Кіріспе

Ұлыбританиядағы жұмысшылардың құқықтары, кәсіподақтар және жұмыс берушілердің міндеттері

Ұлыбританияның еңбек заңнамасы жұмысшылар, жұмыс берушілер және кәсіподақтар арасындағы қатынастарды реттейді. Ұлыбританияда жұмыс істейтін адамдар Парламент актілері, ережелері, ортақ құқық және әділеттілік негізінде еңбек құқықтарының минималды жиынтығына ие. Оған 2023 жылғы сәуірден бастап 23 жастан асқандар үшін 1998 жылғы Ұлттық ең төмен жалақы туралы заңға сәйкес 10,42 фунт стерлингке дейінгі ең төменгі жалақы алу құқығы кіреді. 1998 жылғы Жұмыс уақыты туралы ереже 28 күндік ақылы демалысқа, жұмыстан үзіліс алуға және ұзақ жұмыс уақытын шектеуге құқық береді. 1996 жылғы Еңбек құқығы туралы заң бала күтімі үшін демалысқа және жұмыс кестесін икемді етуді сұрауға құқық береді. 2008 жылғы Зейнетақы туралы заңға сәйкес, адамдар негізгі кәсіптік зейнетақыға автоматты түрде тіркелуге құқылы, ал оның қаражаты 1995 жылғы Зейнетақы туралы заңға сәйкес қорғалуы тиіс. 2004 жылғы Еңбекпен қамсыздандыру туралы заңға сәйкес, жұмысшылар өздерінің кәсіптік зейнетақыларының қамқоршыларын сайлауға құқылы. Кейбір кәсіпорындарда, мысалы, университеттерде немесе NHS трасттарында қызметкерлер ұйым директорларына дауыс бере алады. 50-ден астам қызметкері бар кәсіпорындарда, жұмысшылармен кез келген келісімшарт немесе жұмыс орнын ұйымдастырудағы өзгерістер, ірі экономикалық дамулар немесе қиындықтар туралы келісімге қол жеткізу мақсатында келіссөздер жүргізілуі тиіс. Ұлыбританияның Корпоративтік басқару кодексі жұмысшылардың тіркелген компанияның директорлар кеңесіне дауыс беруге қатысуын ұсынады, бірақ дауыс беру құқығын заңмен қорғау бойынша халықаралық стандарттарды әлі толық орындамайды. Демократиялық түрде ұйымдастырылған кәсіподақтар мен кәсіпорын басшылығы арасындағы ұжымдық келіссөздер жеке жұмысшылар үшін жұмыс берушінің билігін теріс пайдалануына, қызметкерлерді жұмыстан босатуға немесе жұмыс шарттарын белгілеуге қарсы тұрудың "бір арнасы" ретінде қарастырылады. Ұжымдық келісімдер, әдетте, кәсіподақтың ереуілге шығу құқығымен қамтамасыз етіледі – бұл халықаралық құқықта демократиялық қоғамның негізгі қағидасы. 1992 жылғы Кәсіподақтар және еңбек қатынастары (жинақтау) туралы заңға сәйкес, ереуіл "кәсіби дауды қарастыру немесе оны ілгерілету" мақсатында қорғалады. Заңның әділдікке қол жеткізу мақсатынан басқа, 2010 жылғы Теңдік туралы заңда адамдардың жынысына, нәсіліне, сексуалдық бағдарына, дініне немесе нанымына және жасына байланысты, оларға негізді себеп болмаса, бірдей қарау талап етіледі. Әлеуметтік оқшауланумен күресу үшін жұмыс берушілер мүгедектердің қажеттіліктерін оңтайлы түрде қанағаттандыруы керек. Жартылай жұмыс істейтін қызметкерлерге, агенттіктер арқылы жұмыс істейтін және мерзімді келісімшарт бойынша жұмыс істейтін адамдарға толық жұмыс істейтін, тікелей және тұрақты қызметкерлермен бірдей қарау тиіс. Жұмыссыздықпен күресу үшін барлық қызметкерлер жұмыстан босату туралы бір айлық ескертуді алуға құқылы және, қағида бойынша, тек негізді себептермен ғана жұмыстан босатылуы мүмкін. Егер кәсіпорын сатып алынса немесе аутсорсингке берілсе, 2006 жылғы Кәсіпорынды беру (Жұмыс орнын қорғау) туралы ережеге сәйкес, қызметкерлердің жағдайлары экономикалық, техникалық немесе ұйымдық себептерсіз нашарлатуға болмайды. Бұл құқықтардың мақсаты – адамдардың лайықты өмір сүру деңгейін қамтамасыз ету, олардың келісімшартта жақсы шарттар мен талаптарды алу үшін жеткілікті сауда-саттық күші бар ма, жоқ па, оған қарамастан.

Тарих

Қазіргі заманғы еңбек құқығы көбінесе 20 ғасырдың соңғы үш онжылдығында қалыптасқан. Дегенмен, еңбек қатынастарын реттеу жүйесі ретінде еңбек құқығы адамдар жұмыс істеген кезден бері бар. Феодалдық Англияда, қара өлімнен кейін жұмысшылардың жетіспеуі мен бағаның өсуіне байланысты 1349 жылғы Еңбекшілер жарлығы және 1351 жылғы Еңбекшілер заңы жалақыны обадан бұрынғы деңгейге дейін төмендетіп, жұмысшылардың кәсіподақ құруына тыйым салып, жұмыс істемейтін кез келген еңбекке қабілетті адамға қарсы қылмыстық құқық бұзушылықтар жасады. Нәтижесінде 1381 жылғы шаруалар көтерілісі болды, одан кейін 1388 жылғы Кембридж заңы ел ішінде жұмысшылардың қозғалысына тыйым салды. Осы репрессивтік актілердің барлығы жеке меншік құқығының ыдырап бара жатқанын көрсетті. 1464 жылғы Жүк көлігі туралы заңдар жұмысшыларға ақшалай төлеуді, табиғаттағы төлемді талап етті. 1772 жылы R v Knowles, ex parte Somersett ісінде құлдыққа тыйым салынды, ал 1807 жылғы Құл саудасы туралы заң және 1833 жылғы Құлдықтан бас тарту туралы заң Британ империясының барлық аймақтарында тыйымды күшейтті. 19 ғасырда өндіріс өркендеді. Адамдардың жұмыс берушілермен қарым-қатынасы бірте-бірте мәртебелі бағыныштылықтан және құрметтен жұмыс орнын таңдаудағы "келісім-шарт еркіндігіне" ауысты. Алайда, экономист Адам Смит атап өткендей, келісім-шарт еркіндігі жұмысшының жұмыс берушіге тәуелділігін және жұмыссыздықтан туындаған кедейлік қаупін өзгерте алмады. А. Смит, Ұлттар байлығының табиғаты мен себептерін зерттеу (1776) I кітап, 8-тарау, §12. Сондай-ақ, Дж.С. Милль, Социализм туралы тараулар (1879) 1-тарау, "Заң күшімен құлдыққа салынбаған немесе тәуелді емес, көпшілігі кедейліктің күшімен; олар әлі де бір орынға, бір кәсіпке және жұмыс берушінің еркіне сәйкес тіреліп, туған кезден бастап ләззат алудан, ақыл-ой мен рухани артықшылықтардан айырылып, басқалар күш-жігерсіз және ешқандай еңбекақысыз мұра етеді. Бұл зұлымдық адамзат бұрыннан күрес жасап келген зұлымдықтарға тең, кедейлер бұған сенуде қателік жасамайды". Өнеркәсіптік революцияның шыңында Британ империясы әлемнің жартысын, жер шарының үштен бір бөлігін және оның халқының төрттен бір бөлігін ұйымдастырды. Теміржолдар, каналдар мен зауыттар салуға, тұрмыстық тауарлар өндіруге, телеграф желілерін құруға, көмір таратуға қатысқан акционерлік компаниялар коммерцияның негізін құрады, бірақ зауыт өмірі қиын болды. 1803 жылғы Зауыт заңдары жұмыс істейтін балалардың жұмыс уақыты мен жағдайларына ең төменгі стандарттарды қойды. Кәсіподақтар, әсіресе 1789 жылғы Француз революциясынан кейін, 1799 жылғы Біріккендер туралы заңмен шектелді. 1823 жылғы Мастер және жұмыскер туралы заң жұмысшыларды мойынсұнбаушылық үшін қылмыстық жазаға тартты, ереуілдер келісімшартты "ауырлатылған" бұзушылық ретінде қарастырылды. Осыған қарамастан, кәсіподақтар өсіп, 1871 жылғы Кәсіподақ туралы заңда және 1875 жылғы Құқық пен мүлікті қорғау туралы заңда жұмыс істеу және келіссөздер жүргізу құқығын жеңіп алды. 20 ғасырдың басында Mogul Steamship Co Ltd v McGregor, Gow & Co ісінде Лордтар палатасы кәсіпорындардың кәсіподақтар сияқты кәсіподақтарға ұйымдасуға құқылы екенін атап көрсетті. Алайда, Taff Vale Railway Co v Amalgamated Society of Railway Servants ісінде Лордтар палатасы өз шешімін өзгертті және кәсіподақтарды өнеркәсіптік әрекеттердің шығындары үшін экономикалық зиян үшін жауапкершілікке тартты. Компаниядағы жұмыс берушілердің бірлестігі жұмыскерлерді ескертусіз жұмыстан босата алса, кәсіподақ мүшелері еңбек күшін тоқтатқаны үшін жазаланды. Бұл жағдай кәсіподақтарды заңды өзгертуге лоббилеу үшін Еңбек өкілдігі комитетін құруға итермеледі, ол кейін Еңбек партиясына айналды. 1906 жылғы жалпы сайлауда жеңіске жеткеннен кейін 1906 жылғы Сауда даулары туралы заң ұжымдық еңбек құқығының маңызды қағидасын бекітті, яғни "сауда дауларын қарастыру немесе одан әрі дамыту" мақсатындағы кез келген ереуіл азаматтық құқықтық санкциялардан босатылды. 1908 жылғы Кәрілік зейнетақысы туралы заң зейнеткерлерге зейнетақы төлеуді көздейді. 1909 жылғы Сауда кеңестері туралы заң алғашқы ең төменгі жалақыны белгіледі, ал 1911 жылғы Ұлттық сақтандыру туралы заң жұмыссыздық жағдайында жәрдемақы алу үшін алым енгізді. Бірінші дүниежүзілік соғыстың қатыгездігінен кейін Версаль келісімшарты елдер арасында ортақ стандарттарды әзірлеу үшін Халықаралық еңбек ұйымын құрды, өйткені ол "бейбітшілік тек әлеуметтік әділетке негізделген жағдайда ғана орнатылуы мүмкін" деді және АҚШ-тың 1914 жылғы Клейтон заңымен үйлестірілді, онда "еңбек тек тауар немесе сауда тауары ретінде қарастырылмауы керек" делінген. Бірақ халықаралық жүйе АҚШ Конгресінің Ұлттар лигасына қосылуын мақұлдамауына байланысты фрагменттелген болып қалды. Ұлыбританияда соғыстан кейінгі жағдай – батырларға лайық үй салу. Уитли кеңестері 1909 жылғы Сауда кеңестері заңының жүйесін салалық келісімдерді жасаған Біріккен өнеркәсіптік кеңестерге кеңейтті, ал Еңбек министрлігі кәсіподақтардың өсуін белсенді түрде ұйымдастырды. Бұл Сидней және Биатрис Уэббтың "Өнеркәсіптік демократия" еңбегінде жақтаған ұжымдық келіссөздер, келісімдер немесе әрекеттер теориясына негізделді, бұл жұмысшылардың келіссөз күшінің теңсіздігін жоюға бағытталған. Ұжымдық келісімдерге заңдық күш берілмегендіктен, заң ұжымдық laissez-faire күйінде қалды, өнеркәсіптік серіктестер арасында келісімге келуге және дауларды шешуге еріктілікті ынталандырды. 1920-жылдар мен 1930-жылдар экономикалық тұрақсыздықпен сипатталды. 1926 жылы көміршілердің жалақысын төмендетуге қарсы жалпы ереуіл елді парализге түсірді, бірақ оны басып тастады, Еңбек партиясы 1929 жылы парламентте алғашқы үкіметін құрды. Ұлы депрессияның басталуы және содан кейін соғыс көп нәрсені өзгертуге мүмкіндік бермеді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Клемент Атлидің бірінші көпшілік Еңбек үкіметі "бейбітшілікті жеңуге" уәде берді, ұжымдық келісімдер еңбек күшінің 80 пайыздан астам бөлігін қамтыды. Британ империясының ыдырауымен, Ұлттар достастығы елдерінен көші-қон және жұмыс орнында әйелдердің рекордты деңгейде қатысуы Ұлыбританияның еңбек күшін өзгертті. Ортақ құқық кейде прогрессивті болғанымен, көбінесе болмады, 1960-жылдары жыныс және нәсіл бойынша кемсітуге тыйым салатын алғашқы заңдар АҚШ-тағы Азаматтық құқық заңы қабылданғаннан кейін пайда болды. Жұмысқа орналастырудағы (тұтынушыларға немесе мемлекеттік қызметтерге қол жеткізудегідей) кемсіту 1965 жылы нәсіл, 1975 жылы жыныс, 1995 жылы мүгектілік, 2003 жылы дін және сексуалдық бағдар, ал 2006 жылы жас бойынша ресми түрде тыйым салынды. Заңдар мен жарлықтардың күрделі және үйлесімсіз жиынтығы 2010 жылғы Теңдік заңында біріктірілді. Бұл 1972 жылғы Еуропалық қауымдастықтар заңымен Ұлыбританияның қол қойған Еуропалық Одақтың заңдарымен толықтырылды. Еуропалық келісімдердегі еңбек заңдары минималды болғанымен, Маастрихт келісімшартының Әлеуметтік тарауы жұмыс құқығын тікелей ЕО заңнамасына енгізді. Сонымен қатар, 1963 жылғы Жұмыс келісімдері туралы заңнан бастап жұмыскерлер ең төменгі заңдық құқықтардың тізімін кеңейтті, мысалы, әділ жұмыстан босату туралы және жұмыстан босату төлемақы туралы ақылға қонымды ескерту құқығы. 1960-жылдар мен 1970-жылдардағы Еңбек үкіметтері ауыр кәсіподақ жүйесін реформалаумен айналысты. "Strife орнында" және "Өнеркәсіптік демократия бойынша тергеу комитетінің есебі" сияқты есептерді жасағандарына қарамастан, кәсіподақтарды басқаруды кодификациялайтын және жұмыс орнында тікелей қатысуды арттыратын реформалар жүзеге аспады. 1979 жылдан бастап жаңа консервативтік үкімет көптеген еңбек құқықтарын жоюға кірісті. 1980-жылдарда он маңызды заң кәсіподақтардың автономиясын және өнеркәсіптік әрекеттердің заңдылығын біртіндеп азайтты. Кәсіподақтардың ішкі құрылымын реформалау, өкілдердің сайлануын және ереуіл алдында дауыс беруді талап ету, басқа жұмыс берушілермен ереуілде жұмыскердің қатысуына тыйым салу және жұмыс берушілерге барлық жұмыскерлердің танылған кәсіподаққа мүше болуын талап ету жүйесіне тыйым салу. Еңбек кеңестері таратылды. ... пайдасы туралы қоғамдық науқан.

Еңбекпен байланысты құқықтар мен міндеттер

Ұлыбритания еңбек заңнамасының басты мәселесі – әрбір жұмыс істейтін адамның жұмыс орнындағы ең төменгі құқықтар жиынтығын қамтамасыз ету және ең төменгі талаптардан асып түсетін әділ еңбек стандарттарын орнату үшін дауыс беру мүмкіндігін беру болып табылады. "Қызметкер" аталған барлық құқықтарға ие, сонымен қатар жазбаша еңбек шарты жасауға, жүктілікке немесе бала күтіміне байланысты демалыс алуға, әділ негізде босату туралы алдын ала хабарлауға және жұмыстан қысқарту төлемдерін алуға, сондай-ақ Ұлттық сақтандыру қорына жарна салуға және табыс салығын төлеуге құқылы. "Жұмыскер", "қызметкер" және басқа да ұғымдардың қолданылу ауқымы заңда қолданылу контекстіне сәйкес соттарға белгілі бір деңгейде қалады, бірақ егер адамның жағдайы нашар болса және келіссөз жүргізуге мүмкіндігі шектеулі болса, оған көбірек құқықтар беріледі. Англия соттары еңбек шартын өзара сенім мен құрметке негізделген қарым-қатынас ретінде қарастырады, бұл бір тараптың сенімсіздік танытуы жағдайында жұмыскерлер мен жұмыс берушілердің екеуі үшін де қолданылатын құқық қорғау шараларын кеңейтуге және дамытуға мүмкіндік береді.

Еңбек шарты

Адамның еңбек шарты санатталғаннан кейін, соттар заңда белгіленген ең төменгі құқықтар туралы жарғыдан тыс, оның шарттары мен талаптарын анықтау үшін арнайы ережелерге ие. Жай келісімшарт құқығындағы сияқты, қосылу, жасырын шарттар және әділетсіздік факторлары туралы ережелер де бар. Дегенмен, *Gisda Cyf v Barratt* ісінде Лорд Керр, егер бұл заңмен қорғалатын құқықтарға әсер етсе, соттың келісімшартты түсіндіру жолы қызметкердің тәуелділік қатынасына байланысты жалпы келісімшарт құқығынан "ажыратылып" қаралуы керек екенін атап көрсетті. Осы жағдайда, Барратт ханымға жұмысынан босатылғаны туралы хат келгеннен үш күн өткен соң ашылған хабарлама жіберілді. Ол хатты оқығаннан кейін үш ай ішінде (шағымдану мерзімі) босатылуының әділетсіз екенін мәлімдеді, бірақ жұмыс беруші коммерциялық келісімшарттардағыдай, хабарлама жұмыс уақытында келгеннен бастап күшіне енетінін айтты. Жоғарғы Сот Барратт ханымның талабын қанағаттандырды: ол хабарламаны оқыған кезде ғана орындауға міндетті. Еңбек құқығының мақсаты – қызметкерді қорғау, сондықтан ережелер қызметкерлердің құқықтарын сақтау үшін түсіндірілуі керек. Қызметкерге уәде етілген немесе келісілгеннің бәрі, еңбекке қатысты заңдарға қайшы келмесе, келісімшарттың бір бөлігі болып саналады. Сонымен қатар, шарттардың орынды ескерту арқылы қосылуы мүмкін, мысалы, жазбаша еңбек келісімінде қызметкерлер нұсқаулығына сілтеме жасау арқылы, тіпті қызметкерлер нұсқаулығының жанындағы файлда сақталған құжатта да. Кәсіподақ пен жұмыс беруші арасындағы келісімде нақты айтылмаған жағдайда міндетті емес деп есептелсе де, ұжымдық келісім жеке құқықтар тудыруы мүмкін. Соттар қолданатын критерий – оның шарттары "қосылуға" жарамды ма, әлде "саясат" немесе "талаптар" жайлы мәлімдемелер ме, деген сұрақ қою. Ұжымдық келісімнің сөздері анық болған жағдайда, бір жағдайда "соңғы келген, бірінші кеткен" ережесі жарамды деп танылды, ал басқа жағдайда мәжбүрлі босатуды айыптау туралы ереже тек "ар-намысқа" байланысты міндетті деп танылды. Заңмен қорғалатын құқықтардан, нақты келісілген шарттардан және қосылған шарттардан басқа, еңбек қатынасында стандартталған жасырын шарттар бар, сонымен қатар соттар тараптардың орынды күтулерін ескеретін жекешелендірілген жасырын шарттар да қарастырылады. Біріншіден, соттар қызметкерлерге қосымша және пайдалы міндеттер жүктелетінін үнемі айтады, мысалы, қауіпсіз жұмыс ортасы және жұмыс беруші жұмыс ұсынбаған кезде де жалақы төлеу. Лордтар палатасы жұмыс берушілердің жұмыс орындарындағы зейнетақы құқықтары туралы қызметкерлерін хабардар етуге міндетті екенін тапты, бірақ төменгі сатыдағы сот жұмыс берушілерден жұмыс орны бойынша мүгедектік жәрдемақысына құқығы бар ма, жоқ па деген кеңес беруді талап етуден бас тартты. Негізгі жасырын шарт – адалдық, немесе "өзара сенім мен құрмет" міндеті. Бұл көптеген жағдайларда қолданылады. Мысалы, жұмыс берушілер авторитарлық түрде әрекет етуден, қызметкерлерді артынан сөкпеуден, жалақыны көтеру кезінде қызметкерлерге теңсіздікпен қараудан, компанияны халықаралық қылмыстың маңдайы ретінде басқарудан немесе бонусты қалаулы түрде тағайындаудан аулақ болуы керек. Соттардың арасында өзара сенім мен құрметтің негізгі шартын "келісім бойынша" қаншалықты алып тастауға болатыны туралы келіспеушіліктер бар. Лордтар палатасы тараптар "еркін" болған кезде мұны жасай алады деп шешсе, басқалары мәселеге сот құзыретіне жататын келісімнің түсіндірілуі ретінде қарайды. Екінші, және ескі еңбек шартының ерекшелігі – қызметкерлер жұмыс кезінде жұмыс берушінің нұсқауларын орындауға міндетті, егер бұл заңға немесе келісілген шарттарға қайшы келмесе. Еңбек қатынасы жұмыс берушіге шектеулі салаларда еркіндік береді. Бұрын бұл қатынас "шебер-қызметші" деп аталатын. Жұмыс беруші жұмыстың қалай атқарылуын бизнес қажеттіліктеріне қарай өзгертуге мүмкіндігі бар, егер ол келісімшарттың нақты шарттарына қайшы келмейтін болса, онда әрқашан қызметкердің келісімі немесе ұжымдық келісім қажет. "Икемділік шарттарының" мәртебесі, жұмыс берушілерге кез келген келісімшарт шартын өзгертуге еркіндік беруге мүмкіндік береді, өйткені бұл көп жағдайда жалпы құқықпен бақыланатын билікті теріс пайдалануға әкелуі мүмкін. Соттардың мұндай тәжірибелерге төзімділігінің шегі әділеттілікке қол жеткізу процедураларына тиген жағдайда немесе өзара сенім мен құрмет міндетіне қайшы келсе анық көрінеді.

