешімде кемшілік болса, ол әділетсіз босату туралы талап қоюға құқылы. Егер заңсыздық негіздердің болмауында болса, онда бұл әділетсіз босату да болуы мүмкін. Егер қызметкерге дұрыс кеңес берілсе, ол заңсыз босату туралы талапты босатудан кейінгі кезеңге қатысты қоюы мүмкін, ал ескерту мерзімі үшін заңсыз босату туралы сотқа шағымдануы мүмкін. Осылайша, заңдық шектеулерді ұзартуға болады, себебі әділетсіз босату мерзімі кейінірек басталады, бұл оның жоғалтқан табысын арттыруға және келісімшартты бұзу туралы талапты сот арқылы шешуге мүмкіндік береді, трибуналға емес. Қос өндіріп алуды дәлелдеу міндеті жұмыс берушіге жүктеледі, ал әділетсіз босату туралы трибунал шешімі не үшін және қашан төленгені туралы нақты ақпаратты қамти алмауы мүмкін.
Құрылыспен жұмыстан босатумен байланысты
Бұрыс жұмыстан босату нақты немесе конструктивті болуы мүмкін, бірақ конструктивті жұмыстан босату көбінесе бұрыс босату болып есептеледі, себебі жұмыстан кетуге себеп болған жағдайда, жұмыс берушінің шартты маңызды бұзуына байланысты, дұрыс хабарлама берілмейді. Конструктивті түрде жұмыстан босатылған қызметкер, өзара сенімділік байланысын бұзбау міндетін бұзу туралы талап қою мүмкіндігінен басқа, әдетте бұрыс жұмыстан босату туралы да талап қоюға құқылы. Шартты бұзу үшін тек экономикалық залал өтелуге жататындықтан, басты залал – жұмыстан босату мерзімі өтіп кеткеніне байланысты жоғалған табыс болады, наразылық немесе жұмыстан босатудың себебіне қатысты емес. Сондықтан конструктивті босату сипаты жұмыстан босату мерзіміне байланысты талап аясында жоғалып кетеді.