Жалақы және салық

1998 жылдан бері Ұлыбританияда ұлттық ең төменгі жалақы белгіленген, бірақ ұжымдық келіссөздер «әділ жұмыс күніне әділ ақы» алудың басты механизмі болып табылады. «Жүк актілері» – жұмысшыларға ақшамен төленуін, заттармен емес, талап еткен ең алғашқы жалақы ережелері. Бүгінде 1996 жылғы Еңбек құқығы туралы заңның 13-бабында жұмыс берушілер қызметкерлердің жалақысын (мысалы, тауарды жойғаны үшін) тек қана қызметкер жазбаша түрде келісім берген жағдайда ғана шегеруге болады делінген. Дегенмен, бұл еңбекке қарсы шараларға қатысты емес. Сондықтан 18 ғасырғы ортақ құқық бойынша жұмыстың бір бөлігін орындаған қызметкерлер аптасына 37 сағаттың 3-іне бас тартса, олардың жалақысы толық 37 сағатқа дейін қысқартылған. 1909 жылғы «Сауда кеңестері туралы» заң бойынша Ұлыбритания әртүрлі салалардың ерекше қажеттіліктеріне сәйкес ең төменгі жалақы белгілеген. Бұл 1986 жылдан бастап күшінен шығып, 1993 жылы толығымен жойылды. Сақталып қалған кеңес органдарының бірі – 1948 жылғы «Ауыл шаруашылығы жалақысы туралы» заңға сәйкес құрылған Ауыл шаруашылығы жалақысы жөніндегі кеңес. Англияда ол 2013 жылдың қазанында таратылды, бірақ Шотландия, Солтүстік Ирландия және Уэльсте кеңестер әлі де жұмыс істейді. Ұлыбританияны халықаралық құқыққа қайта орату үшін 1998 жылғы Ұлттық ең төменгі жалақы туралы заң қабылданды. «Барлық жұмысшы» термині жеке жұмыс істейтін, бірақ клиент немесе тапсырыс беруші үшін емес, адамдарды қамтиды. Алайда, шәкірт адвокат жұмысшы саналмайды деп шешілді. Ең төменгі жалақы мөлшері Төмен жалақы комиссиясының ұсынымдарына сәйкес жыл сайын қайта қаралады, бірақ 2010 жылдан бері 25 жасқа дейінгі жастар мен оқушылар үшін төмендетілді. 2015 жылғы Ұлттық ең төменгі жалақы ережелері сағаттық төленбеген адамдар үшін жалпы жалақыны бір айлық орташа «төлем кезеңінде» нақты жұмыс істеген сағаттарға бөлуді қарастырады. «Кезекші» жұмысшылар кезекшілікте болған кезде ақы алуға тиіс. Бірақ егер жұмысшыға ұйықтауға орын берілсе және ол оянбаса, ең төменгі жалақы төленуі міндетті емес. Дегенмен, жұмыс беруші жұмысшының жұмыс істеген сағаттары туралы келісе алады, егер сағаттар әдетте өлшенбесе. «Walton v Independent Living Organisation Ltd» ісінде эпилепсиямен ауыратын жас әйелге күтім жасаған жұмысшы күніне 24 сағат, аптасына 3 күн демалыста болуға тиіс болды, бірақ ол өз іс-әрекеттерін, мысалы, сауда жасау, тамақ дайындау және тазалау сияқты іс-әрекеттерді жасай алатын. Оның компаниясы онымен күніне 6 сағат 50 минут жұмыс істейтіні туралы келісімге келді, нәтижесінде оның алған 31,40 фунт стерлингі ең төменгі жалақыға сәйкес келді. Жұмыс беруші ұсынған тұрғын үй үшін күніне 6 фунт стерлингке дейін шегерім жасауға болады, бірақ электр энергиясы сияқты қосымша төлемдер әдетте алынбауы керек. Ең төменгі жалақыны жеке сот арқылы, 1996 жылғы Еңбек құқығы туралы заңның 13-бабы бойынша жалақының жетіспеуіне байланысты талап ашу арқылы қамтамасыз етуге болады. Жұмысшы құжаттарды сұрағаны үшін немесе олар туралы шағымданғаны үшін ешқандай зиянға ұшырауы мүмкін емес. Алайда, көптеген жұмысшылар мұны қалай істеу керектігі туралы хабардар болмайды немесе жеткілікті ресурстарға ие болмайды, сондықтан негізгі орындау механизмі – тексерулер және Ұлыбританиялық кіріс және кеден (HMRC) органдары берген сәйкестік туралы хабарламалар. Жұмысшыға ең төменгі жалақының 80 еселенген мөлшерінде өтемақы төленуі мүмкін, ал HMRC жұмысшы үшін күн сайын ең төменгі жалақының екі еселенген мөлшерінде айыппұл салуға құқылы. 1994 жылғы қосылған құн салығы туралы заңнан айырмашылығы, онда тұтынушылар салықтан кейін нақты төлейтін бағаны көруі керек, қазіргі уақытта жұмысшылар табыс салығынан және Ұлттық сақтандыру жарналарынан кейін нақты алатын жалақыны көруге міндетті емес. 2007 жылғы табыс салығы туралы заңға сәйкес, қаржы заңдарымен жыл сайын өзгертіліп, 2019 жылы 0% «жеке жәрдемақы» 12 500 фунт стерлингке дейінгі табысқа дейін болды, 12 500 фунт стерлингтен 50 000 фунт стерлингке дейінгі табысқа 20% «негізгі ставка» төленді, 50 000 фунт стерлингтен жоғары табысқа 40% жоғары ставка, ал 150 000 фунт стерлингтен жоғары табысқа 45% ең жоғары ставка салынды. 1979 жылдан бері табыс салығының ең жоғары мөлшерлемесі күрт төмендеді, ал капиталдан түскен пайда, дивидендтер немесе корпоративтік табыс арқылы ең көп ақша алатын ең бай адамдарға салынатын салық одан да төмендеді. Адамдар компания арқылы жұмыс істесе де, істемесе де, табыс салығын төлеуге міндетті болып саналады. 2015 жылдан 2019 жылға дейін «жеке жәрдемақы» ең төменгі жалақымен байланысты болды, бірақ аптасына 30 сағатқа дейін төленген жалақыға ғана (демалыс күндері үш күндік демалысқа ұқсас). Бұл байланыс үзілді және Ұлттық сақтандыру жарналарына, мемлекеттік зейнетақыны, жұмыссыздыққа қарсы сақтандыруды (қазіргі уақытта үнемі жәрдемақының бір бөлігі) және банкроттық қорын қаржыландыратын «жеке жәрдемақы» жоқ. Өздігінен жұмыс істейтін адамдар әдетте бірдей табыс салығын төлейді (бірақ одан да көп жеңілдіктер мен шегерімдерге ие), бірақ Ұлттық сақтандыру жарналарынан 9% төлейді, ал қызметкер 12% төлейді. Сонымен қатар, қызметкердің жұмыс берушісі стандартты 13,8% жарна төлейді, ал «өздігінен жұмыс істейтін» адамда мұндай жарнаны төлейтін жұмыс беруші жоқ. Бұл айырмашылықтар жұмыс берушілерге нақты жұмыс статусын «жалған өздігінен жұмыс істеу» арқылы жасыруға үлкен ынта береді.

Жұмыс уақыты және бала күтімі

Жұмыс уақыты туралы 1998 жылғы ережелер мен Жұмыс уақыты туралы директива әрбір жұмысшыға ақылы демалыс, демалыс уақыты және апта соңы демалысына құқық береді. Халықаралық заңға сәйкес, әрбір жұмысшы жылына кемінде 28 күн, немесе төрт толық апта ақылы демалыста болуға құқылы (мемлекеттік мерекелерді қоса алғанда). Бұл құқыққа ие болу үшін ешқандай талапкерлік мерзімі қарастырылмаған, себебі заң жұмыс және жеке өмір арасындағы тепе-теңдікті қамтамасыз етуді және адамдардың физикалық және психологиялық денсаулығы мен қауіпсіздігін жақсарту үшін жеткілікті демалыс пен бос уақыт беруді мақсат етеді. Жұмысшылардың нағыз демалу мүмкіндігі болуын қамтамасыз ету үшін жұмыс берушілер жұмысшыға "жинақталған демалыс ақысын" беруге құқылы емес, мысалы, жалақыға қосымша 12,5% төлеу арқылы демалыстың орнына. Дегенмен, егер жұмысшы жұмыстан шығар алдында демалысын пайдаланбаса, жұмыс беруші пайдаланбаған демалыс күндері үшін қосымша төлем жасауы тиіс. Түнгі жұмыс істейтін адамдар кез келген 24 сағат ішінде орташа есеппен 8 сағаттан артық жұмыс істей алмайды, ал егер жұмыс "қауіпті" деп танылса, ең көп дегенде 8 сағат жұмыс істей алады. Сонымен қатар, әрбір жұмысшы 24 сағат ішінде кемінде 11 сағат үздіксіз демалуға тиіс, ал әрбір 6 сағаттық жұмыс кезеңінде кемінде 20 минут үзіліс алуға құқылы. Жұмыс уақыты туралы заңдардағы ең көп дау тудыратын ереже – апталық жұмыс уақытының ең жоғары шегі. Еңбек қозғалысы әрқашан экономикалық өнімділікті арттыратындықтан, қысқа жұмыс аптасын қолдап келді: қазіргі ең жоғары шек – 17 аптаның орташа есебімен 48 сағат, бірақ ол өзін-өзі жұмыспен қамтығандарға немесе өз жұмыс уақытын өздері белгілей алатын адамдарға қолданбалады. "Pfeiffer v Deutsches Rotes Kreuz" ісіндегі сот шешіміне сәйкес, ережелердің мақсаты – жұмыстарында аз келіссөз жүргізу және дербестікке ие жұмысшыларды қорғау. Алайда, Ұлыбритания үкіметі жұмысшыларға 48 сағаттық шектен бас тартуға мүмкіндік беру үшін келіссөздер жүргізді. Теориялық және заңдық тұрғыдан алғанда, жұмысшы бұрын бас тартқаннан кейін де өз шешімін өзгерте алады және егер жұмыс беруші осылай қаласа, зиян шеккені үшін шағымдануға құқылы. Жұмысқа дайын күйде болуға тиіс уақыт – жұмыс уақытының бір бөлігі болып есептеледі. Еуропалық соттың "Landeshauptstadt Kiel v Jaegar" ісіндегі шешіміне сәйкес, жас дәрігерлердің кезекшілік уақыты жұмыс уақыты болып саналады, бұл көптеген елдерді Ұлыбритания сияқты "бас тарту мүмкіндігін" пайдалануға мәжбүр етті, бірақ оны медициналық практикамен шектеді. Ұлыбританияда жұмыс уақыты туралы заңдарды орындауға Денсаулық сақтау және қауіпсіздік атқарушы органы жауапты, бірақ ол "жеңіл әдіспен" қолдануды ұстанды. Жұмыс өміріндегі ең маңызды демалыс жаңа туған немесе асырап алынған балаларды күтуге кеткен уақыт болуы мүмкін. Алайда, "жұмыскерлерге" берілетін ақылы демалыс немесе үзілістен айырмашылығы, бала күтіміне қатысты құқықтар "жұмыскерлерге" ғана емес, "қызметкерлерге" ғана беріледі. Олар сондай-ақ еркек ата-аналар үшін де қолайсыз, бұл әйелдердің мансабынан көбірек уақыт алуына байланысты гендерлік жалақы айырмашылығын күшейтеді. Жүкті әйелдер туралы директивада, 1996 жылғы Еңбек құқығы туралы заңның 71-73-баптарында және 1999 жылғы Аналық және Ата-аналық демалыс ережелерінде аналық демалысқа барлығы 52 апта беріледі, бірақ ол төрт кезеңге бөлінген, оның бір бөлігі жалақымен, ал бір бөлігі жалақысыз төленеді. Біріншіден, әйелдер бала туғанда екі апталық міндетті демалысқа шығуы керек. Екіншіден, міндетті демалыс мерзімін қамти отырып, 6 апталық демалысқа құқық бар, ол орташа жалақының 90% төленеді. Үшіншіден, 33 апталық демалысқа құқық бар, ол заңды мөлшерлеме бойынша немесе орташа жалақының 90% төленеді, егер ол төмен болса (2014 жылы бұл аптасына 138,18 фунт стерлинг болды). Үкімет жұмыс берушіге оның мөлшеріне және ұлттық сақтандыру жарналарына сәйкес шығындарды өтеуге құқылы. Төртіншіден, ана тағы 13 апталық жалақысыз демалысқа шыға алады. Еңбек шарты әрқашан кеңпейілді болуы мүмкін және ұжымдық келісім шарттары болған жағдайда, көбінесе солай болады. Жасалмайтын демалысқа құқық үшін талапкерлік мерзімі қарастырылмаған, бірақ ананың жалақылы демалысқа құқық алу үшін 26 апта жұмыс істеуі керек. Ана бала туу күнінен 15 апта бұрын жұмыс берушіге жазбаша түрде хабарлауы керек, егер жұмыс беруші талап етсе. Жұмыстан кеткен кезде қызметкерлер кез келген кәсіби зиянға ұшырамайды және 26 аптадан кейін сол жұмысқа немесе 52 аптадан кейін басқа да қолайлы жұмысқа оралуға құқылы. Егер ата-аналар баланы асырап алса, демалысқа қатысты құқықтар аналық демалыс ережелеріне сәйкес болады. Алайда, әкелер үшін жағдай көбінесе жақсырақ емес. 2002 жылғы Пәтерлік және Асырап алу демалысы ережелері әкеге заңды мөлшерлеме бойынша 2 апта демалысқа құқық береді. Екі ата-ана да "ата-аналық демалысқа" құқылы. Бұл ата-аналар бала 5 жасқа толғанға дейін немесе мүгедек бала 18 жасқа толғанға дейін 13 аптаға дейін жалақысыз демалысқа шыға алады дегенді білдіреді. Егер басқа ұжымдық келісім болмаса, қызметкерлер 21 күн бұрын хабарлауы керек, жылына 4 аптадан аспауы керек, әр жолы кемінде 1 аптадан, ал жұмыс беруші бизнеске зиян келтіретін жағдайда демалысты 6 айға кейінге қалдыруға құқылы. Әйтпесе, қызметкерлерге зиян келтіруге немесе жұмыстан босатуға болмайды және бұрынғы жұмысына оралуға құқылы. Әйелдердің демалыс мерзімінің 26 аптасына дейін өз серігіне беруіне мүмкіндік берді. Бұл гендерлік жалақы айырмашылығын тоқтатуға әкелмеді. Басқа да нақты жағдайларда, 1996 жылғы Еңбек құқығы туралы заңның 55-80I-баптарында демалысқа қатысты көптеген құқықтар бар. "Шұғыл демалыс" 1996 жылғы Еңбек құқығы туралы заңның 57A-бабына сәйкес, қызметкерлер баланың мектептегі мәселелері сияқты төтенше жағдайларды шешу үшін қол жетімді, сондай-ақ тәуелді адамдардың ауруы немесе қайтысы сияқты басқа да төтенше жағдайлар үшін қол жетімді, егер қызметкер жұмыс берушіні осы жағдай туралы мүмкіндігінше ертерек хабардар етсе. "Qua v John Ford Morrison Solicitors" ісінде Кокс судья ешқандай күнделікті жаңартуларды ұсыну қажеттілігі жоқ екенін атап өтті. 2002 жылғы Еңбек заңынан кейін қызметкерлер 6 жасқа дейінгі балаға немесе 18 жасқа дейінгі мүгедек балаға күтім жасау мақсатымен жұмыс үлгісін өзгерту туралы өтініш беру құқығын алды. Өтініш беру құқығы 1996 жылғы Еңбек құқығы туралы заңның 80F-бабында қамтылған, және жұмыс берушілер өтінішті қабылдамаса да, жұмыс берушілер өтініштердің 80% -ын қабылдайды. Қызметкер өтінішті жазбаша түрде беруі керек, жұмыс беруші жазбаша түрде жауап беруі керек, және өтінішті қабылдамау үшін дұрыс фактілерді бағалау және 80G-бабында тізілген 8 негіз болуы керек, олар көбінесе бизнес және ұйымдық қажеттіліктерге қатысты. "Commotion Ltd v Rutty" ісінде ойыншық қоймасының қызметкеріне жұмыстың толық уақытында ғана "командалық рухты" сақтау үшін жұмыс істеуі керек деген себеппен жартылай уақытқа көшуден бас тартты. Еңбек апелляциялық кеңесі "командалық рух" қабылдамаудың заңды негіздерінің бірі болмағандықтан, Рутти өтемақы алуға құқылы екенін шешті, ол 8 апталық жалақының ең жоғары шегімен белгіленген. Соңында, 1996 жылғы Еңбек құқығы туралы заңның 63D I-баптары қызметкерлерге (және агенттік қызметкерлері де осыған қоса) оқуға демалыс алу құқығын беруге құқылы.

Кәсіптік зейнетақылар

Ұлыбритания зейнетақы жүйесінің үш "тірегі" бар, олардың мақсаты – зейнеткерлік шағында лайықты және әділ кіріс қамтамасыз ету. Бірінші тірек – мемлекеттік зейнетақы, оны үкімет басқарады және Ұлттық сақтандыру жарналарымен қаржыландырылады. Үшінші тірек – жеке, немесе "жеке зейнетақылар", оларды адамдар өздері сатып алады. Екінші тірек – еңбек келісімшартынан туындайтын кәсіптік зейнетақы. Дәстүрлі түрде, бұл ұжымдық келісім немесе жұмыс берушінің оны құруы арқылы пайда болады. 2008 жылғы Зейнетақы туралы заң, 16-дан 75 жасқа дейінгі, жалақысы 5035 пен 33540 фунт стерлинг аралығындағы "жұмыс істеушіге" (жұмыскер) жұмыс берушісімен кәсіптік зейнетақыға автоматты түрде тіркелу құқығын береді, егер жұмыс істеуші бас тартпаса. Бұл қарапайым "белгіленген жарна" схемасы: жұмыс істеуші неше жарна төлесе, соны алады. Жарналар ұжымдық түрде инвестицияланса да, пайдасы жекелендірілген, яғни ұзақ өмір сүру және ақшаның таусылу тәуекелі артады. Әкімшілік шығындарды азайту үшін "Ұлттық жұмыспен қамту жинақтарының қоры" деп аталатын ведомстволық емес сенім қоры жеке активтерді басқарушы компаниялармен бәсекелесетін "мемлекеттік балама" ретінде құрылды. Жұмыс берушілер жұмыс істеушілердің жалақысының келісілген пайызын бөліп, олардың қанша үлес қосатынын келіседі. Бұл, әсіресе, кәсіподақ құрмаған және кәсіптік зейнетақы үшін ұжымдық келісімдер жасалмаған адамдар үшін маңызды. Ұжымдық келісімдермен қамтамасыз етілген зейнетақылар көбінесе жақсырақ болады және тарихи тұрғыдан "белгіленген пайдаларға" ие болған: зейнеткерлікке шыққанда адамдар соңғы жалақысына немесе өмірінің қалған бөлігі үшін табыстың орташа көрсеткішіне негізделген ақша алады. Ұзақ өмір сүру жеке тәуекелге айналмайды, ол барлық үлес салушылар арасында ұжымдық түрде бөліседі. Принцип бойынша, зейнетақы трасттарының ережелері трасттардың жалпы заңдарынан өзгеше, өйткені зейнетақы сыйлық емес және адамдар өздерінің жәрдемақыларын еңбегі арқылы төлейді. Келісімшарт арқылы жұмыс істейтін зейнетақылар еңбек қатынастарында өзара сенімділік пен сенімділікті қамтамасыз етеді. Жұмыс беруші өз қызметкерлеріне зейнетақы құқықтарын қалай пайдалану керектігі туралы хабарлауға міндетті. Зейнетақы трастын басқаруды зейнетақы алушылармен бірлесіп анықтау керек, сондықтан қамқоршылар кеңесінің кемінде үштен бірі сайланады немесе "мүшелер тағайындаған қамқоршылар" болады. Мемлекеттік хатшының әлі қолданылмаған ереже бойынша ең төменгі көрсеткішті жартысына дейін арттыруға құқығы бар. Қамқоршылар қорды бенефициарлардың мүддесін ескере отырып, олардың қалауын ескере отырып, компания акцияларына, облигацияларға, жылжымайтын мүлікке немесе басқа да қаржылық өнімдерге жинақтарды инвестициялау арқылы басқаруға міндетті. Зейнетақы схемалары маңызды сомада ақшаны жинақтайды, зейнеткерлікке шыққан көптеген адамдар оған сенеді, сондықтан 1992 жылғы Роберт Максвелл дауынан кейін жұмыс берушінің төлемсіздігіне, адал еместігіне немесе қор нарығының тәуекелдеріне қарсы қорғау қажет деп саналды. Белгіленген жарналар қоры жұмыс берушінің артық ықпалына ұшырамауы үшін бөлек басқарылуы керек. 1986 жылғы "Төлемдерді өтеу туралы" заң бойынша зейнетақы жарналары кредиторларға қарағанда басымдыққа ие, тек кепілдікпен қамтамасыз етілген кредиторлар ғана ерекшелік жасай алады. Алайда, белгіленген пайдалар схемасы әркімнің зейнеткерлікке шыққаннан кейін қысқа немесе ұзақ өмір сүргеніне қарамастан тұрақты кіріс алуын қамтамасыз етуге бағытталған. 2004 жылғы Зейнетақы туралы заңның 222-229-баптары зейнетақы схемаларының ең төменгі "заңды қаржыландыру мақсатына" ие болуын талап етеді, оның "қаржыландыру қағидаларымен" бірге, актуарийлер оның сақталуын мерзімді түрде бағалайды және кемшіліктер толтырылады. Зейнетақыны реттеуші орган – бұл ведомстволық емес орган, ол осы стандарттарды қадағалауға және қамқоршылардың міндеттерін орындауын қадағалауға міндетті, оны алып тастауға болмайды. Алайда, The Pensions Regulator v Lehman Brothers ісінде Жоғарғы Сот Зейнетақыны реттеуші орган қаржыландыруды төлеу үшін "Қаржылық қолдау туралы нұсқау" берсе және компания төлемсіздікке ұшыраған кезде ол төленбесе, бұл төлемсіздік кез келген басқа кепілсіз борыш сияқты болып саналады және өзгермелі шығындар ұстайтын банктерге қарағанда басымдыққа ие емес деп шешті. Сонымен қатар, зейнетақы жөніндегі омбудсмен бар, ол шағымдарды тыңдап, заң бойынша міндеттерін орындамаған жұмыс берушілерге қарсы бейресми шаралар қолдана алады. Егер барлық әрекеттер сәтсіз аяқталса, Зейнетақыны қорғау қоры белгіленген ең жоғары сомаға дейін соманы кепілдейді.

Денсаулық және қауіпсіздік

Әрбір жұмыс беруші "қауіпсіз жұмыс жүйесін" қамтамасыз етуі тиіс. 1802 жылдан бастап өнеркәсіптік революция кезінде Фабрикалар туралы заңдар жұмыс орындарының таза, желдетілетін, машиналары қоршалған болуын талап етті. Заңдар бала еңбегін шектеді және жұмыс күнінің ұзақтығын регламенттеді. Олар 1961 жылғы Фабрикалар туралы заң барлық "фабрикаларға" – яғни, заттар жасалатын немесе өзге түріне келтірілетін, сондай-ақ жануарлар ұсталатын және сойылатын орындарға – тарағанға дейін шахталар мен тоқыма фабрикаларын бақылауға алды. 1969 жылғы Жұмыс берушінің жауапкершілігі (кемшілікті жабдықтар) туралы заң жұмыс берушілерді үшінші тараптар жеткізген кемшілікті жабдықтар үшін автоматты түрде жауапты етті. Жеке қызметкерлер сотқа сирек жүгінетіндіктен, заңның орындалуын қамтамасыз ету үшін 1974 жылғы Денсаулық сақтау және қауіпсіздік жөніндегі заңға сәйкес инспекторлар жұмыс істейді, олар Денсаулық сақтау және қауіпсіздік атқарушы органымен басқарылады. ДСҰ өкілеттіктерін жергілікті билік органдарына жүктете алады. Инспекторлар жұмыс орындарындағы жүйелерді тексеру және өзгертулер енгізуді талап ету құқығына ие. HSWA 1974-тің 2-бабы қызметкерлердің өздерінің жұмыс орындарында сайланған және басшылықпен денсаулық пен қауіпсіздік мәселелерін бірлесіп шешуге өкілетті комитеттер құруын көздейді. Денсаулық сақтау және қауіпсіздік ережелері Денсаулық сақтау және қауіпсіздік жөніндегі директиваның еуропалық деңгейдегі үйлестірілген талаптарына сәйкес келеді. Халық денсаулығын қорғаудағы ең маңызды институт – 1946 жылғы Ұлттық денсаулық сақтау қызметі туралы заңмен құрылған Ұлттық денсаулық сақтау қызметі (NHS). 2006 жылғы Ұлттық денсаулық сақтау қызметі туралы заң Ұлыбританиядағы әрбір адамға денсаулық сақтау құқығын кепілдейді және ол салық жүйесі арқылы қаржыландырылады. Егер адам жұмыста жарақаттанса, оның төлем қабілетіне қарамастан, оған медициналық көмек көрсетіледі. Сонымен қатар, 1992 жылғы Әлеуметтік сақтандыру жарналары мен жәрдемақылары туралы заң бойынша, заңмен белгіленген ауру ақысына құқығы бар. Жұмыстағы адамдар жарақаттанған жағдайда және жұмыс беруші заңдық міндеттерін бұзған жағдайда өтемақы талап ете алады. Олар жарақаттың өзі үшін, кіріс жоғалтқаны үшін, ал туыстары немесе асыраушылары қайғы-қасіреттің орнын толтыру үшін шағын сомада ақша ала алады. Жұмыс берушілер өздерінің "қызметтік міндеттері" шеңберінде әрекет ететін агенттерінің барлық іс-әрекеттері үшін, олардың іс-әрекеттері жұмыспен "тығыз байланысты" болған жағдайларда және тіпті жұмыс берушінің ережелерін бұзған жағдайларда да жауапкершілікке тартады. Жұмыс берушінің қорғанысы тек егер қызметкер "өз еркімен" жұмыс берушінің зиян келтіруге мүмкіндік бермейтін жағдайға түскен жағдайда ғана болады. 1969 жылғы Жұмыс берушілердің жауапкершілігі (міндетті сақтандыру) туралы заңға сәйкес жұмыс берушілер барлық жарақат шығындары үшін міндетті түрде сақтандыру полисін жасауы тиіс. Сақтандыру компаниялары алаяқтық болмаса, шығынды өтеу үшін қызметкерді сотқа бере алмайды. ХХ ғасырдың ортасына дейін қорғаныстың үш "қасиетсіз триадасы" болды: жалпы жұмыспен қамту, ерікті жарақаттар және себепшілік. Олар жойылды, бірақ жұмыс берушілер пайдаланатын төртінші қорғаныс – ex turpi causa non oritur actio, яғни егер қызметкер заңсыз әрекетпен айналысса, олар жарақат үшін өтемақы талап ете алмайды. Hewison v Meridian Shipping Services Pte Ltd ісінде Хьюисон эпилепсиясын жасырып, теңізде жұмыс істеуге тырысқан, осылайша 1968 жылғы ұрлық туралы заңның 16-бабы бойынша алаяқтық әрекет жасады. Ақаулы тұғырынан бас жағына соққы алғаннан кейін ол бұрынғыдан да нашар соққы алды, бірақ апелляциялық сот көпшілік дауыспен оның заңсыз әрекеті кез келген өтемақыны болдырмайды деп шешті. Залалдың себебі туралы ғылыми белгісіздік болған кезде, зиянды өтеу құқығының маңызы сақталады. Асбест ауруларының ісінде жұмысшы бірнеше компанияда жұмыс істеген болуы мүмкін, онда ол асбестке ұшырады, бірақ оның зақымдануын ешқайсысына да анық анықтау мүмкін емес, ал кейбіреулері төлемсіз болуы мүмкін. Fairchild v Glenhaven Funeral Services Ltd ісі бойынша Лордтар палатасы егер жұмыс беруші жұмысшыға зиян келтіру қаупін елеулі түрде арттырса, олар бірлесіп жауапкершілікке тартылуы мүмкін және толық сома үшін талап қоюға болады, бұл оларға басқалардан салым іздеуге мүмкіндік береді, сондықтан басқа кәсіпорындардың төлем қабілетсіздігі қаупі бар. Кейін, Barker v Corus ісінде Лордтар палатасы жұмыс берушілердің жауапкершілігі тек пропорционалды негізде ғана болады деп шешті, осылайша жұмыс берушілердің төлем қабілетсіздігінің тәуекелін жұмысшыларға қайтарды. Бірақ Парламент дереу 2006 жылғы Өтемақы туралы заңның 3-бабын қабылдап, бұл шешімді өз фактілері бойынша кері қайтарды. Chandler v Cape plc ісінде тікелей жұмыс беруші болып табылатын еншілес компанияның болғанына қарамастан, бас компания да қамқорлық міндеттемесіне ие екені айтылды. Осылайша акционерлер корпоративтік перденің артына тығылып, жұмыс күшінің денсаулығы мен қауіпсіздігі үшін өздерінің міндеттемелерінен қашуға мүмкіндік алмайды.

Құпиялылық және сөз бостандығы

Азаматтық бостандықтар, әсіресе жеке өмірге және сөз бостандығына құқық, Ұлыбританияның конституциясының бөлігі болып табылады және көптеген заңдармен қорғалады. 1998 жылғы Адам құқықтары туралы заңның 3-тарауына сәйкес, отандық заңдар мүмкіндігінше Еуропалық адам құқықтары конвенциясымен үйлесімді болуы керек. Егер үйлесімді түсіндіру заңның сөздерін тым көп өзгертетін болса, 4-тарау соттарды үйлесімсіздік туралы декларация шығаруға міндеттейді, содан кейін Парламент заңға түзетулер енгізеді. 6-тарауға сәйкес, соттар мемлекеттік органдар болып табылады және адам құқықтарына сәйкес әрекет етуге міндетті. Жұмыс орнындағы маңызды құқықтардың біріншісі – жеке өмірге құқық, ол Еуропалық адам құқықтары конвенциясының 8-бабында және 2018 жылғы Жеке деректерді қорғау заңында, соның ішінде Жеке деректерді қорғау туралы жалпы регламентте қорғалады. Біріншіден, 2000 жылғы Тергеу өкілеттіктерін реттеу туралы заңның 1(3)-таравына сәйкес, жұмыс берушінің электрондық поштаны оқу, кіріс жәшігін қарау, қоңырауларды немесе веб-сайттарды заңды рұқсатсыз бақылау сияқты жеке хабарларды ұстап алуға құқығы жоқ. Екіншіден, жұмыс беруші қызметкерге қандай мәлімдеме жасаса да, жеке өмірге қатысты белгілі бір деңгейде құпиялылықты сақтауы керек. Barbulescu v Romania ісінде Еуропалық адам құқықтары соты сату жөніндегі инженердің ағасы мен никелес құдасына жіберген жеке хабарларды оқуға қатысты «ақылға қонымды құпиялылық күтуі» болғанын анықтады, тіпті ол жұмыс орнындағы Yahoo мессенджерді жеке мақсаттар үшін пайдаланбау туралы ескертілгеніне қарамастан, өйткені оған хабарларын тексеру туралы нақты айтылмаған. Ол ескертілгеніне қарамастан, «жұмыс берушінің нұсқаулары жұмыс орнындағы жеке әлеуметтік өмірді нөлге дейін азайта алмайды. Жеке өмірге және хат алмасу құпиялылығына құрмет көрсету қажет болған жағдайларда шектеулермен жалғасуда». Жұмыс беруші жеке хабарларды, мысалы, никелес құдасына немесе отбасы мүшесіне жіберілген хабарларды оқи алмайды. Осыған ұқсас бірнеше іс қарастырылды. Halford v United Kingdom ісінде Еуропалық адам құқықтары соты қызметкердің телефон қоңырауларын тыңдау оның жеке өмірін бұзады деп шешті, әсіресе оған бақылау деңгейі туралы ескертілмегендіктен және оған жеке өмірге қатысты ақылға қонымды үміт берілгендіктен. Smith және Grady v United Kingdom ісінде сот Корольдік әуе күштерінің әйел қызметкерінің жеке өмірі оның жыныстық өмірі мен ВИЧ статусы туралы тергеу және жеке сұрақтар қою арқылы бұзылғанын анықтады. Содан кейін, Copland v United Kingdom ісінде сот менеджердің қызметкердің телефон қоңырауларын және интернет пайдалануын бақылап, содан кейін қызметкердің қарым-қатынасы туралы әңгіме таратуының Еуропалық адам құқықтары конвенциясының 8-бабын бұзғанын тапты, ешқандай ескертусіз. Алайда, Kopke v Germany ісінде сот жұмыс беруші дүкеннен ақша жоғалып кеткенін анықтағаннан кейін қызметкерлердің бейнебақылануының заңды екенін анықтады, мүліктік құқықтарды қорғаудың заңды мақсатын көздеп. Яғни, заңсыз әрекетке күдік болмаған жағдайдағы жалпы бейнебақылау бұзушылық болып табылады. Үшіншіден, ЕЖДР бойынша жеке деректерді тек келісім немесе заң бойынша, әділ, ашық түрде, заңды мақсатта, қауіпсіз сақталып және қажетті уақыттан артық сақталмай өңдеуге болады. Заң қарапайым деректерді саяси көзқарастар, кәсіподақ мүшелігі немесе биометриялық деректер сияқты «сезімтал» жеке деректерден ажыратады. Дұрыс емес деректерді түзетуге және келісім алынса және оны сақтауға заңды негіз болмаса, жоюға құқық бар. Барлық құқықтар қылмыстық құқық бұзушылықтармен қорғалады және Ақпараттық комиссарға шағымдар арқылы қамтамасыз етіледі. Жұмыс орнындағы екінші маңызды азаматтық бостандық – бұл Еуропалық адам құқықтары конвенциясының 10-бабында қорғалатын сөз бостандығына құқық. Біріншіден, сөз бостандығына саяси пікір білдіру, сондай-ақ бірлесу құқығы кіреді. Vogt v Germany ісінде мұғалімді Германия Коммунистік партиясының мүшесі болғаны және саяси көзқарасын білдіргені үшін ғана жұмыстан шығару Еуропалық адам құқықтары конвенциясының 10-бабын бұзады деп шешілді. Ол елдің конституциясына немесе демократиялық тәртібіне мойынсұнбаушылық білдірмеді, сондықтан партия мүшелігіне толық тыйым салу шамадан тыс болды. Екіншіден, жұмыс берушінің жұмыс орнындағы тәжірибесін жақсарту үшін ақпарат беру мүмкіндігі бар. Heinisch v Germany ісінде қарттар үйіндегі қызметкерлерге төтеп беруге мүмкін емес қысым жасап, науқастарды қауіпке ұшыратқан қызметкерді жұмыстан шығару заңсыз деп танылды: қарттарға күтім көрсетудегі қоғамдық мүдде мен жұмыс берушінің бизнес мүдделері арасында тепе-теңдік сақталмады және жұмыстан шығару сөз бостандығына салқыңдай әсер ететін қатаң жаза болды. Үшіншіден, заңсыз қызметтер туралы ақпарат беруге, мысалы, 1996 жылғы Еңбек құқығы туралы заңның 43A-43K-тарауларында қорғалатын қоғамдық мүддедегі ақпарат беруге нақты қорғау бар. Бұл «құпия ақпарат берушілер» ережелері «білікті ақпарат берулерді» қылмыстық құқық бұзушылықтар, заңды міндеттерді бұзу, әділетсіздік, денсаулық пен қауіпсіздік бұзушылықтары, қоршаған ортаға зиян келтіру немесе қасақана бұзушылықтарды жасыру сияқты жағдайларда қорғайды. Ақпарат берушілер олардың шындығына сенімді болуы керек, жеке пайда табу мақсатында болмауы керек және қызметкер оларға зиян келтірілуі мүмкін деп сенсе, алдымен жұмыс берушіге хабарлау міндетті емес. Бұл 1989 жылғы Ресми құпиялар туралы заңды бұзуға қарсы қорғамайды. Жеке өмірге және сөз бостандығынан басқа, жұмыс орнына да қатысы бар адам құқықтарына әділ сотқа қатысу құқығы, мүлікке құқық және, ең бастысы, Еуропалық адам құқықтары конвенциясының 11-бабында қорғалатын бірлесу бостандығына құқық кіреді, ол жұмыс орнында қатысуды қорғайды.

Жұмыс орнындағы қатысу

Ұлыбритания заңдары жұмыс орнында "жұмысшылардың құқықтарын қорғайтын харта" құрғанмен, әділ жалақы мен ең төменгі деңгейден жоғары стандарттарды алу үшін адамдар кәсіпорын басқаруына қатысуы және өз даусын білдіруі қажет. Заң бойынша, бұл басқарушыларды сайлауға, зейнетақы сияқты маңызды мәселелер бойынша дауыс беруге және ұжымдық келісімдерге қатысу құқығын білдіреді. Кәсіподақтар – жұмысшылардың өз даусын білдіруі үшін ұйымдасуының басты жолы. Кәсіподақтар мүшелерінің еңбек жағдайын жақсартуға ұмтылады. Кәсіподақтар келісімшарт негізінде құрылады, бірақ мүшелері атқарушы органды сайлауға құқылы, негізсіз себептермен шығарылмайды және жұмыс берушілер тарапынан кемсітілмейді. Кәсіподақтың басты функциялары – еңбек күшін ұйымдастыру, заңмен белгіленген қатысу арналары мен ұжымдық келіссөздер арқылы өкілдік ету, өзара көмек көрсету, сондай-ақ әлеуметтік талқылау мен белсенділікке арналған платформа болу. Кәсіподақтар мен жұмыс берушілер арасындағы ұжымдық келісімдер көбінесе жалақы мен жұмыс уақытының әділ шамасын белгілеуге, зейнетақы, оқу және жұмыс орындарындағы жағдайды жақсартуға, сондай-ақ кәсіпорын өзгерген сайын стандарттарды жаңартуға бағытталған. Кәсіподақтың келіссөз жүргізу күші, соңғы шешім ретінде, ұжымдық әрекетке негізделген. Жұмыс берушілердің еңбек қатынасының шарттарын өзгерту немесе қызметкерлерді жұмыстан босату құқығын теңестіру үшін ресми кәсіподақ ереуілге шығу құқығымен заңмен қорғалған. 1875 жылдан бері Ұлыбритания заңдарында ұжымдық әрекет, оның ішінде ереуілге шығу құқығы, егер ол "сауда дауына қатысты болса немесе оны ілгерілетуге бағытталған болса" заңды деп есептеледі. 1980 жылдардан бері жұмысшылардың дауыс беруі, жұмыс берушіге хабарлау, жанашырлық ереуілдерді және пикеттерді шектеу сияқты талаптар енгізілді. Осы тұрғыдан алғанда Ұлыбритания заңдары халықаралық еңбек стандарттарынан төмен. Жұмыс орнындағы өзгерістер туралы ақпарат алуға және жұмыстан босату, бизнесті қайта құру және басқару мәселелері бойынша кеңес алуға құқықтар бар. Сонымен қатар, жұмыс орны мен компания ісіне, әсіресе зейнетақы басқаруға тікелей қатысуға мүмкіндік бар. Мысалы, кейбір кәсіпорындарда, университеттерде, қызметкерлер кәсіпорынды басқаратын кеңестерге өкілдерді сайлай алады.

Кәсіподақтар

Принципиально, законодательство Великобритании гарантирует профессиональным союзам и их членам свободу объединений. Это означает, что люди могут организовывать свои дела по своему усмотрению, право, закрепленное в Конвенции МОТ об организации и коллективных переговорах 1949 года и статье 11 Европейской конвенции о правах человека. В соответствии со статьей 11 ЕКПЧ, свобода объединений может быть ограничена законом только в той мере, в которой это "необходимо в демократическом обществе". Традиционное общее право и справедливость были поверхностно схожи, поскольку союзы формируются на основе договора, а имущество ассоциации удерживается в доверительном управлении для своих членов в соответствии с правилами ассоциации. Однако до тех пор, пока парламент не стал демократическим, союзы подавлялись за якобы "ограничение торговли", а их действия (особенно забастовки с целью улучшения условий труда) могли рассматриваться как уголовный сговор. Реформаторы XIX века, признавшие, что союзы являются демократическими, постепенно добились гарантии свободы объединений для союзов. Закон о профессиональных союзах 1871 года был направлен на то, чтобы не допустить вмешательства судов во внутренние дела союзов, а Закон о трудовых спорах 1906 года окончательно подтвердил право союзов на коллективные действия, освобожденные от ответственности за деликт, если они осуществлялись "в предвидении или для продвижения трудового спора". Базовая философия "законного невмешательства" в организацию союзов просуществовала до 1971 года, когда консервативное правительство попыталось провести всеобъемлющее регулирование. Это вмешательство было отменено лейбористами в 1974 году, но после 1979 года союзы подверглись жесткому регулированию. Сегодня управление союзом может быть организовано любым способом, при условии соблюдения обязательных стандартов, установленных Законом о профессиональных союзах и трудовых отношениях (Консолидация) 1992 года. До 1979 года все союзы имели системы выборов и были демократичными. В большинстве случаев члены непосредственно избирали руководителей союзов. Однако считалось, что косвенные выборы (например, когда члены голосовали за делегатов, которые избирали руководителей на конференции) делали меньшинство союзов более "оторванными от реальности" и радикальными, чем следовало бы. Раздел 46 Закона о профессиональных союзах и трудовых отношениях (Консолидация) 1992 года требует, чтобы члены имели прямое право голоса при избрании руководства, которое не может оставаться в должности более пяти лет. Кроме того, были приняты правила (хотя и не было никаких доказательств проблем до этого), запрещающие необоснованное исключение кандидатов с выборов, равенство всех избирателей и доступность голосования по почте. На практике выборы в британских союзах часто являются конкурентными, хотя явка избирателей (без электронного голосования) имеет тенденцию быть низкой. Незначительные процессуальные нарушения, которые не повлияют на результаты, не дискредитируют выборы, но в противном случае сотрудник по сертификации может выслушать жалобы на нарушения, провести расследование и выдать предписания, которые, в свою очередь, могут быть обжалованы в Высокий суд. Например, в деле Ecclestone v National Union of Journalists Джейк Экклстоун, который 40 лет был заместителем генерального секретаря Национального союза журналистов, был уволен руководством. Он попытался снова баллотироваться, но руководство ввело правило, согласно которому кандидаты должны пользоваться "доверием" руководства. Судья Смит постановил, что у союза нет прямого правила, устанавливающего, что руководство может это делать, и ни одно из них не может быть истолковано в соответствии с демократическим характером устава союза. "Новое правило" руководства также противоречило разделу 47 TULRCA 1992 года, который запрещает несправедливое исключение кандидатов. Если закон не является однозначным, применяются стандартные принципы толкования. Существовали различные точки зрения, в частности, в деле Breen v Amalgamated Engineering Union, относительно того, в какой степени принципы естественной справедливости могут отменить конкретные правила союза. Однако более распространенным является мнение, что толкование правил союза в соответствии с законодательными принципами демократической подотчетности требует отмены конкретных правил, если они подрывают "обоснованные ожидания" членов. Кроме того, для толкования правил союза будут использоваться стандарты "лучшей практики". В деле AB v CD, где правила союза умалчивали о том, что произойдет в случае ничьей на выборах, суд обратился к рекомендациям Общества избирательной реформы. Помимо управления союзом посредством голосования и выборов, члены имеют пять основных законодательных прав. Во-первых, хотя закон утверждает, что союз не является "корпоративным органом", на практике это так: он может заключать контракты, совершать деликтные действия, владеть имуществом, подавать в суд и быть ответчиком. Руководители и должностные лица союза совершают действия от его имени, и их действия приписываются ему в соответствии с обычными принципами представительства. Однако, если какой-либо должностное лицо союза действует сверх своих полномочий, каждый член имеет право требовать возмещения ущерба. Например, в деле Edwards v Halliwell решение исполнительного комитета Национального союза строителей транспортных средств об увеличении членских взносов было приостановлено, поскольку устав требовал предварительного голосования двух третей членов. Во-вторых, раздел 28 TULRCA 1992 года требует, чтобы союзы вели бухгалтерский учет, представляющий "правдивое и справедливое" представление о своих финансовых делах. Записи хранятся в течение шести лет, члены имеют право ознакомиться с ними, они подвергаются независимой аудиторской проверке и находятся под контролем сотрудника по сертификации. В-третьих, члены имеют право не вносить взносы в политический фонд профессионального союза, если таковой существует. После раннего успеха Лейбористской партии Великобритании в продвижении благосостояния трудящихся через парламент как суды, так и консервативные правительства пытались подавить политический голос союзов, особенно по сравнению с финансированием со стороны работодателей посредством контроля над корпорациями. В соответствии с разделами 72, 73 и 82 TULRCA 1992 года союз должен иметь отдельный фонд для любых "политических целей" (таких как реклама, лоббирование или пожертвования), члены должны утверждать фонд путем голосования не реже одного раза в 10 лет, и отдельные члены имеют право отказаться от него (в отличие от акционеров компаний). Союзы также должны иметь политические цели в уставе. В 2010 году только 29 из 162 союзов имели политические фонды, хотя 57 процентов членов делали взносы. Это принесло 22 миллиона фунтов стерлингов. Сводная статистика о политических расходах корпораций, напротив, недоступна. В-четвертых, члены должны быть справедливо обработаны, если они подвергаются дисциплинарным взысканиям со стороны союза, в соответствии с принципами естественной справедливости, разработанными судебной практикой. Например, в деле Roebuck v NUM (Yorkshire Area) No 2 судья Темплман постановил, что было несправедливо, что Артур Скаргалл входил в апелляционную комиссию для журналистов, подвергающихся дисциплинарным взысканиям за дачу показаний в качестве свидетелей по делу о клевете, поданному самим Скаргаллом. В другом примере в деле Esterman v NALGO было установлено, что мисс Эстерман не может быть подвергнута дисциплинарным взысканиям за работу в качестве счетчика голосов вне ее работы, особенно поскольку полномочия союза ограничивать ее не были четко прописаны в его правилах. В-пятых, члены не могут быть исключены из союза без уважительной причины, указанной в законодательных основаниях в соответствии с разделом 174 TULRCA 1992 года. Это может включать исключение в соответствии с принципами Бридлингтона, соглашением между союзами о поддержании солидарности и не попытках "переманивать" членов друг у друга. Однако законодательство было изменено после дела ASLEF v United Kingdom, чтобы уточнить, что союзы могут исключать членов, чьи убеждения или действия противоречат законным целям союза. В деле ASLEF член по имени Ли был связан с Британской национальной партией, неофашистской организацией, приверженной превосходству белой расы, и сам Ли был причастен к насилию и запугиванию в отношении мусульманских мужчин и женщин. Европейский суд по правам человека постановил, что ASLEF имела право исключить Ли, поскольку, пока он не злоупотреблял своей организационной властью или не приводил к лишениям, "союзы должны оставаться свободными в принятии решений в соответствии с правилами союза о вопросах, касающихся приема и исключения из союза". Наконец, члены союза также имеют более сомнительное "право" не бастовать в соответствии с решением руководства. Это исключает возможность дисциплинарного взыскания со стороны союза членов, нарушающих солидарность,...

Ұжымдық келіссөздер

Жұмысшылардың жұмыс берушілермен "әділ жұмыс күні үшін әділ жалақы" алу мақсатында ұжымдық келісімдерге келу құқығы, жалпы құқықта, Адам құқықтары туралы Еуропалық конвенцияның 11-бабында және халықаралық құқықта негізгі құқық ретінде қарастырылады. Дегенмен, Ұлыбританияда ұжымдық келісімдерді жасау тәртібі мен олардың мазмұны заңмен толыққанды реттелмеген. Бұл 1971 жылдан бастап өзгере бастады, бірақ Еуропа, АҚШ және басқа да елдермен салыстырғанда, Ұлыбритания салыстырмалы түрде "ерікті" болып қала береді. Принцип бойынша, жұмыс беруші мен кәсіподақ кез келген ұжымдық келісімге ерікті түрде келе алады. Жұмыс берушілер мен кәсіподақтар әдетте жұмысшылар үшін жыл сайын жаңартылатын жалақы шкаласын, әділ және икемді жұмыс уақытын, демалыс пен түскі үзілістерді, жұмысқа қабылдау және жұмыстан босатудың ашық және әділ тәртібін, әділ және бірлесіп басқарылатын зейнетақыны және кәсіпорынның сәттілігі үшін бірлесіп жұмыс істеу міндеттемесін әзірлеуді мақсат етеді. 2010 жылы Ұлыбританиядағы жұмыс күшінің шамамен 32 пайызы ұжымдық келісіммен қамтылған, ал қалған үштен екі бөлігі жұмыс шарттарына ықпал ету мүмкіндігі шектеулі болды. Дәстүр бойынша, егер жұмысшылар кәсіподақ құрса, жұмыс берушіні келіссөздер үстеліне отырғызу үшін соңғы шарасы – ұжымдық әрекеттерге бару, оның ішінде ереуілге шығу құқығын қолдану болып табылды. Сонымен қатар, 1992 жылғы Кәсіподақтар және еңбек қатынастары (біріктірілу) заңының А1-қосымшасында жұмысшылардың ұжымдық келіссөздер жүргізу үшін танылу рәсімі заңмен белгіленген. Бұл рәсімді қолдану үшін, біріншіден, кәсіподақ тәуелсіздігі туралы куәлік алуы керек және жұмыс орнында кемінде 21 жұмысшы болуы керек. Екіншіден, бұрыннан танылған кәсіподақ болмауы керек. Бұл мәселе R (National Union of Journalists) v Central Arbitration Committee ісінде қиындықтар туғызды, себебі апелляциялық сот, қолдауы аз танылған кәсіподақтың, қолдауы бар кәсіподақтың келіссөздер жүргізу туралы талабын тоқтатуға құқылы екенін шешті. Үшіншіден, кәсіподақ ұжымдық келісім үшін тиісті "келіссөздер жүргізуші топты" анықтауы керек, оны Орталық төрелік комитеті (CAC) деп аталатын мемлекеттік орган тексеріп, бекіте алады. Кәсіподақтың ұсынысы бойынша, CAC ұсынылатын келіссөздер жүргізуші тобының "тиімді басқарумен үйлесімділігін", сондай-ақ жұмыс берушінің пікірін және жұмысшылардың ерекшеліктерін ескеруі керек. CAC кең өкілеттіктерге ие және оның шешімімен тек жұмыс беруші әкімшілік құқықтағы табиғи әділдіктің жалпы қағидалары бойынша күресе алады. R (Kwik Fit (GB) Ltd) v CAC ісінде апелляциялық сот CAC-тің тиісті келіссөздер жүргізуші тобының M25 Лондон айналма жолындағы Kwik Fit жұмыскерлерінің барлығы екенін шешкенін растады. Кәсіподақтың ұсынысы бастапқы нүкте болып табылады және CAC оны жұмыс берушінің балама ұсынысына қарағанда артық көруге құқылы, әсіресе жұмыс беруші кәсіподақ мүшелерінің көпшілік қолдауын алу ықтималдығын азайту үшін үлкен "топты" анықтауға тырысады. Төртіншіден, келіссөздер жүргізуші топ анықталғаннан кейін, CAC жұмысшыларды өкілдік ету үшін кәсіподаққа көпшілік қолдау бар екенін растап, тану туралы мәлімдеме жасайды. Балама ретінде, бесіншіден, ол жағдайдың одан да белеңдеуі мүмкін екенін және жақсы өндірістік қатынастар үшін құпия дауыс беру қажет екенін анықтауы мүмкін. Алтыншы, егер дауыс беру өтілсе, кәсіподақ пен жұмыс беруші қызметкерлерге қол жеткізуге мүмкіндік алып, өз аргументтерін таратуы керек, ал қорқыту, пара беру немесе орынсыз ықпал етуге тыйым салынады. Жетіншіден, дауыс беру кезінде кәсіподақтың мүшелері кемінде 10 пайызды құрауы керек және дауыс берудің 50 пайызын немесе дауыс беруге құқығы барлардың кемінде 40 пайызын жеңіп алуы керек. Егер кәсіподақ көпшілік дауысқа ие болса, сегізінші және соңғы қадам – тараптар келісімге келмеген жағдайда, CAC тараптар үшін ұжымдық келісімді реттейді және нәтиже заңды түрде міндетті болады. Бұл 1992 жылғы TULRCA 179-бабында ұжымдық келісімдер құқықтық қатынастарды тудыруға бағытталмағаны туралы негізгі қағидаға қайшы келеді. Ұзақ және күрделі рәсім 1935 жылғы АҚШ Ұлттық еңбек қатынастары заңының үлгісіне негізделген, бірақ оның қиындығы тараптарды ынтымақтастық пен адалдық рухында ерікті келісімге қол жеткізуге ынталандырады. Көптеген ұжымдық келісімдер ерікті түрде жасалса да, заң жұмыс берушілерге кәсіподаққа мүшеліктен бас тартуға тыйым салып, мүшелерге оң құқықтар беру арқылы жұмысшылардың еркін бірігу құқығын қамтамасыз етуге тырысады. Біріншіден, 1992 жылғы Кәсіподақтар және еңбек қатынастары (біріктірілу) заңының 137-143-баптары жұмыс берушілерге, агенттіктерге де, кәсіподаққа мүше болғаны үшін жұмысқа алудан бас тартуға тыйым салады. Соттар заңнаманы мақсатты түрде түсіндіреді, кәсіподақ қызметін қорғау үшін басқа да дискриминацияға қарсы заңдармен салыстырылатын қатаңдықпен қарастырады. Екіншіден, TULRCA 1992-нің 146-166-баптарында жұмысшыларға кез келген зиян келтіруге немесе жұмыстан босатуға болмайды. Мысалы, Fitzpatrick v British Railways Board ісінде, халықаралық социализмді жақтаған Троцкийшіл топтың мүшесі болған әйел жұмыстан босатылды. Басқарма бұл шешімін оның бұрын Ford Motor Company-де жұмыс істегенін жұмыс берушіге хабарламағаны үшін "адалдықсыздық пен сенімсіздік" деп түсіндірді. Woolf LJ бұл нағыз себеп емес, мәселе Троцкийшілдік екенін мәлімдеді. Жұмыстан босату 152-бап бойынша заңсыз деп танылды. Заңнаманың техникалық сипатын ескере отырып, ең маңызды іс – Wilson and Palmer v United Kingdom, онда Уилсонның жалақысы Daily Mail газетімен ұжымдық келісімде қалу ниеті болғандықтан көтерілмеді, ал Палмердің жалақысы NURMTW кәсіподағынан шығуға келіспегендіктен 10 пайызға арттырылмады. Еуропалық адам құқықтары соты Ұлыбритания заңнамасындағы қорғау туралы түсініксіздіктер Адам құқықтары туралы Еуропалық конвенцияның 11-бабын бұзатынын мәлімдеді, себебі...

Принцип бойынша, дискриминациялық құқықтағы кез келген құрбандық ісі сияқты, "зиян бар, егер ақылға қонымды жұмысшы осы [қарым-қатынас] өзіне зиянды екенін сезсе". Егер Ұлыбритания заңдары жаңартылмаса, 1998 жылғы Адам құқықтары заңының 3-бабы жалпы құқық немесе заңды Еуропалық конвенцияның қағидаларын көрсететіндей етіп түсіндіруді талап етеді. 1998 жылғы Деректерді қорғау заңының 17-19-баптары және 2010 жылғы Еңбек қатынастары заңының (Қара тізімдер) ережелері кәсіподақ мүшелерін тіркеу немесе қара тізімге енгізу тәжірибасын жазалайды және мұндай әрекеттер жасаған жұмыс берушілер мен агенттіктерге қылмыстық санкциялар қолдануы мүмкін. Үшіншіден, кәсіподақ мүшелерінің тәуелсіз кәсіподақ шенеуніктерімен тәртіптік немесе шағымдану мәжілісінде өкілдік құқығы бар, Еңбек қатынастары заңының 1999 жылғы 10-15-баптарында көрсетілгендей. Бұл жұмысшы басшылықпен қиын жағдайда болғанда ерекше маңызды болуы мүмкін. Төртіншіден, жұмыс беруші танылған ұжымдық келіссөздер үшін тәуелсіз кәсіподақ шенеуніктеріне олардың міндеттерін орындау үшін жеткілікті уақыт беруі керек. Сондай-ақ, кәсіподақ мүшелері жұмыс берушімен келісімдер туралы мәжілістерге қатысуға немесе сайлауда дауыс беруге жұмыс уақытында жеткілікті уақыт беруге құқылы. ACAS практикалық кодексі жалпы нұсқауларды ұсынады. Соңғы "құқық" – 1992 жылғы TULRCA бойынша жұмысшы ұжымдық дүкендерде болғандай, кәсіподаққа мүше болуға мәжбүрленбеуі керек. Ұжымдық келісімдер жұмыс берушілерге кәсіподақ мүшесі емес адамдарды жұмысқа алмауды талап еткен. Дегенмен, 1981 жылы Еуропалық адам құқықтары соты "бірлесу еркіндігі" 11-бабында "бірлесуден еркіндік" дегенді де білдіреді деп шешті. Заңдағы бұл өзгеріс Еуропа бойынша кәсіподақ мүшелігінің төмендеуімен бір мезгілде болды, себебі ұжымдық дүкендер кәсіподақ қолдауын сақтаудың және осылайша әділ жұмыс орындары үшін ұжымдық келіссөздер жүргізудің негізгі механизмі болған. Дегенмен, ЕАҚК кәсіподақтардың әділ үлеске келісімдерді жасауын тоқтатуға болмайды, онда кәсіподақ қызметтері үшін ұжымдық келіссөздер арқылы алынған қызметтер үшін мүше емес адамдар кәсіподақ төлемдеріне үлес қосады. Сондай-ақ ол алдын ала...

Ұжымдық және ереуілдік іс-қимыл

Жұмысшылардың жұмыстан ұжымдық түрде бас тарту құқығы әрқашан жұмыс берушілерді ұжымдық келісімге сәйкес болуға мәжбүрлеу үшін қолданылған. Тарихтың маңызды сәттерінде ол саяси қуғын-сүргінмен күресті (мысалы, 1381 жылғы шаруалар көтерілісі және 1947 жылға дейінгі Үндістанның тәуелсіздік қозғалысы), демократиялық үкіметтерге қарсы әскери төңкерістерге жол бермеді (мысалы, 1920 жылы Германияда Капп төңкерісіне қарсы жалпы ереуіл), және диктатураларды құлатты (мысалы, 2008 жылғы Мысыр жалпы ереуілі). Демократияға қарсы режимдер өздері бақылай алмайтын әлеуметтік ұйымдарға төзбейді, сондықтан ереуілге шығу құқығы әрбір демократиялық қоғам үшін негізгі болып табылады және халықаралық құқықта адам құқығы ретінде танылады. Тарихи тұрғыдан алғанда, Ұлыбританияда кем дегенде 1906 жылдан бастап ереуілге шығу құқығын мойындады. Ұлыбритания дәстүрі Халықаралық еңбек ұйымының 87-ші конвенциясының 3-ші және 10-шы баптарын (1948), 11-бап бойынша Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық соттың үкімін және 28-баптағы ЕО-ның негізгі құқықтары туралы жарғысын нығайтты. Алайда, ұжымдық іс-қимыл жасау құқығының қолданылу аясы даулы болып келді. 1979 жылдан 1997 жылға дейінгі бірқатар шектеулерді көрсететін заң 1992 жылғы Кәсіподақтар және еңбек қатынастары (біріктірілу) заңының 219-246 баптарында ішінара кодификацияланды, ол қазір халықаралық стандарттардан төмен. Жалпы құқық бойынша ереуілге шығу құқығының мәртебесі туралы бірлік жоқ. Бір жағынан, Лордтар палатасы мен Апелляциялық сот "жоғары жалақыдан басқа жұмысты тоқтату және соған байланысты ереуіл жасау жалпы құқық бойынша заңды болды", "жұмыскерлердің ереуілге шығу құқығы ұжымдық келіссөздер қағидатының маңызды бөлігі болып табылады", "жұмыскерлердің ереуілге шығу құқығы бар" және бұл "адамның негізгі құқығы" деп бірнеше рет растады. Бұл көзқарас халықаралық құқықпен сәйкес келеді және жақсы ниетпенгі сауда дауларында жұмысты тоқтату құқығын әрбір еңбек шартында сөзсіз шарт ретінде қарастырады. Екінші жағынан, әртүрлі құрамдағы соттар жалпы құқық позициясының халықаралық құқықпен қайшы келетінін: ереуіл келісімшартты бұзу болып табылады және бұл ұжымдық іс-қимыл ұйымдастыратын кәсіподақтар үшін заңсыз жауапкершілік тудырады, егер ол заңнан иммунитетке жатпаса. Осы тұрғыдан алғанда, жұмыс беруші жұмыстан шығарылған жұмыскерлердің экономикалық шығындарына жауапты болмаса да, кәсіподақ жұмыс берушіге қарсы ұжымдық іс-қимыл жасағаны үшін жауапты болуы мүмкін. Экономикалық құқық бұзушылыққа зиян келтіру үшін сөз байласу, келісімшартты бұзуға итермелеу және келісімшартқа заңсыз араласу жатады. Алайда, 1992 жылғы TULRCA 219-бабында кәсіподақ тарапынан ұжымдық іс-қимыл "сауда-саттық дауын қарастыру немесе одан әрі дамыту" үшін жасалса, құқық бұзушылық бойынша кез келген жауапкершіліктен босатылады деген классикалық формула бар. Бұл, кәсіподақ зияндылығы үшін жұмыс берушілердің талап етуінен иммунитетті немесе ереуілді тоқтату туралы бұйрықты алу үшін тағы да түрлі кедергілерді көтеруі керек. Біріншіден, TULRCA 1992 жылғы 244-бабының "кәсіптік дау" деген мағынасы "қызметкерлер мен олардың жұмыс берушілері арасындағы" дау деген мағынаға ғана шектеледі және негізінен еңбек шарттарына қатысты болуы тиіс. BBC v Hearn ісінде Лорд Деннинг MR BBC қызметкерлерінің 1977 жылғы ФА Кубогының финалын апартеидтік Оңтүстік Африкаға таратуды тоқтату үшін ереуілге қарсы тыйым салу туралы бұйрық берді. Ол бұл "сауда-саттық дау" емес, саяси дау екенін, егер кәсіподақ мұндай жұмысты жасамау туралы "келісімшартқа шарт енгізуді" сұрамаса, деп түсіндірді. Мемлекеттік заңнамаға қарсы шабуылдар (жұмыс берушіге қарсы емес), жекешелендіру немесе аутсорсингке дейін заңсыз деп танылды. Алайда, ең болмағанда, жұмысшылардың өз жұмыстарына қатысты кез келген дау қорғауға мүмкіндік береді. Екіншіден, 1992 жылғы TULRCA 224-бабы "жалға қатысушы жұмыс беруші емес" адамға қарсы ұжымдық іс-қимыл жасауға тыйым салады. "Екіншілік іс-қимыл" 1871 жылдан 1927 жылға дейін, 1946 жылдан 1980 жылға дейін заңды болған, бірақ қазір ол заңсыз. Бұл "жұмыс беруші" ұғымының маңыздылығын арттырады, әсіресе сауда дауларына компаниялар тобы қатысқан жағдайда. Жұмысшының келісімшарттың жазбаша мәлімдемесінде жалғыз "жұмыс беруші" еншілес компания деп айтылуы мүмкін, бірақ бас компания жұмыс берушінің келісімшарт шарттарын және шарттарын түпкілікті белгілеу функцияларын орындайды. Сонымен қатар, жұмыс орнының сыртындағы кез келген пикет немесе наразылық "бейбіт" болуы керек және пикет жетекшісі болуы тиіс. Ереуіл әрекетіне тікелей тыйым салу шектеулі, бірақ Халықаралық еңбек ұйымының 87-ші конвенциясына сәйкес, бұл тек мемлекеттің шын мәнінде маңызды функцияларына қатысты жұмыс орындары үшін ғана (қарулы күштер, полиция және түрме қызметкерлері үшін) және бейтарап арбитраж балама ретінде қолданылғанда ғана қолданылады. Үшіншіден, 1992 жылғы TULRCA 226-бабына сәйкес, кәсіподақ сауда дауы үшін ұжымдық іс-қимыл жасауды жоспарласа, дауыс беруді өткізуі керек. Қорытындылай келе, кәсіподақ жұмыс берушіге дауыс беруді өткізу туралы 7 күн бұрын хабарлауы керек, дауыс беруге жататын қызметкерлердің санаттарын көрсетуі керек, олардың жалпы санын көрсетуі керек, бәрі "ақпарат негізінде мүмкіндігінше дәл" болуы керек. 2016 жылғы Кәсіподақтар заңына сәйкес, ереуілді қолдау үшін дауыс беруге 50% қатысу және дауыс берушілердің жалпы санының 40% ереуілді қолдауы (яғни, дауыс тең бөлінген жағдайда 80% қатысу) қажеттігі туралы қосымша талап қойылды. Денсаулық сақтау, мектептер, өрттен қорғау, көлік, ядролық және шекаралық қауіпсіздік сияқты "маңызды мемлекеттік қызметтерде". Дауыс беруді бақылауға бақылаушы жіберуге болады, дауыс беруге ереуілге қатыса алатын барлық жұмыскерлерге мүмкіндік беруі керек, дауыс беру құпия және пошта арқылы болуы керек, нәтижеге әсер етпеуі мүмкін "кішкентай кездейсоқ қателерге" рұқсат беруі керек. Кәсіподақ нәтиже туралы "мүмкіндігінше жылдам" жұмыс берушіге хабарлауы керек, төрт апта ішінде іс-қимылға шақыруы керек және қатысушылар туралы жұмыс берушіге хабарлауы керек. Ережелер нашар жазылған, бұл кейбір соттарда техникалық ақауларға байланысты бұйрықтарға әкелді. Алайда, Апелляциялық сот British Airways Plc v Unite the Union (No 2) және RMT v Serco Ltd ісінде ережелерді жұмыс берушілер мен кәсіподақтардың теңдей заңды, бірақ қарама-қарсы мүдделерін келісу мақсатына сәйкес түсіндіруге болады деп мәлімдеді. Ереуілге қатысқан қызметкерді кәсіподақ ресми түрде мақұлдаған жағдайда 12 апта ішінде жұмыстан босатуға болмайды. Алайда, егер ереуіл заңға сәйкес өткізілмесе, жұмыс берушілер сотқа ереуілді тоқтату туралы бұйрық беруді немесе зиянды өтеуді талап етуі мүмкін. Сот "қарастырылуға лайықты маңызды мәселе" болмаса ереуілге қарсы бұйрық бермеуі керек және "жайлылық тепе-теңдігін" қарастыруы керек. The Nawala ісінде Лордтар палатасы бұйрықтар сирек берілуі керек және "барлық практикалық шындықтарға толық салмақ беруі керек" екенін және сот ереуілді жұмыс берушінің пайдасына аяқтамауы керек екенін атап өтті.

Ақпарат және консультация

Құқықтардың ұжымдық іс-қимыл жасауға, соның ішінде ереуілге, демократиялық және өркениетті қоғам үшін негізгі болып табылатынымен, Ұлыбритания наразылық білдіру қажеттілігінсіз "жұмында дауыс беруге" мүмкіндік беретін ұжымдық құқықтардың кеңейе түсетін тізімін енгізді. "Ақпарат беру және кеңесу" әдетте жұмыс орнында міндетті дауыс беру арқылы нақты қатысу құқықтарының алғы шарты ретінде қарастырылады. Экономикалық пайдасы – директорлар немесе шешім қабылдаушылар маңызды жұмыс орындарындағы өзгерістер (мысалы, жұмыстан босатулар) туралы қызметкерлерге ақпарат беріп, кеңескенде, олар жақсырақ ойланады және кәсіпорынға, салық төлеушілерге және қызметкерлерге аз шығын әкелетін баламаларды көреді. Ақпарат беру және кеңесу құқықтары тарихи түрде ұжымдық келіссөздер үлгілерінен туындаған. 1992 жылғы Кәсіподақтар және еңбек қатынастары (жинақтау) туралы заңның 181- және 182-баптары жұмыс берушілерді кәсіподақтың жазбаша сұрауы бойынша "жақсы еңбек қатынастары практикасына" сәйкес ұжымдық келіссөздерге кедергі келтіретін ақпаратты жариялауға міндеттейді. 2006 жылғы Компаниялар туралы заңның 417- және 419-баптарында сондай-ақ директордың есеп беруінде компаниялардың "компания қызметкерлерінің мүдделерін" және "жеткізушілермен іскерлік қарым-қатынастарды" қалай "ескеретіні" туралы ақпаратты жариялау талап етіледі. Ұлыбританияда 1918 жылдан бері Уитли кеңестері болғаннан бастап ұжымдық келіссөздер арқылы жалпы кеңесу құқығы бар. Жалпы кеңесу құқығы қазір Еуропалық Одақтың Негізгі құқықтары туралы Хартиясының 27-бабында бекітілген. Сот бұл тікелей міндетті емес деп тапты, бірақ төрт негізгі жағдайда арнайы ережелер қолданылады: жалпы жұмыс кеңестері, трансұлттық жұмыс кеңестері, ұжымдық жұмыстан босатулар, кәсіпорындарды беру және денсаулық пен қауіпсіздік. Біріншіден, 2004 жылғы "Қызметкерлерге ақпарат беру және кеңесу туралы" ережелері 50 немесе одан да көп қызметкері бар кәсіпорындарды кәсіпорындағы ықтимал дамулар, жұмыс орындарының құрылымындағы өзгерістер, келісімшарттардағы өзгерістер, әсіресе жұмыстан босатулар туралы ақпарат беруге және кеңесуге міндеттейді. Қызметкерлер өз еркімен "ақпарат беру және кеңесу рәсімін" бастауы керек. Егер олар бастаса, бірақ жұмыс берушілер келіссөздер арқылы келісімге келе алмаса, "стандартты рәсім" моделі бойынша 2 мен 25 аралығында сайланған қызметкерлер өкілдерінің үнемі кеңесу құқығы болуы керек: яғни, сайланған жұмыс кеңесі. Тараптар қаласа, келіссөздер арқылы жасалған келісім үлгіге қарағанда көбірек мәселелерді қамтуға болады (мысалы, денсаулық пен қауіпсіздік мәселелерін бір кеңеске біріктіру). Кеңесу – бұл тек басшының қызметкерлерге өз шешімдері туралы хабарлауы ғана емес, сонымен қатар "келісімге жету мақсатында" мағыналы диалогты қажет етеді. Бұл – "келісім-шарт жасау міндеті", яғни адал сауда-саттық жасау міндетіне ұқсас. Рәсімді бастау үшін кемінде 15 қызметкер немесе қызметкерлердің 10 пайызы (қайсысы жоғары болса) оны сұрай алады. Кейде "алдын ала құрылған" кеңес немесе барлық қызметкерлерді қамтитын жазбаша рәсім болуы мүмкін. Егер бұл сұралған жаңа әдіс сияқты жақсы болмаса және жұмыс беруші оны осылай қалдырғысы келсе, онда 50 пайыздан астам қызметкер жаңа рәсімді қолдаған жағдайда дауыс беру өткізілуі керек. Мысалы, Стюарт пен Морей кеңесінің арасында 500 мұғалім жаңа рәсімді өтінгеннен кейін (қызметкерлердің 10% -дан астамы, бірақ 40% -дан аз), жұмыс беруші дауыс беруді өткізу керек деп дәлелдеді, өйткені кәсіподақпен қолданыстағы ұжымдық келісімде ақпарат беру және кеңесу туралы хаттама болды. Жұмыспен қамту апелляциялық соты жұмыс берушінің талабын қабылдамады, өйткені ол қызметкерлердің пікірін қалай іздеу керектігін түсіндірмегендіктен, бұрын қолданылған рәсім дауыс беруді мәжбүрлеуге жеткіліксіз деп тапты. Жұмыс берушіге ережелерді орындамағаны үшін 75 000 фунт стерлингке дейінгі айыппұл салынады, бірақ бұл ЕО заңына сәйкес "нақты залалдарды жоюды" қамтамасыз ету үшін жеткілікті екені анық емес. Екіншіден, 1999 жылғы "Еуропалық одақта жұмыс істейтін көпұлтты кәсіпорындарда жұмысшыларды ақпараттандыру және олармен кеңесу туралы" Заңға сәйкес бірыңғай жұмыс кеңестері құрылады. Бұл көбінесе АҚШ-тың көпұлтты кәсіпорындарына қатысты. "Біздің қоғамдық ауқымындағы кәсіпорындар" немесе 1000-нан астам қызметкері бар және екі немесе одан да көп мүше мемлекеттерде 150 қызметкері бар корпоративтік "топтарда" қызметкерлерге...

Жұмыс барысында дауыс беру

Ұлыбританиядағы корпорациялар, серіктестіктер немесе басқа заңды тұлғалар сияқты Ұлыбритания кәсіпорындарындағы басқарушы кеңестер мен органдарға қызметкерлердің дауыс беру құқығы ұзақ тарихқа ие. Олар бүгінде университеттер, Ұлыбритания Ұлттық денсаулық сақтау жүйесінің (NHS) ауруханалары және серіктестік ретінде ұйымдастырылған көптеген жұмыс орындарында сақталған. 20 ғасырдың басынан бастап 1908 жылғы Лондон порты заңы, 1967 жылғы Темір және болат заңы немесе 1977 жылғы Пошта заңы сияқты заңдар осы компаниялардағы барлық жұмыскерлердің басқармадағы директорларды сайлау үшін дауыс беруін талап етті, яғни Ұлыбританияда әлемдегі алғашқы «бірлескен шешім қабылдау» заңдары пайда болды. Алайда, осы заңдардың көпшілігі жаңартылғандықтан, 2006 жылғы Компаниялар заңында жұмыскерлердің директорларды сайлау үшін жалпы жиналыста дауыс беруі туралы жалпы талап жоқ, демек корпоративтік басқару акционерлік мекемелер немесе активтерді басқарушылардың монополиясында қалады. Керісінше, Еуроодақтың 27 мүше елдің 16-сында қызметкерлер жеке компанияларға қатысу құқығына ие, оның ішінде директорлар кеңесінің мүшелерін сайлауға және жұмыстан босату, жұмыс уақыты және әлеуметтік жағдайлар сияқты жеке еңбек құқықтарына қатысты шешімдер қабылдауда міндетті дауыс беруге құқылы. Басқарма деңгейінде Ұлыбританияның компаниялар заңнамасы акционерлермен қатар қызметкерлердің қатысуына қағидат бойынша рұқсат береді, бірақ ерікті шаралар қызметкерлердің үлестерін бөлу схемаларынан тыс жерде сирек кездеседі, олар көбінесе өте аз дауыс береді және қызметкерлердің қаржылық тәуекелін арттырады. 2006 жылғы Компаниялар заңының 168-бабында қатысу құқығы барлар «мүшелер» деп ғана анықталады. 112-бап бойынша «мүше» – компанияның меморандумына алғашқыда қол қойған немесе кейіннен мүшелер тізіліміне енгізілген, және мысалы, жұмыс істеуге қарағанда ақшалай үлес қосу талап етілмейтін кез келген адам. Сонымен қатар, Еуропалық компания туралы жарғыға сәйкес, Societas Europaea ретінде қайта құрылған компаниялар қызметкерлердің қатысуы туралы директиваны қолдана алады. SE екі деңгейлі басқармаға ие болуы мүмкін, мысалы, неміс компанияларындағыдай, онда акционерлер мен қызметкерлер бақылаушы кеңес сайлайды, ал ол өз кезегінде компанияның күнделікті басқаруына жауапты басқарманы тағайындайды. Немесе SE, Ұлыбританиядағы барлық компаниялар сияқты, бір деңгейлі басқармаға ие болуы мүмкін, ал қызметкерлер мен акционерлер кеңес мүшелерін қалаған үлес бойынша сайлай алады. «SE» компаниясында бұрынғыдан кем емес қызметкерлердің қатысу құқығы болуы керек, бірақ Ұлыбритания компаниясы үшін қатысу болмауы мүмкін. 1977 жылғы өнеркәсіптік демократия жөніндегі комитет баяндамасында үкімет 1976 жылғы жаңа неміс бірлескен шешім қабылдау заңына сәйкес және Еуроодақтың компаниялар туралы бесінші директивасының жобасын еске ала отырып, директорлар кеңесінде акционерлерге қарағанда қызметкерлердің сайлаған өкілдерінің саны тең болуы керек деп ұсынды. Бірақ реформалар тоқтап, 1979 жылғы сайлаудан кейін тоқтатылды. Джон Льюис серіктестігі және Уэйтроуз сияқты табысты кәсіпорындарға қарамастан, олар толығымен жұмыс күшінің басқаруы мен иелігінде, ерікті қатысуды беру сирек кездеседі. Көптеген кәсіпорындар қызметкерлердің үлестерін тарту бойынша, әсіресе жоғары жалақы алатын қызметкерлерге арналған бағдарламаларды іске асырады. Алайда, мұндай үлестер компания капиталының аз пайызын ғана құрайды және бұл инвестициялар диверсификацияның жоқтығын ескере отырып, жұмысшылар үшін үлкен тәуекелдерді тудырады. Тікелей қатысу құқығының тағы бір түрі – жұмысшылардың жұмыс орнындағы нақты мәселелерге қатысты дауыс беру құқығын жүзеге асыруы. Ең басты мысал – 2004 жылғы Зейнетақы заңының 241-243 баптары бойынша мемлекеттік қызметкерлер өздерінің кәсіптік зейнетақы схемаларын басқарудың кемінде үштен бір бөлігін «мүшелік тағайындалған сенімділер» ретінде сайлай алады. Бұл қызметкерлерге зейнетақы қаражатының компания акцияларына қалай инвестициялануы туралы, сондай-ақ компания акцияларына берілген дауыс беру құқығының қалай пайдаланылуы туралы пікір білдіруге мүмкіндік береді. Еуропалық Одақтың бастамасымен «жұмыс кеңестері» мен «ақпараттық-консультациялық комитеттер» саны артып келеді, бірақ жұмыс беруші қызметкерлерге міндетті түрде дауыс беру құқығын бермеген жағдайда, жұмыс орнындағы саясаттың нақты мәселелеріне қатысуға заңды құқық жоқ. Жұмыспен қамтуға қатысу ақпараттандыру, кеңесу, ұжымдық келіссөздер және ереуіл әрекеттерімен шектеледі.

Теңдік

2010 жылғы Теңдік туралы заң адамдардың әлеуметтік интеграцияны нығайту үшін бір-біріне олардың мінез-құлқының мәніне сәйкес қарау керектігін, ал ешқандай маңызсыз мәртебеге емес, қағидасын бекітеді. Бұл қағида жалпы құқықта және Еуроодақ заңдарында да кездеседі. Кәсіподақ мүшелерін кемсітуге толық тыйым салынған, ал 2010 жылғы Теңдік заңы жыныс (жүктілікті қоса), нәсіл, сексуалдық бағдар (некелік жағдайды қоса), дін, мүгедектік және жас сияқты ерекшеліктерді қорғайды. Жартылай штаттан, белгілі мерзімге немесе агенттік арқылы жұмыс істейтін стандартты емес жұмысшылар да арнайы ережелермен қорғалады. Жалпы құқық, сондай-ақ, ерікті түрде жұмыс істейтін жұмысшыларға қосымша қорғауды қамтамасыз етуі мүмкін. "Тікелей" кемсітушілік – егер жұмыс беруші адамның қорғалған ерекшелігі ("кәсіби талап" екенін дәлелдей алмаса) басқа адаммен (басқа жынысты немесе нәсілді) салыстырғанда, жұмысшыны нашар жағдайда ұстауы. "Жасырын" кемсітушілік – жұмыс берушілердің барлық жұмысшыларға бейтарап қағиданы қолдануы, бірақ бұл белгілі бір қорғалған ерекшеліктері бар адамдарға "әсер етуі", ал қағида "объективті түрде негізделмегені". Ерлер мен әйелдер арасындағы тең жалақы талаптары тарихи түрде бөлек қарастырылып келді, ережелер көбінесе кемшілік тудырады және тең емес еңбек демалысы және жауапкершілік сияқты құрылымдық кемсітушіліктерге қарсы күреспейді. Жұмысшылар жұмында қорлауға ұшырамауға құқылы. Кемсітушілік туралы шағымданушылар жазаланбауы керек. Заң жұмыс берушілерді мүгедектерді жұмысқа қабылдау үшін қажетті шаралар қабылдауға міндеттейді. Заң сонымен қатар, үміткердің біліктілігі тең болған жағдайда, жетіспейтін топтарды қосу үшін оң шаралар қолдануға рұқсат береді. Егер кемсітушілік дәлелденсе, ол заңмен қорғалатын құқық бұзушылық болып табылады және жұмыс берушілер осы құқық бұзушылыққа тікелей және ықтимал жеке жауапкершілікке тартылады.

Тікелей кемсітушілік

Тура дискриминация 2010 жылғы Теңдік туралы заңмен тыйым салынған және жынысы, нәсілі, жыныстық бағдары, мүгедектігі немесе жасы сияқты "қорғалған ерекшеліктері" бар адамға қарағанда кемсітушілікпен қарауды білдіреді. Жұмыс берушінің ниеті маңызды емес, тіпті ол артықшылықтары шектеулі топтарға көмектесуді мақсат еткен жағдайда да. Тиісті салыстырушы – бұл ерекшеліктен басқа барлық жағынан бірдей адам. Шамун Корольдік Ольстер полициясының бас комиссарына қарсы істе бас инспектор полиция күштері жыныстық дискриминацияға жауапты деп мәлімдеді және оған жағымсыз қарым-қатынас көрсетілмеген еркек бас инспекторларды көрсетті. Лордтар палатасы, даулы түрде, Трибуналдың жыныстық дискриминация туралы шешімін жоққа шығарды, себебі әріптестері Шамун ханымның бағалауды қалай жүргізгеніне шағымданды, ал оның таңдаған салыстырушылары шағымдар қабылдамады. Арыз берушіге гипотетикалық адамға қарағанда оған кемсітушілікпен қараған деп мәлімдеуге болады және нақты салыстырушыны көрсетудің қажеті жоқ. Егер арыз беруші сотқа дискриминацияға жол берілгенін көрсететін фактілерді ұсынса, дәлелдеу жүгі жұмыс берушіге жүктеледі. Мақсатталған адамның өзінде қорғалған ерекшелік болуы маңызды емес. Мысалы, Колеман v Attridge Law ісінде мүгедек баласы бар әйелді балаға күтім жасау үшін демалысқа шыққаны үшін жұмыс берушісі қорлаған. Колеман мүгедек болмаса да, мүгедектік бойынша дискриминацияға ұшырағанын талап ете алады. Сол сияқты, English v Sanderson Blinds Ltd ісінде Брайтоннан келген және интернатта оқыған ер адамды гомосексуалды екені үшін мазақ еткен. Ол үйленген және балалы болса да, жыныстық бағдарға байланысты дискриминация туралы талап арыз берді. Жұмыс беруші клиенттерге немесе кез келген басқа адамға дискриминация жасауды бұйырса, бұл да заңға қайшы келеді. EA 2010 9-қосымшасына сәйкес, жұмыс беруші "нағыз кәсіби талапты" көрсеткен жағдайда жауапкершіліктен босатылуы мүмкін. Дискриминациялық практика жұмыстың мәніне байланысты заңды мақсатқа жетуі керек (жұмыс берушінің жалпы бизнес қажеттіліктері емес) және практиканың пропорционалды болуы керек. Etam plc v Rowan ісінде ер адам әйелдер киім дүкенінде жұмысқа қабылданбады, себебі ер адам әйелдердің киім ауыстыратын бөлмелерін басқаруға болмайды деп түсіндірді. Бірақ бұл нағыз кәсіби талап ретінде қарастырылмады, өйткені ауысымдарды бөлуді оңай өзгертуге болатын. Ал Wolf v Stadt Frankfurt am Main ісінде өрт сөндіру қызметіне 30 жасқа дейін кіру талабы кәсіби жарамдылықты қамтамасыз ету үшін нағыз кәсіби талап болып танылды. Еуропалық сот бірнеше рет келіспеушілікке ұшыраған жағдайда, әскери қызметте ер адам болуды нағыз кәсіби талап деп айту – мүше мемлекеттің дискрециялық құқығында екенін мәлімдеді. Бұл тіпті Sirdar v The Army Board & Secretary of State for Defence ісінде Корольдік теңізшілерінде аспазшы болып жұмыс істеуге өтініш берген әйелге де қатысты, себебі "өзара әрекеттесу" саясаты әрбір мүше жауынгерлік қабілетке ие болуын білдірді. Дінді қамтитын істерге арнайы ереже қолданылады, сондықтан егер жұмыс функциялары ұйымның этикасына сәйкес келсе, онда ұйым тікелей дискриминациядан босатылады. Заңнаманы сот арқылы қарау туралы іс қозғаған Ричардс судьясы діни мектептің ешқандай жолмен босатылмағанын, оның орнына шіркеу сияқты нақты діни мекеме емес екенін қабылдамады. Тіпті онда да гомосексуалды адамды тазалаушы немесе кітап дүкенінде жұмыс істейтін адам ретінде жұмыстан босату мүмкін емес екені қабылданбады, егер бұл діни "этикаға" қайшы келсе, өйткені этика жұмыс істеу үшін нағыз талап болмайды. Жасқа байланысты тікелей дискриминацияны объективті түрде негіздеу оңайырақ. Қатыгездік – салыстыруды қажет етпейтін дербес құқық бұзушылық. 1997 жылғы қорқытудан қорғау туралы заңда, ал қазір 2010 жылғы Теңдік туралы заңның 26 және 40-баптарында қорқыту адамның қадір-қасиеті бұзылған немесе адам қорқыту, жаулық, қорлау, қорлау немесе қорлаушылық ортаға ұшыраған жағдайда деп анықталады. Жұмыс беруші өзінің, сондай-ақ қызметкерлерінің немесе клиенттердің мінез-құлқы үшін жауап береді, егер бұл 2 немесе одан да көп жағдайда орын алса және жұмыс беруші араласуға тиіс еді. Majrowski v Guy's and St Thomas' NHS Trust ісінде гомосексуалды ер адамды клиникалық аудит координаторы ретінде жұмыс бастағаннан бастап, оның жетекшісі остракиздеді және оған басшылық етті. Лордтар палатасы заңдар заңдық құқық бұзушылықты тудырады, ол үшін (заңда өзгеше көрсетілмесе) жұмыс беруші автоматты түрде жауапкершілікке тартылады. 2010 жылғы Теңдік туралы заңның 27-бабына сәйкес, жұмыс беруші қызметкердің шағымы қабылданғаннан бастап, тіпті ол негізсіз болып шықса да, сол қызметкерге қудалау көрсетілмеуін қамтамасыз етуі керек. Бұл қызметкерге ақылға қонымды адам зиянды деп қабылдайтын ешқандай жағдайға ұшырауы тиіс емес. St Helen's MBC v Derbyshire ісінде Лордтар палатасы кеңестің тең еңбекақы талабын көтерген әйел қызметкерлерін ескерту хаттары жібергені үшін қудалау жасады (негізсіз), егер талап одан әрі жалғасса, кеңес мектеп асханаларын кесіп, жұмыстан босатуға мәжбүр болады. Олар қызметкерлерді кінәлі сезіндіруге тырысқандықтан, ақылға қонымды адам бұл жағдайды зиянды деп санайды. Алайда, Chief Constable of West Yorkshire Police v Khan ісінде дискриминациялық талаппен айналысып жатқан сержантқа жұмыс берушісі оны соттайтынын растамайтын анықтамадан бас тартты. Лордтар палатасы бұл қудалау болып табылмайды деп шешті, өйткені Полиция өз болашақ ісіне зиян келтірмеу үшін анықтама бермеу арқылы өзінің заңды мүдделерін қорғауға тырысты. Қатыгездік пен қудалауды негіздеуге болмайды.

Тікелей емес кемсітушілік

"Жанама" кемсітушілік – жұмыс берушінің барлық қызметкерлерге объективті негіздемесіз бейтарап қағиданы қолдануы, бірақ бұл бір топты ерекше қиын жағдайға түсіруі. Дегенмен, егер бұл кемсітуші мемлекеттік жағдайға байланысты болса, онда бұл ерекше кемшілік маңызды емес. Ладеле Ислингтон кеңесінде гей-серіктестіктерін тіркеуден бас тартқан әйел, өйткені оның христиан діні гомосексуализмді дұрыс емес деп санағанын айтты, міндеттерін орындамағаны үшін жұмыстан шығарылды. Лорд Нойбергер МР оның заңсыз кемсітілмегенін, себебі Кеңес теңдік саясатын объективті түрде қолдануға құқылы болды деп шешті: неке немесе серіктестік тізімінде жұмыс істейтін барлық адам тең түрде тіркеуге тиіс. Еуропалық адам құқықтары соты бұл шешімді қолдады. Eweida v British Airways plc ісінде крест тағуға ниеттенген әйел BA-ның оны шешуін христиандарға қарсы жанама кемсітушілік деп мәлімдеді. Англияның апелляциялық соты крест әшекейлері христиан дінінің маңызды бөлігі емес деп тапса да, ЕАҚС пропорционалдылық тестінің ақылға қонымдылығы бойынша, бұл EАҚБ 9-бабы бойынша Eweida ханымның діни сенімдеріне заңсыз араласу деп тапты. British Airways көп ұзамай бірыңғай саясатын өзгертті, бұл олардың заңсыз әрекет еткенін көрсетті. Ерекше қиын жағдай мәселесі әдетте топтар арасындағы статистикалық әсердің дәлеліне негізделеді. Мысалы, Bilka Kaufhaus GmbH v Weber von Hartz ісінде жұмыс беруші зейнетақыны толық жұмыс уақытында жұмыс істейтіндерге ғана, жартылай жұмыс істейтіндерге емес белгіледі. Ал жартылай жұмыс істейтіндердің 72 пайызы әйелдер. Сондықтан, Фрау Вебер фон Хартц бұл қағида оны және жалпы әйелдерді ерекше қиын жағдайға түсіргенін көрсетті, ал жұмыс беруші объективті негіздеме бар екенін көрсетуі керек болды. Статистика бұрмаланған түрде ұсынылуы мүмкін (мысалы, бір шара әйелдерге қарағанда екі есе көп әсер етуі мүмкін, бірақ бұл 100 жұмысшының арасында 2 әйел және 1 еркек әсер еткендіктен ғана). Осыған сәйкес, дұрыс тәсіл – әсер еткен жұмыс күші тобының қанша адамына артықшылық берілгенін көрсету, содан кейін қорғалған сипаттамалары бар және артықшылыққа ие емес адамдардың статистикалық тұрғыдан маңызды саны болса, практиканы объективті негіздеу болуы керек. R (Seymour Smith) v Secretary of State for Employment ісінде Ұлыбритания үкіметінің бұрынғы әділетсіз жұмыстан босату ережелері кемсітушілік деп айыпталды. 1985-1999 жылдар аралығында үкімет заңға сәйкес, адамдар әділетсіз жұмыстан босату үшін екі жыл жұмыс істеуі керек болды, бұл ерлер мен әйелдердің арасындағы үлесте 4-8% айырмашылықты білдірді. ЕОК-нің нұсқауларын басшылыққа алып, Лордтар палатасы көпшілік дауыспен бұл үлестегі айырмашылық үкімет тарапынан негіздеме талап ететіндей үлкен екенін тапты. Жанама кемсітушілікке қатысты негізгі ережеден ерлер мен әйелдердің тең еңбекақысы мәселесі ерекшелік болып табылады. 1970 жылғы "Тең еңбекақы туралы" заң басқа заңнамаларға және ЕОШШ-ның 157-бабына дейін қабылданғандықтан, әрқашан жеке ережелер жинағы болған. Бұл жағдайдың жалғасу себебі толыққанды түсінікті емес, себебі бірнеше жағдайда гендерлік негіздегі жалақы талаптары басқа қорғалған сипаттамаларға қарағанда қиын, нәсілге, жыныстық бағдарына немесе басқа да негіздерге қарағанда гендерлік жалақы айырмашылығын жою міндеті сәтсіз аяқталады. Біріншіден, талап "ақыға" қатысты болуы керек, бұл ұғым жұмыс үшін төленетін ақының кез келген түрін, сондай-ақ ауруға байланысты немесе аналық демалысқа байланысты төленетін ақыны қамтиды. Екіншіден, 2010 жылғы ЕА-ның 79-бабына сәйкес, салыстырылатын тұлға нақты болуы керек және сол жұмыс берушіде немесе оған байланысты жұмыс берушіде, сондай-ақ сол мекемеде немесе басқа мекемеде жұмыс істеуі керек, егер ортақ шарттар қолданылса. Шынайы салыстыруды табу гипотетикалық салыстыруды ойлауға қарағанда әдетте қиын. Үшіншіден, 2010 жылғы ЕА-ның 65-бабына сәйкес, талапкер салыстырылатын жұмыспен "көбінесе ұқсас" жұмыс істеуі керек, немесе жұмыс "теңдес деп бағалануы" немесе жұмыс "бірдей құнды" болуы керек. Бұл критерийлер, ең кеңінен еңбектің "құнына" назар аударады, сот не ескеруі керектігін анықтайды, бірақ сонымен қатар тікелей кемсітушілік үшін ашық сынақ емес, сотты шектеуі мүмкін. Төртіншіден, 128-бап бойынша талап қою үшін алты ай мерзім бар, бірақ басқа кемсітушілік талаптары үшін үш ай мерзімнен айырмашылығы, оны соттың қалауы бойынша ұзартуға болмайды. Алайда, тең еңбекақы талаптары талапкердің еңбек шартына "теңдік туралы" шартты қосады. Бұл талапты жоғары сотта да, трибуналда да қарауға мүмкіндік береді. Гендерлік негіздегі тең еңбекақы талаптарын басқа барлық қорғалған сипаттамалардан бөлуге негіз болатын қағида белгісіз. Жанама кемсітушілік бейтарап практика топ мүшесін ерекше қиын жағдайға түсірсе "объективті негізделген" болуы мүмкін. Көп жағдайда бұл бизнес қажеттілігіне негізделген. ЕОШШ, көбінесе ЕОШШ 157-бабына сәйкес гендерлік кемсітушілікке қатысты істерде, жұмыс беруші әсері бар практикаға "нақты қажеттілікті" көрсетуі керек екенін және ол "қорғалған сипаттамамен байланысты болмауы" керек екенін айтты. Негіздеме "жалпыламалауларды" емес, нақты жұмыскерлерге қатысты себептерді қамтуы керек, ал бюджеттік қарастырулар ғана "мақсат" деп есептелмейді. Көптеген негізгі шешімдер толық жұмыс уақытында жұмыс істейтін қызметкерлерге қарағанда жартылай жұмыс уақытында жұмыс істейтін қызметкерлерге аз пайда берген жұмыс берушілерге қатысты. Бұл әйелдерге тудырған ерекше қиындықтарды ескере отырып, оны негіздеу қиын болды. Гендерлік негіздегі тең еңбекақы талаптарында "объективті негіздеме" орнына, ескі терминология "нақты материалдық фактор" деп қолданылады, ол 2010 жылғы ЕА-ның 69-бабында табылған. Басқаша атауларға қарамастан, объективті негіздемеге ұқсас негізгі ұғымдар бар, "заңды мақсатты" көрсету және шараларға "пропорционалды" болу қажеттігімен. Clay Cross (Quarry Services) Ltd v Fletcher ісінде Лорд Деннинг МР жұмыс берушінің жас жігітке егде жастағы әйелге қарағанда жоғары жалақы төлеуін жұмыс нарығының жағдайына байланысты төлеуге тиіс болғандықтан негіздеуге болмайтынын айтты. Алайда, Rainey v Greater Glasgow Health Board ісінде Лордтар палатасы жеке практика арқылы келісімшарт жасаған еркек протезистерге қарағанда 40% төмен жалақы алған әйелдердің денсаулық сақтау протезистерінің талаптарын қабылдамады, себебі олардың қызметтерін тарту үшін мұндай жоғары бағалар қажет болды. Осылайша, "объективті негіздеме" ұйымдық қажеттілік деп айтылды. Enderby v Frenchay Health Authority ісінде ЕОШШ сөз терапевтіне еркек әріптесіне қарағанда төмен жалақы төленгені, егер бұл әртүрлі ұжымдық келісімдердің нәтижесі болса, негізделмейтінін айтты, бірақ егер айырмашылық нарықтық күштерден туындаса, бұл объективті негіздеме болар еді. Алайда, заңнаманың мақсаты тең еңбекақыға қол жеткізу екенін, емес әділ жалақы екенін атап өтті. Сондықтан, Strathclyde RC v Wallace ісінде Лордтар палатасы қабілетсіз еркек басшының орнына жұмыс істеген әйелдерге сол уақытта бірдей жалақы төленуі керек емес деп шешті. Бұл басқа жұмыс болды. Сонымен қатар, теңдес жұмыстар арасындағы тең еңбекақыға көшуге бағытталған ұжымдық келісімдер негізделмейтіні және оларды жасаған профсоюз үшін жауапкершілікке әкелуі мүмкін екені де айтылды. Басқа қорғалған сипаттамалардан айырмашылығы, 2010 жылғы ЕА-ның 13(2)-бабына сәйкес, тікелей жасқа байланысты кемсітушілік осы қағидалар бойынша негіздемеге ашық. Бұл, ең алдымен, егде жастағы жұмыскерлер жұмыс орны немесе үкімет белгілеген міндетті зейнеткерлік жасына жетуі мүмкін, бұл ұрпақтар арасында жұмысты бөлісудің заңды жолы болып табылады.

Мүгедектер және оң іс-қимыл

Адамдарға теңдікпен қараудың өзі әрбір адам үшін теңдікке қол жеткізуге жеткіліксіз болғандықтан, заң жұмыс берушілердің мүгедектерге қатысты артықшылықты міндеттерді жүктеуін талап етеді. Chacón Navas v Eurest Colectividades SA ісі бойынша мүгедектер – "аталған адамның кәсіби қызметке қатысуына кедергі келтіретін" кемшіліктерді қамтиды. Бұл психикалық және физикалық мүгедектердің барлық түрлерін қамтиды. Мүгедектерге қабілеттеріне сәйкес тең қарау еңбекке қабілетсіздіктің сақталуына оңай алып келуі мүмкін, сондықтан жұмыс берушілер іс жүзінде қатысуға кедергі келтірмеу үшін барлық мүмкіндіктерін пайдалануға міндетті. 2010 жылғы Теңдік заңының 20-22-баптарына сәйкес жұмыс берушілер "орынды бейімдеулер" жасауға міндетті. Мысалы, жұмыс берушілер жұмыс орнының физикалық ерекшеліктерін өзгертуі, жұмысқа көмекші құралдар ұсынуы немесе жұмыс режимін және күтулерді бейімдеуі мүмкін. Заң бойынша, егер қоғам адамдарға жағдай жасамаса, онда ол "мүгедектердің" себебі болып саналады, адамның кемшілігін жеке бақытсыздық деп қарастырудың орнына. ЕА 2010 жылғы 8-қосымшада орынды бейімдеулердің қосымша мысалдары келтірілген, ал Теңдік және адам құқықтары жөніндегі комиссия нұсқаулар береді. Арчибальд пен Файф кеңесі арасындағы маңызды істе кеңес әйелді жаңа жұмысқа сұхбаттан босатуға міндетті деп танылды. Арчибальд, бұрын жол тазалаушы болған, операциядан кейін туындаған салдардан кейін жүре алмай қалды. Оның мәлімдемесіне сәйкес, жұмыс берушілер 100-ден астам өтінішті қарастырған, бірақ оның бұрынғы тазалаушы қызметін ұмытпады. Лордтар палатасы мұндай сынақ алдында жұмысшының бос орынды стандартты сұхбат рәсімінсіз толтыруы орынды болуы мүмкін деп шешті. Керісінше, O'Hanlon v Revenue and Customs Commissioners ісінде апелляциялық сот, О'Хенлон клиникалық депрессияға ұшырағаннан кейін жұмыс берушіге аурудан кейін төленетін ақыны толық төлемақыға дейін көтеруді, басқаларға қолданылатын алты айлық мерзім өткеннен кейін, орынды бейімдеу деп танудан бас тартты. Мақсаты – мүмкіндігінше мүгедектердің еңбекке толық қатысуына кедергі келтірмеу. Мүгедектерден басқа белгілерге қатысты, гендер, нәсіл, жыныстық бағдар, дін немесе жас бойынша жұмысқа алу және жұмыстан шығару, артықшылықты келісімшарт шарттарын қолдану, көптеген жұмыс орындарында аз өкілдік еткен топтар үшін квоталар белгілеу сияқты "қатты" оң дискриминация ЕО-да жалпы алғанда заңсыз болып табылады. Алайда, бұл саясат тарихи кемсіту және жасырын қанағаттандыру мәселесін ашық қалдырады, оны қарапайым тікелей және жанама дискриминациялық талаптармен шешу мүмкін емес. Еуропалық Одақ АҚШ және Оңтүстік Африкадағы "аффирмативтік іс-қимылдардан" өзгеше, "жұмсақ" оң іс-қимылдарға рұқсат берді. ЕО-дағы заңды оң іс-қимылдар жұмысқа үміткерлерді іріктеу кезінде жұмыс берушілер аз өкілдік еткен топтан біреуін таңдауына мүмкіндік береді, бірақ тек егер бұл адам бәсекелестермен тең біліктілікке ие болса және үміткердің жеке қасиеттерін толық ескере отырып. Маршалл мен Солтүстік Рейн-Вестфален жері арасындағы сот ісінде бір ер адам жоғарылаудан бас тартты, ал бір әйел жоғарылады. Ол мектептің "егер жеке үміткерге тән себептер бойынша теңгерімді оның пайдасына ауыстырмаса" әйелдерді жоғарылату саясаты заңсыз деп шағымданды. ЕОС шешімі бойынша, егер мектеп өз саясатын сақтаса, заңсыз әрекет етпейді. Керісінше, Абрахамсон мен Андерсон Фогольквистке қарсы Гетеборг университетінің саясаты "үміткерлердің біліктілігі арасындағы айырмашылық өте үлкен болғандықтан, мұндай өтініш объективтілік талаптарын бұзуға әкеп соқтырмаса" әйел үміткерді жұмысқа алу болды. Екі төмен білікті әйелді таңдап, жұмысқа қабылдамаған ер адам дискриминация туралы арызбен сәтті аяқтады. Сонымен қатар, Re Badeck компаниясының өтініші бойынша, заңды оң іс-қимыл шараларына уақытша лауазымдарға квоталар, оқыту, жеткілікті біліктілігі бар адамдарға сұхбат беруге кепілдік беру және компанияның директорлар кеңесі сияқты өкілдік, әкімшілік немесе қадағалау органдарында жұмыс істейтін адамдарға квоталар кіреді. Бұл тәсіл бастапқыда ЕОС сот шешімдерінде қалыптасқан, қазір Еуропалық Одақтың жұмыс істеу туралы шарттың 157(4)-бабында көрсетілген және 2010 жылғы Теңдік заңының 157-158-баптарында енгізілген.

Әдеттегі емес жұмыс

2010 жылғы Теңдік туралы заңнан өзге, үш ЕО директивасы және Ұлыбритания ережелері, толық жұмыс күнімен жұмыс істейтін адамдармен салыстырғанда, жартылай жұмыс күнімен, белгілі мерзімге немесе агенттік арқылы жұмыс істейтін адамдар үшін ең төменгі деңгейде тең ұстауды талап етеді. Көптеген адамдар отбасылық немесе әлеуметтік міндеттемелерді теңгерту үшін стандартты емес жұмыс кестесін таңдайды, бірақ сонымен қатар, жақсы шарттарға қол жеткізу үшін келіссөз жүргізу мүмкіндігі шектеулі жағдайдағы тұрақсыз жұмыста да жұмыс істейді. Дегенмен, тең ұстау талаптары біркелкі емес және көбінесе шектеулі. Жартылай жұмыс күнімен жұмыс істейтін жұмыскерлерді (жағымсыз қараудың алдын алу) туралы 2000 жылғы ережеде жартылай жұмыс күнімен жұмыс істейтін жұмыскерге толық жұмыс күнімен жұмыс істейтін әріптесінен нашар қарауға болмайды делінген. Алайда (жасқа қатысты сияқты), жұмыс беруші тікелей және жанама дискриминацияға қатысты нашар қарауды объективті түрде негіздеуге құқылы. Сонымен қатар, (тең еңбекақы ережелеріне ұқсас) 2(4) тармақ бойынша жұмыскер өзін тек "бірдей келісімшарт түрінде" жұмыс істейтін, "шамамен бірдей жұмыс" атқаратын және бір мекемеде немесе ортақ ұжымдық келісімге бағынған толық жұмыс күнімен жұмыс істейтін жұмыскерлермен ғана салыстыра алады. Matthews v Kent and Medway Fire Authority ісінде Лордтар палатасы жартылай жұмыс күнімен жұмыс істейтін өрт сөндірушілер әкімшілік жұмыс істемесе де, олардың келісімшарттары толық жұмыс күнімен жұмыс істейтін өрт сөндірушілермен шамамен бірдей екенін анықтады. O'Brien v Ministry of Justice ісінде Жоғарғы Сот жартылай жұмыс күнімен жұмыс істейтін судьяларға пропорционалды зейнетақы тағайындамау заңсыз емес екенін және объективті негіздемесіз екенін де жоққа шығарды. Министрлік ақша үнемдеу және зейнетақысы бар толық жұмыс күнімен жұмыс істейтін сапалы судьяларды тартудың заңды екенін мәлімдегенімен, Лорд Хоуп және Леди Хейл бюджеттік мәселелердің маңызды еместігін және жақсы жартылай жұмыс күнімен жұмыс істейтін қызметкерлерді де тарту қажеттігін атап өтті. Алайда, бір жұмыс орнында әртүрлі қарауға қарсы тұру үшін заңда күшті құқықтар болғанына қарамастан, Ұлыбритания экономикасындағы жартылай жұмыс күнімен жұмыс істейтін жұмыскерлердің жалақысы толық жұмыс күнімен жұмыс істейтін жұмыскерлерге қарағанда төмен. Жұмыс орындары құрылымдық тұрғыдан бөлінеді, сондықтан көптеген жұмыс орындары, көбінесе әйелдер жұмыс істейтін орындар, жартылай жұмыс күнімен, ал жақсы жалақы алатын жұмыс орындары толық жұмыс күнімен болады. Белгілі мерзімге жұмыс істейтін жұмыскерлерді (жағымсыз қараудың алдын алу) туралы 2002 жылғы ереже шектеулі мерзімге жасалған келісімшарттары бар адамдарды қамтиды. Ережелер (директивадан айырмашылығы, талап ететіндей) тек "жұмыскерлерді" ғана қамту үшін жазылған, "жұмыскерлердің" кең тобын емес. Керісінше, Еуропалық сот Mangold v Helm ісінде теңдіктің Еуропалық Одақ құқығының жалпы принципі екенін мәлімдеді. Бұл екі жыл жұмыс істегеннен кейін белгілі мерзімге жасалған келісімшарттарды объективті түрде негіздеуді талап ететін, бірақ 52 жастан асқан жұмыскерлерге қорғауды ұсынбайтын неміс заңының заңсыз екенін білдіреді. Сол сияқты, Ұлыбритания ережелері объективті негіздемесіз белгілі мерзімге тағайындалған қызметкерлерге нашар қарауға тыйым салады. Басқа елдерге қарағанда кемшіліктері бар 8-тармақ бойынша егер қызметкердің 4 жылдан астам мерзімге жасалған бірнеше белгілі мерзімге жасалған келісімшарттары болса, онда ол тұрақты келісімшартқа ие ретінде қарастырылады. Іс жүзінде, Ұлыбритания заңнамасы осы мәселе бойынша белгілі мерзімге жасалған жұмысты реттейді, өйткені әділетсіз босатуға құқық алу үшін жұмыскердің жұмыста қысқа үзілістерге тап болса да, қажетті мерзімді өтеуі жеткілікті. Агенттік жұмыскерлері туралы 2010 жылғы ереже жұмыс агенттіктері арқылы жұмыс істегенде жұмыскерлерге нашар қараудан қорғауға мүмкіндік береді. Алайда, тең қарауға құқық "негізгі еңбек жағдайларымен" шектеледі, яғни жалақы мен жұмыс уақытымен, егер жалпы құқық немесе жалпы Еуропалық Одақ заңдарының қағидалары қолданылмайтын болса. Бірақ агенттік жұмыскері, жартылай немесе белгілі мерзімге жасалған жұмыскерлерден айырмашылығы, гипотетикалық салыстырушыға жүгіне алады. Бұл 1996 жылғы ЕАЖ-да агенттік жұмыскерлерінің жұмыс қауіпсіздігі, бала күтімі және басқа да қызметкерлердің құқықтарын қорғау мәселесін белгісіз қалдырды. Ұлыбритания Жоғарғы Сотының Autoclenz Ltd v Belcher ісіндегі шешімінен кейін басым көзқарас агенттік жұмыскерінің жалақыға жұмыс істеген кезде әрқашан агенттікке де, соңғы пайдаланушыға да қарсы жұмыскер ретінде танылатыны болды, бірақ ағылшын апелляциялық соты агенттік жұмыскерінің соңғы жұмыс берушіге, агенттікке немесе екеуіне де немесе ешқайсысына да әділетсіз босату туралы талап қоюға құқығы бар екендігі туралы қайшылықты шешімдер шығарды. Әрекетсіздік жағдайын көрсете отырып, агенттік жұмысын реттеу дискриминацияға қарсы құқықтардан асып, жұмыс агенттерінің қызметі мен мінез-құлқына қатысты міндеттерді жүктейді. 1973 жылғы Жұмыс агенттіктері заңында және 2003 жылғы Жұмыс агенттіктері мен бизнес регламенттерінің мінез-құлқында агенттіктерге болашақ жұмыскерлерден ақы алуға тыйым салынған. Басқа да міндеттерге жұмыс жарнамасында адал болу, жұмыс іздеушілер туралы барлық ақпаратты құпия ұстау және барлық еңбек заңнамасына сәйкес келу кіреді. Бастапқыда агенттіктерге лицензия алу қажет болды және Еңбек агенттіктері стандартының инспекциясының бақылауында, заңға қарсы әрекет еткені анықталған жағдайда лицензияларын жоғалту қаупі бар еді. 1994 жылғы Дерегуляция және сырттан тапсыру заңы лицензиялау талабын жойды, бірақ ол ауыл шаруашылығы, моллюскалар және қаптау салаларындағы агенттіктер үшін 2004 жылғы Gangmasters (Licensing) заңы арқылы жартылай қалпына келтірілді. 2004 жылғы Морекамб Бэйдегі қоңырқайлардың апатты оқиғасына жауап ретінде, ол осы салада еңбек заңнамасын күзеу үшін тағы бір арнайы реттеуші, Gangmasters Licensing Authority құрды.

Жұмыс орны қауіпсіздігі

Жұмыспен қамту құқығы, я болса қазіргі жұмыста немесе адамның дағдыларын ең тиімді пайдаланатын жұмыста болу құқығы, экономиканың және адам дамуының сәттілігі үшін аса маңызды деп есептеледі. Мақсаты – басқарушылық биліктің теріс пайдаланылуынан туындайтын өнімділікке және қоғамдық шығындарға тигізетін зиянды әсерді теңестіру. Халықаралық стандарттарға сәйкес, Ұлыбританиядағы қызметкерлер үш негізгі жұмыс орнының қауіпсіздігі құқығына ие, олар 1963 жылғы Еңбек шарты туралы заңмен, 1965 жылғы Жұмыстан босату төлемдері туралы заңмен және 1971 жылғы Еңбек қатынастары туралы заңмен алғаш рет енгізілген. Біріншіден, бір ай жұмыс істегеннен кейін қызметкер жұмыстан босату туралы кем дегенде бір апта бұрын хабардар етуге құқылы, егер ол өте ауыр құқық бұзушылық жасамаса. Бұл ең төменгі мерзім екі жылдан кейін екі аптаға, үш жылдан кейін үш аптаға және т.б., он екі жылдан кейін он екі аптаға дейін ұзарады. Екіншіден, екі жыл жұмыс істегеннен кейін жұмыстан босату негізді болуы керек. Яғни, жұмыс беруші қызметкердің қабілетіне, мінез-құлқына, жұмыстан босату қажеттілігіне немесе басқа да нақты себептерге негізделген дұрыс себептерді ұсынуы тиіс, әйтпесе қызметкер Еңбек трибуналынан зиянды өтеуді немесе жұмысын қайтаруды талап ете алады. Үшіншіден, екі жыл жұмыс істегеннен кейін және егер кәсіпорынға қызметкердің жұмысын орындайтын адам қажет болмағандықтан жұмыстан босатылса, жұмыстан босату төлемін алуға құқығы бар. Еңбек шартындағы ескерту мерзімі сияқты, жұмыстан босату төлемі де жұмыс істеген жылдар санына қарай артады. Шарттар әдетте осы ең төменгі шектен асып түсуі керек, бірақ одан төмен болмауы тиіс. Еуропалық және Ұлттар Достастығы елдерімен салыстырғанда, Ұлыбританиядағы жұмыс орындары салыстырмалы түрде тұрақсыз. Қызметкерлерде жұмыстан босату туралы басшылықтың шешіміне қарсы ұжымдық келіссөздер арқылы қысым жасаудан басқа, орын алмастан бұрын дауласуға көптеген мүмкіндіктер жоқ. Алайда, ұжымдық жұмыстан босатулар ұсынылған кезде, Еуроодақ заңнамасы жұмыс берушілермен өзгерістер туралы кеңесуді міндеттейді. Сондай-ақ, Еуроодақ заңнамасы бірігу немесе сатып алу сияқты жағдайларда кәсіпорынның иесі ауысқанда, қызметкерлердің еңбек шарты нашарлауына немесе жұмыстан босатуға экономикалық, техникалық немесе ұйымдық себептердің жеткілікті болмауы жағдайында жол берілмейді. Егер қызметкерлер жұмысынан айырылса, олар табыс салығы немесе Ұлттық сақтандыру арқылы қаржыландырылатын мемлекеттік сақтандырудың минималды жүйесіне сүйене алады, осылайша "жұмыс іздеушіге берілетін жәрдемақыны" алады, сондай-ақ қайтадан жұмыс табу үшін мемлекеттік жұмыспен қамту агенттіктерін пайдалана алады. Ұлыбритания үкіметі бұрын "толық жұмыспен қамтуды" құруға ұмтылған, бірақ бұл мақсат міндетті түрде қауіпсіз және тұрақты жұмысқа айналмады.

Айыпсыз жұмыстан босату

Қате жұмыстан шығару – келісімшарт шарттарына, тікелей келісілген немесе соттармен анықталған жасырын шарттарына қайшы келетін жұмыстан босату. Бұл келісімшартты түсіндіруге, оны 1996 жылғы ЕРА-дағы қызметкерлердің құқықтарының заңдық хартасының аясында қарастыруға байланысты. Ескі ортақ құқық істерінде соттар жұмыстан босатуға қатысты бір ғана шартты қарастырды – жұмыс берушілердің орынды ескерту беруі керек еді, ал «орынды» ұғымы қызметкердің кәсіби статусына байланысты еді. *Крин v Райт* ісінде Лорд Колеридж CJ кеме шебері бір айлық ескертуге құқылы екенін айтты, бірақ төмен дәрежелі жұмысшылар одан кемірек күтуі мүмкін, «құрметті» қызметкерлер көбірек күтуі мүмкін, ал жалақы төлеу аралығы нұсқау ретінде қарастырылатын еді. ЕРА 1996-ның 86-бабында бір ай жұмыс істегеннен кейін жұмыскерге бір апталық ескерту, екі жыл жұмыс істегеннен кейін екі апталық ескерту және т.б., он екі жылға дейін он екі апталық ескерту берілуі тиіс. Жұмыс беруші ескерту орнына жалақы төлеуге құқылы, бірақ ескерту мерзімі үшін жалақы толығымен төленуі керек. Көптеген еңбек келісімшарттарында жұмыстағы дау-дамайлар үшін жұмыстан шығарылған жағдайда сақталуға тиіс дұрыс тәртіптік процедураға қатысты нақты шарттар бар. Егер жұмыстан босату процедурасы сақталмаса, жұмыстан босату заңсыз және әділетсіз деп танылады. Егер келісімшарттағы тәртіптік процедура сақталмаса, қызметкер жұмсалған уақыт пен жұмыста қалу мүмкіндігі үшін өтемақы талап ете алады. *Societe Generale, London Branch v Geys* ісінде Жоғарғы Сот жұмыс берушінің келісімшартты бұзуы келісімшартты автоматты түрде тоқтатпайтынын растады, өйткені бұл қате жасағанды марапаттауға тең болар еді. Тек қызметкер жұмыстан босату туралы ұсынысты қабылдаса ғана келісімшарт аяқталады. Осыған дейін жұмыс беруші жалақы төлеуге міндетті, ал келісімшарттың басқа шарттары, мысалы жұмыстан босату процедуралары күшінде қалады. Егер қызметкер келісімшартты ашық түрде немесе әрекеттерімен бұзған болса, ескерту талаптары мен тәртіптік процедуралар қолданылмайды. Жалпы келісімшарт құқығында, егер қызметкердің мінез-құлқы соншалықты нашар болса, ол ақылға қонымды адамға міндеттемелерді орындамайтын ниет білдірсе, жұмыс беруші қызметкерді алдын ала хабарламасыз жұмыстан босата алады. Бірақ егер жұмыс берушінің жұмыстан босатуы негізсіз деп табылса, қызметкер ЕРА 1996-ның 13-бабы бойынша жалақының төмендеуі үшін талап қоюға құқылы. Келісімшартты бұзуға қатысты қағида, яғни екінші тарапқа келісімшартты бұзуға мүмкіндік беру, қызметкерлерге де тиімді. *Уилсон v Рашер* ісінде бағбанды оның жұмыс берушісі, Толеторп Холлдың мұрагері қорлаған, газоннан жіп теріп алмағаны үшін оған әдепсіз сөйлеген. Бағбан Уилсон Рашерге: «Ішіп ал, өзіңе құтылып ал» деген. Апелляциялық сот жұмыс берушінің ұстанымы сенім мен сенімділіктің бұзылуына жұмыс берушінің өзінің кінәлі екенін көрсеткенін және заң енді жұмыс істеуді «Царь крепостной» қатынасы ретінде қарастырмайтындықтан, Уилсонның құқығы бар екенін және қате жұмыстан шығарылғанын анықтады. Келісімшартты бұзу үшін өтемақы, белгілі бір орындаудың қатаң салдарларға әкелмеуі және жау тараптарды бірлесіп жұмыс істеуді жалғастыруға мәжбүрлемеуі керек деген ұзақ дәстүрге сәйкес, талапкерді келісімшарт дұрыс орындалған жағдайдағы жағдайға келтіру үшін ақшалай өтемақы болып табылады. Алайда, *Эдвардс v Честерфилд Корольдік ауруханасы* ісінде Жоғарғы Сот жұмыс берушінің дәрігердің келісімшарттық тәртіптік процедурасын орындамауы үшін келісімшартты бұзуды тоқтатуға тыйым салуға болады деп шешті. Бұл ерекше орындау принципінде әрқашан қолданылуы керек екенін көрсетті, әсіресе ірі ұйымдарда, онда тұлғалық қақтығыстарды болдырмау үшін адамдарды ауыстыруға болады. Еңбек келісімшартының бұзылуы мүмкін негізгі шарт – өзара сенім мен сенімділік. *Johnson v Unisys Ltd* ісінде Лордтар палатасы 4-ке 1 дауыспен өзара сенім мен сенімділіктің бұзылуынан туындаған зиянның өтемақысы заң бойынша талап етілетін шекті мөлшерден аспауы керек деп шешті, өйткені бұл жағдайда заң бойынша белгіленген шектер бұзылар еді. Бұл лимит 2013 жылы 74 200 фунт стерлинг болды, бірақ орташа сыйақы тек 4 560 фунт стерлинг құрады. Бұл қате жұмыстан босату процедурасынан кейін психикалық ауруға шалдыққан компьютер жұмыскері 400 000 фунт стерлингке бағаланған жалпы экономикалық шығындарын талап ете алмайтындығын білдірді. Алайда, егер бұзушылық еңбек қатынасы сақталған кезде орын алса, бұл шектеу қолданылмайды. Сонымен, *Eastwood v Magnox Electric plc* ісінде, жұмыста жүргенде мазақтау мен қудалау салдарынан психикалық жарақат алған мектеп мұғалімі өзара сенім мен сенімділіктің бұзылуы үшін толық өтемақы талап ете алатын болды. Қалай болғанда да, лимит тек қарастырылған және келісімшартты түсіндіруге байланысты, сондықтан оны жоғары соманы қарастыратын сөздермен жоюға болады, мысалы, тәртіптік процедураны нақты қарастыру арқылы. Тарихи түрде ортақ құқықта қарастырылмаған маңызды жайт (яғни өзара сенім мен сенімділік дамығанға дейін) жұмыс берушінің жұмыстан босату себептерін келтіруі керек болды. Бұл 1968 жылғы Донован есебінде өзгерту ұсынылды және қазіргі әділетсіз жұмыстан босату жүйесін іске қосты.

Айыпсыз жұмыстан босату

"Құқықсыз" жұмыстан шығару еңбек шартының талаптарын бұзуға қатысты болса, "әділетсіз" жұмыстан шығару 1996 жылғы Еңбек құқығы туралы заңның 94-тен 134А-ға дейінгі баптарына негізделген талап. Ол жұмыс берушінің келісімшартты бұзу себептерін реттейді және олардың "әділ" деген заңдық анықтамаға сәйкес келуін талап етеді. 1968 жылғы Донован есебінен кейін 1971 жылғы Еңбек қатынастары туралы заң оның құрылымын белгіледі. 1996 жылғы Еңбек құқығы туралы заңның 94-бабына сәйкес, екі жылдан астам жұмыс тәжірибесі бар кез келген қызметкер шешімді қайта қарау үшін Жұмыспен қамту сотына (төреші, жұмыс беруші және қызметкер өкілінен тұрады) жүгіне алады. Мұғалімдер сияқты, жазғы демалыста сабақ өткізбейтін қызметкерлердің уақытша немесе маусымдық үзілістері, егер келісімшарт белгілі мерзімге жасалған болса да, біліктілік мерзімін бұзбайды. Қызметкер тек жұмыс беруші еңбек қатынасын тоқтатуға шешім қабылдаса немесе өзара сенімділікті ауыр бұзу арқылы конструктивті түрде жұмыстан шығарса ғана "жұмыстан шығарылады". Егер қызметкер өз еркімен жұмыстан кеткен болса, талап қоюға құқылы емес, бірақ сот оның әділетсіз жұмыстан шығаруға шағымдану құқығынан адал түрде бас тартқандығына көз жеткізуі керек. Kwik Fit (GB) Ltd v Lineham ісінде Lineham пабта ішіп алғаннан кейін жұмыста дәретханаға барды. Кейін менеджердің басқа қызметкерлердің алдында сөгіс бергеніне жауап ретінде ол кілттерін тастап, кетіп қалды. Ол өзін жұмыстан босатылғанын мәлімдеді, ал Трибунал Линехамның ешқашан отставкаға кетпегеніне келісті. Western Excavating (ECC) Ltd v Sharp ісінде Sharp компаниясының әл-ауқатын қамтамасыз етуші қызметкер оған демалыс ақысын дереу алуға рұқсат бермегендіктен, жұмыстан кетті. Шарп қаржылық қиындыққа тап болса да, бұл оның жұмыстан қашықтауымен байланысты болды, сондықтан ол кетуді ақтаған жоқ және конструктивті түрде жұмыстан шығарылмады. 1996 жылғы Еңбек құқығы туралы заңның 203(1)-бабына сәйкес, заңмен бекітілген құқықтарды жоюға немесе шектеуге болмайды, бірақ 203(2) және (3)-баптары жұмыс берушілер мен қызметкерлерге сот талаптарын шешуге мүмкіндік береді, егер келісім еркін және тәуелсіз заңгерлік кеңеспен жасалса. Қарым-қатынас бұзылған жағдайда қызметкер жұмыстан шығарылмайды деп шешілді. Notcutt v Universal Equipment Co (London) Ltd ісінде адамның жүрек соғысы оның жұмыс істей алмайтындығын көрсетті. Жұмыс беруші ертерек жұмыстан шығу мерзімі ішінде жалақы төлемеді, бірақ келісімшартты орындау мүмкін емес екенін және осылайша жарамсыз екенін дәлелдеді. Бұл доктрина, жалпы келісімшарт құқығындағы әдепкі ереже ретінде қолданылады, дау тудырады, өйткені коммерциялық тараптардан айырмашылығы, қызметкердің ережеден тыс келісімшарт жасасуға мүмкіндігі немесе қабілеті сирек болады. Жоғарғы Сот Gisda Cyf v Barratt ісінде "Еңбек құқығы саласында да, келісімшарт құқығына қатысты жалпы құқық принциптерін заңмен берілген құқықтардан ажырату қажеттілігі маңызды" деп мәлімдеді. Бұл қызметкер жеке тұлғада орынсыз мінез-құлық туралы айыптаудан кейін әділетсіз жұмыстан шығару туралы талап қойса, оның талап мерзімі үш айдан кейін ғана басталады, егер жұмыс беруші оны хабардар еткеннен кейін. Жалпы келісімшарт құқығы қағидасы бойынша, хабарламалар жұмыс уақытында келіп түскен кезде күшіне енеді, бұл адал жұмыстан шығару құқығын түсіндіруге "алдын ала нұсқау" болған жоқ. Жұмыстан босату фактісі анықталған соң, жұмыс беруші жұмыстан босату себебінің "әділ" екенін дәлелдеуі керек. Кәсіподаққа мүше болу немесе 1996 жылғы Еңбек құқығы туралы заңның 99-107-баптарында көрсетілген себептер бойынша жұмыстан босату автоматты түрде әділетсіз болып саналады. Әйтпесе, жұмыс берушіге жұмыстан босатудың әділ екенін көрсету мүмкіндігі беріледі, егер ол 1996 жылғы Еңбек құқығы туралы заңның 98-бабында көрсетілген бес негізгі санатқа жатса. Жұмыстан босату қызметкердің қабілеті немесе біліктілігі, мінез-құлқы, қызметкердің артық болуы, оны жалғастыру заңға қайшы келуі немесе "басқа маңызды себеп" болған болуы керек. Егер жұмыс беруші осы санаттардың біріне негізделген дәлел келтірсе, сот жұмыс берушінің нақты шешімі "ақылға қонымды жауаптар ауқымына" жататынын, яғни ақылға қонымды жұмыс беруші дәл осылай әрекет ете алатынын бағалайды. Осылайша, тексеру стандарты туранан-тұра бұрмалаушылық немесе "Уэднесбери ақылға қонымсыздығы" сынағы мен туранан-тұра ақылды адам сынағы арасында жатыр. Бұл сынақ Трибуналдардың жұмыс берушінің мінез-құлқын жақсы кәсіптік тәжірибеге сәйкес бағалауын талап етеді, бұл tort құқығындағы Bolam тестіне ұқсас. "Пропорционалдық сынақ" (жұмыс берушінің әрекеті заңды мақсатқа жету үшін орынды, қажетті және ақылға қонымды болуын талап етеді) де балама ретінде ұсынылды, бұл жұмыс берушінің мақсатына, егер заңды болса, басымдық беруге, бірақ оның әрекеттері пропорционалды екенін тексеруге мүмкіндік береді. Іс жүзінде, Апелляциялық сот келіспеушілік шешімдер шығарды және сынақтың мағынасын анықтай алмады, бұл 98(4)(а)-бабына сәйкес "гипотетикалық ақылды жұмыс беруші" стандартын қалай қолдану керек деген сұрауды тудырады. Трибуналдар жұмыс берушінің шешімін өздерінің пікірлерімен алмастырмауы керек екені қайта-қайта айтылды. Дегенмен, Трибуналдар фактілерді бағалауға және өз қорытындыларына келуге мүмкіндік алады, оларға тек заңдық негіздер бойынша шағымдануға болады, бірақ жақсы жұмыс ортасы туралы пікірлері бойынша емес. Мысалы, мінез-құлыққа қатысты істе HSBC Bank plc v Madden ісінде Апелляциялық сот қызметкерді кредит карталарын ұрлауға қатысқан болуы үшін жұмыстан босатудың әділ екенін шешкен Трибуналдың шешімі дұрыс екенін мәлімдеді, тіпті полиция тергеуі ешқандай дәлел таппаса да. Алайда, Bowater v Northwest London Hospitals NHS Trust ісінде жұмыс беруші, еңкейген, есінен айырылған және ұстап тұру кезінде "Мен бұл позицияда ер адамның астында болғаныма бірнеше ай болды" деген сөздерді айтқан медбикеге оның мінез-құлқы ұятты және жұмыстан босатуға лайық деп мәлімдеді. Трибунал жұмыстан босатудың әділетсіз екенін айтты және Апелляциялық сот Трибуналдың әділетсіз жұмыстан шығару туралы талапты қанағаттандыруда өз дискрециясын тиімді пайдаланғанын мәлімдеді. Ұлыбританияда жұмыс берушінің немесе менеджердің мінез-құлқының әділдігін бағалауда сайланған қызметкер өкілдерінің қатыспауы көптеген ЕО мүше мемлекеттерінен өзгеше. Соттар соңғы тексеру рөлін атқарса да, дауларды шешуге барлық қызметкерлердің өкілдері жақсы жағдайға ие деп есептеледі, олар (жұмыс беруші немесе менеджер сияқты) жұмыстан шығару дауларында мүдделердің қақтығысына аз ұшырайды. Кейбір соттар жұмыстан босату себептеріне қатысты жұмыс берушінің нақты себептерін бағалауда көбірек ұсыныс жасаса да, олар жұмыс берушілердің әділ процедураны сақтауының маңыздылығын күшейтеді. 2009 жылғы Кеңес беру, келісім жасасу және төрелік қызметінің практикалық кодексі (2009) тәртіптік шаралар үшін жақсы өнеркәсіптік тәжірибеге жазбаша ескертулер, қызметкерге қарсы немесе дауға қатысқан менеджерге жақын болмайтын адамдардың әділ тыңдауы және кәсіподақ өкілдігіне мүмкіндік беру кіреді деп түсіндіреді. Көптеген компаниялардың нұсқаулықтары өздерінің жүйесін қамтиды, оны сақтамау жұмыстан босатудың әділетсіз екенін білдіреді. Дегенмен, Polkey v AE Dayton Services Ltd ісінде Лордтар палатасы, ван жүргізушісіне оның жұмысынан босатылғаны туралы бірден хабарланған жағдайда, егер жұмыс беруші процедура сақталмаса да, жұмыстан босату жасалатынын көрсетсе, залаптың көлемі нөлге дейін төмендеуі мүмкін деп шешті. 2002 жылғы Еңбек заңында Парламент барлығы үшін міндетті ең төменгі процедураны енгізуге тырысты, бірақ жұмыс берушілер мен кәсіподақтардың "қағазға тіркеу" мәдениетін қана қолдайтыны туралы шағымдардан кейін ол 2008 жылғы Еңбек заңында жойылды. Егер ACAS кодексі сақталмаса және бұл ақылға қонымсыз болса, әділетсіз жұмыстан босату төлемі 25 пайызға артуы мүмкін. Жалпы, 1996 жылғы Еңбек құқығы туралы заңның 119 және 227-баптарына сәйкес, "негізгі" әділетсіз жұмыстан шығару принципі...

Артықшылық

Жұмыстан босату – бұл жұмыстан шығарудың ерекше түрі, ол белгілі бір реттеуді қажет етеді. 1965 жылғы Жұмыспен қамту жөніндегі заңнан бастап, егер жұмыс берушінің жұмыс орнына қажеттілігі болмаса, қызметкерлер жұмыстан босатылғанда төлем алуға құқылы. Бұл саясат жұмыс берушілердің қызметкерлерді жұмыстан босату салдарынан туындайтын әлеуметтік шығындардың бір бөлігін ішкілендіруге, қажетсіз жұмыс орындарының қысқартылуын болдырмауға және жұмыссыздық кезеңіндегі қызметкерлердің шығындарын өтеуге бағытталған. 1996 жылғы ЕРА-ның 162-бабына сәйкес, 40 жастан асқан қызметкерлерге жұмыс істеген әр жылы үшін 1½ апталық жалақы, 22-ден 40 жасқа дейінгілерге – 1 апталық жалақы, ал 21 жасқа дейінгілерге – жарты апталық жалақы төленеді, бірақ 2014 жылы бұл төлемнің жоғарғы шегі аптасына 464 фунт стерлинг болды. 1996 жылғы ЕРА-ның 98-бабына сәйкес, жұмыстан босату «әділ» болып саналады, бірақ жұмыс беруші жұмыстан босатылған қызметкерлерді жұмыстан шығару рәсімін бұзуы мүмкін. Employment Rights Act 1996-ның 139-бабына сәйкес, «жұмыстан босату» жұмыс берушінің қызметкердің лауазымына деген қажеттілігі тоқтағанда немесе азайғанда туындайды. Жұмыс орындарынан айырылған жағдайда бұл түсінікті болуы мүмкін. Егер жұмыс беруші өз қалауынша қызметкерлердің жағдайын нашартатса, жауап олардың еңбек шартына байланысты болуы мүмкін. Lesney Products & Co v Nolan ісінде ойыншықтар компаниясы қызметкерлеріне қосымша жұмыс уақытын беруді тоқтатты. Бірқатар қызметкерлер жұмыс істеуден бас тартты, олар жұмыстан босатылды және олардың жұмыстан босатылғанын мәлімдеді. Лорд Деннинг МР олардың шарттары өзгергендіктен, тіпті нашарлағандықтан, «жұмыстан босатылмағанын» айтты, себебі «жұмыс берушілердің жұмыс күшін, жұмыс уақытын және еңбек жағдайларын тиімділікті арттыру үшін қайта ұйымдастыру қабілетін шектеуге ештеңе жасалмауы керек». Олар өз еркімен жұмысты тоқтатқан сияқты көрінеді. Бұл пікір даулы, себебі егер жұмыс беруші төлеген жалпы жалақы төмендесе, жұмысқа деген сұраныс та (жұмыс берушінің төлеуге дайындығында көрінетіндей) азайғанын білдіреді. Сондықтан басқа соттар келісімшарт шарттарының маңызды емес екенін және сынақтың экономикалық шындыққа, яғни сұраныстың төмендеуіне ғана негізделуі керек екенін ұсынды. Жұмыс берушілер жұмыстан босатуды «басқа маңызды себептермен» де негіздеуге болады. Hollister v National Farmers' Union ісінде фермердің зейнетақы төлемдерінің азаюын қабылдаудан бас тартуы консультация процесінен кейін жұмыстан босатудың «негізді себебі» деп танылды. Заң жұмыскерлердің келісімінсіз немесе ұжымдық келісімсіз еңбек шартының шарттарын нашарлатуды жұмыстан босату төлемдерінен қашу жолы ретінде қарастырған-жоқпыны белгісіз. Егер қызметкерлер жұмыстан босатылса да, жұмыс беруші әділетсіз рәсімді сақтамаған жағдайда жұмыстан босату дұрыс емес деп танылуы мүмкін. Жұмыс беруші жұмыстан босату үшін қызметкерлерді іріктеу кезінде қолданатын рәсім әділ болуы тиіс. Williams v Compair Maxam Ltd ісінде Браун Уилкинсон судьясы дұрыс қадамдардың (1) мүмкіндігінше барлық ескертулерді беру, (2) кәсіподақпен кеңесу, (3) объективті критерийлерді келісу, (4) осы критерийлерді орындау және (5) жұмыстан босатудың орнына басқа жұмыс бар ма екенін әрқашан тексеру екенін айтты. Бұл жеке басымдықтарға сүйеніп жұмысшыларды жұмыстан шығару үшін таңдаған басшылар жұмысшыларды әділетсіз жұмыстан босатқанын білдіреді. Жұмыс беруші қолданатын критерийлер байқалатын және қайта қаралатын болуы керек. Алайда жұмыс берушілер жұмыстан босату үшін адамдарды таңдағанда, егер әділетсіздік туралы нақты шағым болмаса, олардың ойлауларының барлық егжей-тегжейін қызметкерлерге ашуға міндетті емес. Көптеген ұжымдық келісімдерде қолданылатын «соңғы келгендер бірінші болып кетеді» саясаты әділ деп есептеледі. Мысалы, Rolls Royce plc v Unite the Union ісінде Rolls Royce plc жасөспірім жұмысшыларға (олар өз жұмысында қалуды қалайды) еңбек өтіліне байланысты қосымша ұпайлар беретін ұжымдық келісімді заңсыз дискриминация ретінде даулады. Апелляциялық сот кәсіподақпен келісті, бұл еңбек өтілін марапаттаудың заңды мақсатына жетудің пропорционалды құралы, әсіресе егде жастағы жұмысшыларға баламалы жұмысқа орналасу қиынға соғады. Мүмкіндігінше жұмыс берушілер жұмыстан босатылған қызметкерлерді өздерінің фирмаларына қайта орналастыруға тырысуы керек. 1996 жылғы ЕРА-ның 141-бабына сәйкес, қызметкер қайта орналастыру туралы қолайлы ұсынысты қабылдауы керек, әйтпесе жұмыстан босатуға құқығын жояды. «Қолайлы» дегені – мәртебе, жалақы және міндеттердің түрі жағынан шамамен бірдей. Мысалы, Thomas Wragg & Sons Ltd v Wood ісінде Еңбек апелляциялық кеңесі Вудтың жұмыстан босатылу күніне бір күн бұрын берілген баламалы жұмыс ұсынысын қабылдаудан бас тартуының орынды екенін шешті. Осылайша ол жұмыстан босатылды. Сондай-ақ, 138-бапқа сәйкес, егер бұл орынды болса, қызметкер төрт апталық сынақ мерзімінен кейін қайта орналастырылған баламалы жұмысты қабылдаудан бас тартуға құқылы. Алайда қайта орналастыру жұмыс берушіге жұмыстан босату төлемдерін болдырмауға көбірек мүмкіндік беретін опция болып қалады. Қызметкерді қайта орналастыруға құқық әзірге жоқ, тек жұмыс беруші 20-дан астам қызметкер жұмыстан босатылуы мүмкін болғанда қайта орналастыру мүмкіндіктері туралы кеңесуге міндетті болған жағдайларды қоспағанда.

Кәсіпорынның трансферттері мен төлем қабілетсіздігі

Жалпы құқық қызметкерлерді ерекше осал қалдырған тағы бір жағдай – олар жұмыс істейтін кәсіпорынның бір тұлғадан екіншісіне ауысуы болды. Nokes v Doncaster Amalgamated Collieries Ltd ісінде (жұмысшыны 1875 жылғы Жұмыс берушілер мен жұмысшылар туралы архаикалық заңдағы қатаң санкциялардан қорғау мақсатында) еңбек шарты қатысушы тараптардың келісімінсіз берілмейтіні шешілді. Осылайша, егер А компаниясы өзінің активтерін (шарттарды қоса алғанда) В компаниясына сатса, еңбек қатынасы тоқтатылады және жұмыстан босату туралы қызметкердің жалғыз талабы А компаниясына қарсы болады. Әсіресе 1950 жылдардан бастап Еуропа бойынша жұмысшылардың жеке құқығынан гөрі, жұмыс орындарында мүліктік құқыққа ұқсас құқығы бар деген көзқарас кеңінен қабылданды. Екі жер иесі арасындағы меншік құқығының берілуі жалдамалы адамды үйден шығаруға мүмкіндік бермейтіндей, 1978 жылы қабылданған және 2001 жылы жаңартылған (көбінесе «Берілген құқықтар туралы» директива деп аталатын) алғашқы Кәсіпорындарды беру туралы директива, бизнес беруші жаңа қызметкерлердің барлығын сақтап қалмаса немесе қызметкерлердің шарттарына зиян келтіретін өзгерістер енгізсе, жақсы экономикалық, техникалық немесе ұйымдық себептерді ұсынуын талап етті. Бұл жаңа жұмыс беруші, активтерді сату арқылы бизнесті иеленген жағдайда, компанияның акцияларын сатып алып бизнесті басқаруға ие болған жаңа меншік иесінен жақсы жағдайда емес екенін білдіреді: шарттарға өзгеріс енгізу үшін қызметкерлердің келісімі қажет, ал жұмыстан босату құқығы бұрынғы жұмыс берушіге қарағандай күшінде қалады. Кәсіпорынды беру (жұмыс орнын қорғау) туралы 2006 жылғы ережеде көрсетілгендей, қызметкерлердің шарттарын берудің нақты мысалы Litster v Forth Dry Dock ісінде келтірілді. Лордтар палатасы заңнамаға мақсатты түсініктеме беру қажет екенін, яғни 12 док жұмыскері бизнес сатылғанға бір сағат бұрын жұмыстан босатылған жағдайда, егер қызметкерлер әділетсіз жұмыстан босатылмаса, олардың шарттары күшінде қалатынын мәлімдеді. Алайда, сатудан бұрын әділетсіз жұмыстан босатылған қызметкерлердің жұмысына қайта оралуға құқығы жоқ, себебі ұлттық құқықтағы қалыпты шара нақты өтеуден гөрі зиянды өтеуді басымдықпен қарастырады. Бұл принцип жұмыскерге зиян келтіретін кез келген өзгеріске де қатысты. Сондықтан, беруші жұмыс беруші (негізді себепсіз) мысалы, жаңа бау-бақша шарттарын енгізуге немесе жұмыс стажынан айыруға тырыса алмайды, әйтпесе қызметкер конструктивті жұмыстан босату туралы талап қоюға құқылы болады. ТҮПЕ ережелері үшін, әсіресе консервативті үкімет мемлекеттік сектордың көлемін қысқарту саясатын жүзеге асырған жылдары, олар аутсорсингке берілген немесе мемлекеттік сатып алулар үшін бәсекелестік тендерлік процесте кәсіпорындар арасында ауысқан жұмыс орындарына қаншалықты қолданылатындығы туралы мәселе туындады. Осы мәселе бойынша Еуропалық соттың бірқатар шешімдері, беруші мен алушы арасында шарттық байланыс болмаған жағдайда да, бизнес субъектісі өзінің «жеке басын» сақтаған жағдайда, директивамен қамтылған тиісті беру болуы мүмкін деген пікірге келді. Өз кезегінде, бизнестің «танымы» сатудан бұрын және кейін өндіріс факторларының қаншалықты бірдей болғанына байланысты анықталады. Активтерді сатудан кейін ешқандай қызметкерді жалдамауы мүмкін, бірақ жұмыстан шығарылған қызметкерлердің талаптары болады, өйткені олардың барлық ескі жұмыс орны мен күрделі жабдықтары жаңа жұмыс берушімен пайдаланылады. Сонымен қатар, бизнестің капиталға немесе еңбекке қаншалықты көп жұмсағаны маңызды. Oy Liikenne Ab v Liskojärvi ісінде ЕҚС-ның айтуынша, 45 автобус жүргізушісінің келісімшарты келісімшартты жоғалтқан компания мен оны жеңіп алған жаңа автобус компаниясы арасында берілді, дегенмен 33 жүргізуші қайта жұмысқа алынды, өйткені «автобус тасымалын негізінен адам күшін негізге алатын қызмет ретінде қарастыруға болмайды». Керісінше, жаңа жұмыс беруші бұрынғы қызметкерлерге өздерінің жұмыс орындарын ұсынғанда, қызметкерлерге пайда болады, қайта жұмысқа алу ниеті соттың ауыстыруды қарастыратындығын күшейтеді. Көбінесе бизнесті беру компанияның банкроттық процедурасына түскен кезде жүзеге асады. Егер компания таратылуды бастаса, онда оның мақсаты бизнесті қысқарту және активтерді сату болса, TUPER 2006 ережесінің 8(7) тармағында ережелер беруға қолданылмайды делінген. Алайда, банкроттық процедураның басты мақсаты, әсіресе Корк есебінен және 2002 жылғы Кәсіпкерлік заңынан бері, компанияны басқару жүйесі арқылы құтқаруды жүзеге асыру болып табылады. 1986 жылғы банкроттық заңының В қосымшасының 3-тармағына сәйкес әкімшінің міндеті – компанияны сақтап қалуға тырысу, әдетте қолайлы сатып алушыны тауып жұмыс орындарын сақтау, немесе соңғы шара ретінде компанияны тарату. Егер әкімші тағайындалғаннан кейін қызметкерлер 14 күннен астам сақталса, 99-тармаққа сәйкес әкімші олардың шарттарын қабылдауға жауапты болады. Шарттар бойынша жауапкершілік «жалақы мен еңбекақыға» шектеледі. Бұл жалақыны, демалыс ақысын, ауру ақысын және кәсіптік зейнетақы үлесімдерін қамтиды, бірақ әділетсіз жұмыстан босату, жұмыстан заңсыз босату немесе жұмыстан босату туралы кеңес алмау үшін өтеу ақысын қамтимайды. Егер бизнес құтқару әрекеті сәтсіз аяқталса, онда қызметкерлерге тиіс ақша әртүрлі кредиторлардың талаптары арасында «жоғары басымдыққа» ие болады. Банкроттықтағы басымдық тізімінде бекітілген кепілдікпен қамтамасыз етілген кредиторлар (әдетте банктер) бірінші болып төленеді. Екінші – артықшылықты кредиторлар. Үшінші – шектеусіз кредиторлар 600 000 фунт стерлингке дейін. Төртінші – айналымды кепілдік иелері (әдетте қайтадан банктер). Бесінші – шектеусіз кредиторларға қарыздың қалған бөлігі (егер қандай да бір нәрсе қалса). Алтыншы – «кешіктірілген қарыздар» (әдетте компанияның ішкі тұлғаларына). Соңғы – акционерлер. Артықшылықты кредиторлар арасында банкроттық тәжірибешілердің гонорары және қабылданған шарттар жоғары басымдыққа ие. Әйтпесе, қызметкерлердің жалақысы мен зейнетақысы артықшылықты мәртебеге ие, бірақ 800 фунт стерлингтік шектеуге дейін, бұл көрсеткіш 1986 жылдан бері өзгерген жоқ. Кредиторлар арасында қызметкерлердің басымдығы, әсіресе бекітілген кепілдік иелерінен жоғары емес, 1897 жылға дейін жетеді және қызметкерлер банктер сияқты тәуекелді диверсификациялай алмайтынымен және ЕХҰ Жұмысшылердің талаптарын қорғау (жұмыс берушінің банкроттығы) конвенциясының талаптарының бірі болып табылатындығымен ақталады. Көбінесе бұл шектеулі артықшылық жеткіліксіз болады және іске асыруға көп уақыт қажет. ERA 1996 бөлімі 166-дағы Инсольвенциялық қорғау директивасын ескере отырып, кез келген қызметкер ұлттық сақтандыру қорына төленбеген жалақы үшін талап білдіре алады. ERA 1996 бөлімі 182-ге сәйкес талап етілетін сома әділетсіз жұмыстан босату үшін сомамен (2010 жылы 350 фунт стерлинг) 8 аптаға дейін тең болады. Егер қызметкер ұзақ мерзімге жалақы алмаса, ол ең пайдалы 8 аптаны таңдауы мүмкін. 2004 жылғы Зейнетақы заңы зейнетақы талаптарын қорғау үшін жеке жүйені, Зейнетақы қорғау қорын реттейді. Бұл барлық зейнетақы талаптарын толық сақтандыруға бағытталған. Ең төменгі жұмыстан босату төлемдерімен бірге, жалақы кепілдіктері жұмыссыз қалған адамдар үшін жүйелі түрде толықтыруды қажет ететін аз ғана жастық болып табылады.

Толық жұмыспен қамту

Ең маңызды еңбек құқықтарының бірі, барлық басқа еңбек құқықтарының негізі болып табылатын "жұмыс істеу құқығы" және, демек, толық жұмыспен қамту "әділ жалақымен" және қажетті сағаттармен қамтамасыз етілуі. Халықаралық құқықта әр адамның "жұмыс істеуге, кез келген жұмысты еркін таңдауға, еңбек жағдайларының әділ және жақсы болуына және жұмыссыздықтан қорғалуға құқығы бар". Алайда, осы құқықты қалай іске асыру керектігі нақты көрсетілмеген. Ұлыбританияда үш негізгі құқықтық саясат қолданылды: фискалдық, ақша-кредиттік және әлеуметтік сақтандыру. Біріншіден, 1944 жылғы Жұмыспен қамту саясаты жөніндегі ақ парақтан бастап, Ұлыбритания үкіметі жеке инвестициялардың құбылмалылығына қарсы тұру үшін бес жылдық кезеңдерде қаржы жұмсау стратегиясын жариялады. Жеке инвестициялар өркендеу мен құлдырауға бейім, халықаралық инвестициялар да солай болуы мүмкін, ал тұтынушылардың шығындары көбінесе тұрақтырақ, ал мемлекеттік шығындарды белсенді басқаруға болады. Үкімет 1945 жылғы Өнеркәсіпті тарату туралы заңды да қабылдады, ол инвестициялардың қалалармен қатар аймақтарға да таралуын қамтамасыз етті, сондай-ақ 1944 жылғы Мүгедектерді (жұмыспен қамту) туралы заңды қабылдады, ол ірі компанияларды мүгедектерді белгілі квота бойынша жұмысқа алуға міндеттеді. Үкіметке дерлік шығынсыз толық жұмыспен қамту 1973 жылғы мұнай дағдарысына дейін сақталды, ол кезде Мұнай экспорттаушы елдер ұйымы бензин бағасын көтерді, соның салдарынан экономиканы басқару құны артты. Экономистер, мысалы, Милтон Фридман және Фридрих фон Хайек, осы инфляция толық жұмыспен қамтуға қол жеткізуге мүмкіндік бермейтін жұмыссыздықтың табиғи деңгейі бар екенін көрсетеді деп мәлімдеді. Бұл теорияға нақты дәлелдер болмаса да, 1979 жылдан бастап Маргарет Тэтчер басқаратын жаңа консервативтік үкімет толық жұмыспен қамтуды мақсат ретінде тастап, ұйымдасқан еңбекке шабуыл жасап, инфляцияның өсуіне әкелді. 2019 жылы жұмыссыздықтың табиғи деңгейі туралы түсінік, оның себебі еңбек құқықтарының күшеюі деп есептелген, АҚШ Федералдық резервтік банкінің басшысы тарапынан қабылданбады. Айта кетейік, 2016 жылғы Әлеуметтік реформа және жұмыс туралы заңның 1-тарауы үкіметке "толық жұмыспен қамтуға қол жеткізу жолындағы прогресс туралы жыл сайын есеп беруге" міндеттеді, бірақ бұл міндет 2017 жылғы жалпы сайлаудан кейін орындалмады. 2010 жылдан бері жұмыссыздық төмендесе де, толық емес жұмыспен қамту күрт өсті және индустриалдық революциядан бері жұмысшылардың жалақысы ең көп қысқарды. Бұл үкіметтің корпоративтік капиталдың күшін төмендету үшін жұмысшылардың табысын және келіссөз жүргізу мүмкіндіктерін күшейтуге құлшынбайтынын көрсетеді. Екіншіден, Ұлыбритания үкіметі, әсіресе инвестициялық және фискалдық саясатты қолданудан бас тарғаннан бері, ақша-кредиттік саясатқа басымдық берді. Англия Банкі, Ұлыбританияның орталық банкі ретінде, жеке банктердің несиелеу ставкаларына оларға берілетін несиеге арналған пайыздық мөлшерлемесін ("Англия Банкінің базалық мөлшерлемесі") түзету арқылы, Ұлыбритания үкіметінің кепілдігімен активтерді ірі көлемде сатып алу арқылы, міндетті резервтерді өзгерту арқылы немесе ставкаларды бекіту арқылы әсер ете алады. Егер жеке банктердің пайыздық мөлшерлемелерін төмендетуге ықпал етілсе, бұл несие беру мен қарыз алуды ынталандырады, экономикадағы несие және ақша ұсынымын арттырады, бизнеске көбірек адамдарды жұмысқа алуға мүмкіндік береді, соның салдарынан жұмыссыздық азаяды. Алайда, 1998 жылғы Англия Банкі заңының 11-бабында Банктің ақша-кредиттік саясатының мақсаттары мыналар деп көрсетілген: а) баға тұрақтылығын сақтау және б) оған бағынысты "Ең Ұлыбритания үкіметінің экономикалық саясатын, оның ішінде өсу және жұмыспен қамту жөніндегі мақсаттарын қолдау". Англия Банкі ақша-кредиттік саясатты толық жұмыспен қамту деңгейіне дейін инвестицияларды ынталандыру үшін қолдана алғанымен, оны істемеді, себебі ол "табиғи" жұмыссыздық теориясының және инфляцияның жоғарылауының ықпалына түсті. Үшіншіден, Ұлыбритания үкіметі әлеуметтік сақтандыру жүйесі арқылы жұмыссыздық деңгейін бақылауға мүмкіндік алады. Кедейлер туралы заңдар жойылғаннан және халықты әлеуметтік сақтандыру жүйесі енгізілгеннен бері, егер адам жұмыс таба алмаса, үкімет оған ақша төлейді. Сақтандыру төлемі үкіметті толық жұмыспен қамтуға ынталандырады деп есептелді, сонымен қатар еңбектің келіссөз жүргізу күшін арттырады: жұмысшылар аштық жалақысына жұмыс істеуге мәжбүр болмайды, себебі олардың күнкөрісіне жеткілікті ең төменгі табысы болады. Бұл – әлеуметтік қауіпсіздікке қатысты жалпы құқықтың бір бөлігі. Бүгінде 1995 жылғы "Жұмыс іздеушілер туралы" заңға сәйкес, егер адам 2 жылдан астам төлемдер жасаса, "Жұмыс іздеушіге жәрдемақы" 182 күнге дейін төленеді, бірақ 25 жастан асқан адамдар үшін 2019 жылы бұл көрсеткіш аптасына 73,10 фунт стерлингті құрады. Сонымен қатар, 2012 жылғы Әлеуметтік реформа заңының 6 және 6J-тарауларына сәйкес, Мемлекеттік хатшы жұмыс іздеушіге жәрдемақы алушыларға жұмыс істеуге қатысты талаптарды қою ережелерін бекіте алады. R (Рейли) v Жұмыс және зейнетақы жөніндегі Мемлекеттік хатшы ісінде екі талапкер ерікті еңбек талаптары заңға қайшы екенін және мәжбүрлеу еңбегіне тең екенін мәлімдеді. Мемлекеттік хатшы заңға қайшылық тұрғысынан ұтылып қалды, бірақ Жоғарғы сот "ерікті еңбек" мәжбүрлеу еңбегіне тең екенін мойындаудан бас тартты. Дегенмен, Уильям Бевериджтің еркін қоғамда толық жұмыспен қамтумен әлеуметтік мемлекет туралы бастапқы көзқарасынан көрініп тұр.

Атқару және сот

Ұлыбритания еңбек заңын орындау үш негізгі жолмен жүзеге асырылады: кәсіподақтар, сот-трибунал жүйесі және мемлекеттік органдар. Біріншіден, еңбек құқықтарын қорғау және құрудың ең тиімді жолы – жұмысшылардың кәсіподаққа қосылып, ұжымдық келісімдер жүргізуі арқылы. Заңда қандай құқықтар болса да, жұмыс берушілер жиі адамдардың жұмындағы құқықтарын бұзады, әсіресе теңдік, жұмыс орнының қауіпсіздігі және консультациялар сияқты күрделі мәселелерде. Жұмыс күшін біртұтас ұстау және ереуілге шығу мүмкіндігін болдырмау – жұмыс берушілердің қызметкерлердің өкілдерімен адал келісімдерге отыруына және жалақы, жұмыс уақыты, қауіпсіздік, теңдік және жұмыс орнының қауіпсіздігі сияқты барлық жұмыс орындарындағы құқықтарды бірлесіп сақтауға ынталандыратын басты себеп. Кәсіподақтар сондай-ақ жеке жұмысшыларға шағымдар мен тәртіптік мәселелер бойынша кеңес береді және қорғайды, ал барлық кәсіподақ қызметі заңмен қорғалады. Екіншіден, кез келген жұмысшы 1996 жылғы Сот-трибуналдар туралы заңға сәйкес, құқықтарының бұзылғаны туралы шағыммен Еңбек трибуналына жүгінуге құқылы. R (UNISON) v Lord Chancellor ісінде Ұлыбритания үкіметінің төлемдер енгізуге жасаған әрекеті заңсыз деп танылды, себебі бұл адамдардың әділеттілікке қолжетімділігін күрт төмендетті. Трибуналға шағымдану үшін талапкер "ET1" нысанын толтырып, келісімге келтіру, татуластыру және төрелік қызметіне (ACAS) келісімге келтіруге тырысу туралы хабарлама жіберуі керек. Трибунал шешімінен кейін, тараптардың кез келгені Еңбек апелляциялық трибуналына, содан кейін Апелляциялық сотқа және құқықтық мәселелер бойынша Жоғарғы сотқа шағымдануға құқылы. Трибуналға жүгінудің маңызды шектеуі – трибуналдардың бұйрықтар шығаруға құқығы жоқ. Керісінше, келісімшартты бұзу туралы кез келген талап, соның ішінде 2010 жылғы Теңдік туралы заңдағы бірнеше құқықтар, Жоғары сотта қаралуы мүмкін: келісімшарттық құқықтың барлық түрлері үшін, әсіресе жұмыстан босату кезінде әділдікті қамтамасыз ету үшін бұйрықтар шығару құқығы бар, өйткені зиянды өтеу көбінесе жеткілікті өтемақы болып табылмайды. Үшіншіден, мемлекеттік реттеушілердің шағын тобы құқықтарды орындауға көмектесе алады. Ұлыбританияның Салық және кеден қызметі салық, Ұлттық сақтандыру және ең төменгі жалақы төлеуді қадағалауға жауапты. 2006 жылғы Теңдік туралы заңға сәйкес Теңдік және адам құқықтары жөніндегі комиссия құрылды, ол өкілеттіктермен шектеліп отырғанымен, сот процесіне қатыса алады және жұмыс берушілерге арналған ең жақсы тәжірибе кодекстерін әзірлейді. Орталық төрелік комитеті кәсіподақ құқықтарын, мысалы, заңды тану және ақпарат алу құқықтарын қолдауға тиіс, бірақ іс жүзінде тиімсіз, жұмыс берушілерді қолдайтын орган болып табылады, үкімет тағайындаған адамдармен толықтырылған және жүйелі түрде кәсіподақ құқықтарына қарсы тұрады. Денсаулық сақтау және қауіпсіздік басқармасы денсаулық сақтау және қауіпсіздік құқықтарын орындауға жауапты, бірақ оны да үкімет тағайындайды және COVID-19 пандемиясы кезінде қауіпсіздікті бұзудың жаппай бұзушылықтарын болдырмауда тиімсіз болды. Азық-түлік және моллюскаларды қаптау салаларындағы шектеулі жұмыс берушілердің жұмысын Gangmasters Licensing Authority бақылайды, ал Жұмыс агенттіктері стандарттары инспекциясы агенттіктердің жұмысын қадағалайды.

Халықаралық еңбек құқығы

Өнеркәсіптік революциядан бері еңбек қозғалысы экономикалық жаһандану жұмысшылардың келіссөз жүргізу мүмкіндігін қалай әлсірететініне қатысты алаңдады, себебі олардың жұмыс берушілері өз еліндегі еңбек стандарттарының қорғауысыз шетелде жұмысшыларды жұмысқа алуға көше алатын еді. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Версаль келісімінде «еңбек – тауар емес» принципіне негізделген жаңа Халықаралық Еңбек Ұйымының тұңғыш конституциясы жатты, сондай-ақ «бейбітшілік тек әлеуметтік әділетке негізделген жағдайда ғана орнатылуы мүмкін» деген себеп айтылды. Халықаралық Еңбек Ұйымының басты міндеті – барлық мәселелер бойынша еңбек заңдарын кодификациялайтын Халықаралық Еңбек Ұйымының конвенцияларын қабылдау арқылы халықаралық еңбек құқығының принциптерін үйлестіру болды. Халықаралық Еңбек Ұйымының мүшелері өздерінің ұлттық заңдарына ережелерді енгізу арқылы конвенцияларды ерікті түрде қабылдап, ратификациялай алады. Мысалы, 1919 жылғы Жұмыс уақыты (индустрия) конвенциясы аптасына 48 сағаттан аспауы тиіс екенін көздейді және 185 мүше мемлекеттің 52-сі оны ратификациялаған. Ұлыбритания, сондай-ақ Еуроодақтың көптеген мүше мемлекеттері сияқты, конвенцияны ратификациялаудан бас тартты, бірақ Жұмыс уақыты туралы директива оның принциптерін қабылдайды, бірақ жекелеген елдердің бас тарту мүмкіндігін ескереді. Халықаралық Еңбек Ұйымының қазіргі конституциясы 1944 жылғы Филадельфия декларациясынан алынған, ал 1998 жылғы Жұмыстағы негізгі принциптер мен құқықтар туралы декларация бойынша сегіз конвенция негізгі деп танылды. Бұл конвенциялар кәсіподақ құру, ұжымдық келісімдер жасау және әрекет ету (№ 87 және 98 конвенциялар), мәжбүрлі еңбекті жою (№ 29 және 105), балалар еңбегін міндетті білім алу аяқталғанға дейін жою (№ 138 және 182) және жұмыста дискриминацияға жол бермеу (№ 100 және 111) талаптарын біріктіреді. Мүшелік фактісінен бастап негізгі конвенцияларды сақтау міндетті, тіпті егер ел аталған конвенцияны ратификацияламаса да. Осыған сәйкес, Халықаралық Еңбек Ұйымы мүше мемлекеттердің прогресі туралы деректерді жинаумен және есеп берумен шектеледі, соның салдарынан жариялылық заңдарды реформалау үшін қоғамдық және халықаралық қысымды күшейтеді. Негізгі стандарттар бойынша жаһандық есептер жыл сайын жарияланады, ал басқа конвенцияларды ратификациялаған елдер туралы жеке есептер екі жылда бір рет немесе одан да сирек жатқызылады. Халықаралық Еңбек Ұйымының күшін қолдану және санкциялау механизмдері нашар болғандықтан, 1994 жылы құрылғаннан бері Дүниежүзілік сауда ұйымының жұмысына еңбек стандарттарын енгізу туралы кең талқылаулар өтті. Дүниежүзілік сауда ұйымы, ең алдымен, 157 мүше ел арасындағы тауарлар, қызметтер мен капиталдың еркін импорт-экспортына кедергі келтіретін кедендік тарифтер мен басқа да тосқауылдарды азайды мақсатын көздейтін Тарифтер мен сауда жөніндегі жалпы келісімді қадағалайды. Егер Дүниежүзілік сауда ұйымының сауда ережелері бұзылса, дауды шешу рәсімдері (фактически сот процесі) арқылы шешім шығарған мүше мемлекеттер сауда санкциялары арқылы жауап қайтара алады. Бұл талаптарға сәйкес келмейтін елге қатысты мақсатты тарифтерді қайта енгізуді қамтиды. Интеграцияланған тәсілді жақтаушылар ГАТТ келісімдеріне «әлеуметтік бап» енгізуді ұсынды, мысалы, адам құқықтарын бұзу үшін санкцияларды қолдануға мүмкіндік беретін сауда кедергілерін азайтудың жалпы ережелеріне ерекшелік беретін XX бапқа түзетулер енгізу арқылы. Еңбек стандарттарына нақты сілтеме жасау Дүниежүзілік сауда ұйымының мүше мемлекеті Халықаралық Еңбек Ұйымының стандарттарын бұзған жағдайда шаралар қабылдауға мүмкіндік берер еді. Қарсыластар мұндай тәсіл кері нәтиже беріп, еңбек құқықтарын бұзуы мүмкін екенін айтады, себебі елдің өнеркәсіптері, демек, оның жұмыс күші зардап шегуі мүмкін, бірақ еңбек реформасы жүзеге асырылатынына кепілдік жоқ. Сонымен қатар, Сингапурдың 1996 жылғы Министрлік декларациясында «елдердің, әсіресе жас дамушы елдердің салыстырмалы артықшылықтары ешбір жағдайда да күмән тудырмауы керек» делінген. Бұл тұрғыдан алғанда, елдер экспортты арттыру үшін төмен жалақы мен нашар жұмыс жағдайларын салыстырмалы артықшылық ретінде пайдалануы керек. Кәсіпорындардың өндірісті Ұлыбритания сияқты жоғары жалақылы елдерден төмен жалақылы елдерге көшіруі дау тудырады, себебі бұл таңдау жұмысшылардың өнімділігіне байланысты деп есептеледі. Алайда, көптеген еңбек құқықтанушылары мен экономистердің пікірінше, сауданың өсуі, жұмысшылардың келіссөз жүргізу қабілеті мен мобильділігі төмендеген кезде, бизнес жұмысшыларды пайдалану үшін өндірісті ауыстыруға мүмкіндік береді және мақсатты шаралармен күшін жеткізуге бағытталған үйлесімді көпжақты тәсіл артықшылықты болып табылады. Дүниежүзілік сауда ұйымы еңбек құқықтарын дауды шешу рәсімдеріне енгізбегенімен, көптеген елдер еңбек құқықтарын қорғайтын екіжақты келісімдер жасады. Сонымен қатар, Дүниежүзілік сауда ұйымының келісімдеріне әлі тиіспеген ұлттық тарифтік ережелерде елдер еңбек құқықтарын сақтайтын елдерге басымдық берді, мысалы, Еуроодақтың Тарифтік преференциялар регламентінің 7 және 8 баптарында. Халықаралық Еңбек Ұйымы мен Дүниежүзілік сауда ұйымы қолданатын еңбек стандарттары туралы пікірталас капиталдың еркін қозғалысымен стандарттарды теңестіруге бағытталған, ал жұмысшылар елден елге көшкен кезде заңдардың қақтығысы (немесе жеке халықаралық құқық) мәселелері туындайды. Егер Ұлыбританиядан келген жұмысшы өзінің жұмысының бір бөлігін басқа елдерде атқаратын болса («көшпелі» жұмысшы) немесе жұмысшы шетелде жұмыс істеу үшін Ұлыбританияда жұмысқа алынса, жұмыс беруші еңбек құқықтары отандықтан гөрі нашар болуы мүмкін басқа елдердің заңдарымен реттелетінін көрсетуге тырысуы мүмкін. Lawson v Serco Ltd ісінде үш біріктірілген шағымды қарау үшін Лордтар палатасына жүгінілді. Lawson Ұлыбританияның территориясы Асенсион аралындағы көпұлтты бизнеске күзетші болып жұмыс істеді. Botham Қорғаныс министрлігі үшін Германияда жұмыс істеді. Crofts және оның оқушылары көбінесе Гонконг әуе компаниясы үшін ауада жұмыс істеді, бірақ оның шартында ол Хитроуде орналасқаны көрсетілген. Барлығы бұрынғы жұмыстан шығарылғаны үшін өтемақы талап етті, бірақ олардың жұмыс берушілері олардың 1996 жылғы Жұмыс құқығы актісінің аумақтық қолданысына кірмейтінін мәлімдеді. Лорд Хоффманн егер жұмысшылар Ұлыбританияда болса, олар қамтылатынын айтты. Екіншіден, Crofts сияқты көшпелі жұмысшылар Ұлыбританияда жұмыс істейтін болса, олар қамтылады, бірақ бұл компанияның орналасу саясатын ескеруі мүмкін. Үшіншіден, егер жұмысшылар эмигрант болса, жалпы ереже олар қамтылмайды, бірақ егер жұмыс пен Ұлыбритания арасында «тығыз байланыс» болса, олар қамтылады. Бұл Lawson мен Bothamның талаптарын қанағаттандырды, өйткені Lawson мен Bothamның екеуінің де лауазымы британ анклавында болды, бұл жеткілікті байланыс жасады. Кейінгі істер эмигрант жұмысшылардың қайсысы ерекше жағдайларда қамтылатынының шегі жоқ екенін атап өтті. Сонымен, Duncombe v Secretary of State for Children, Schools and Families ісінде Ливияда жұмыс істейтін, американдық көпұлтты мұнай компаниясы Halliburton құрамына кіретін неміс компаниясының қызметкері Ұлыбританияның бұрынғы жұмыстан шығарылу құқығымен қамтылды, өйткені оған оның шарты Ұлыбритания заңнамасына бағынатыны туралы кепілдік берілді. Бұл тығыз байланыс орнатты. Нәтижесінде, міндетті еңбек құқықтарына қол жеткізу Еуроодақтың Рим I регламентінің 8-бабындағы шарттық талаптарға арналған құрылымды шағылыстырады. Ұлыбритания сотының талапты қарау құқығының болуы да қажет, бұл Брюссель I регламентінің 20-23 баптарына сәйкес, жұмысшы Ұлыбританияда тұрақты жұмыс істеуі немесе онда жұмысқа алынуын талап етеді. Еуроодақтың екі регламенті де ережелер жұмысшыны қорғау мақсатымен қолданылуы керек екенін баса көрсетеді. Жұмысшылардың құқықтарын қорғаумен қатар, кәсіподақтардың мақсаты көпұлтты корпорациялар өндірісін жаһандық деңгейде ұйымдасқандай, өз мүшелерін шекаралар арқылы ұйымдастыру болды. Жұмыс берушілердің жұмыстан босату немесе өндірісті көшіру қабілетіне теңдестіру үшін кәсіподақтар халықаралық деңгейде ұжымдық әрекеттер жасауға және ереуілдер ұйымдастыруға тырысты. Алайда, мұндай үйлесімділік Еуроодақта екі шешіммен тоқтатылды. Laval Ltd v Swedish Builders Union ісінде латыш жұмысшылар тобы…