Кіріспе

1990-1991 жылдары Кеңес Одағының вице-президенті Геннадий Иванович Янаев (Геннадий Иванович Янаев; 26 тамыз 1937 – 24 қыркүйек 2010) – Кеңес саясаткері. Янаевтың саяси мансабы Хрущев, Брежнев, Андропов және Черненконың билігінде өтті және Горбачев жылдарында жекеленіп шықты. Янаев Горький облысының Перевоз қаласында дүниеге келген. Жергілікті саясатта бірнеше жыл қызмет еткеннен кейін, ол Бүкілодақтық кәсіподақтардың орталық кеңесінің төрағасы ретінде танылды, сонымен қатар шетелдермен достық және мәдени қатынастар жөніндегі Кеңес қоғамдары одағының орынбасары сияқты басқа да лауазымдарды атқарды. 1990 жылы Бүкілодақтық Орталық кәсіподақтар кеңесінің төрағасы болғандықтан, 28-ші Политбюроға мүше болып кірді және Орталық Комитет хатшысы тағайындалды. Сол жылдың 27 желтоқсанында Михаил Горбачевтың қолдауымен Янаев Кеңес Одағының бірінші және жалғыз вице-президенті болып сайланды. Горбачевтің реформаларының бағытына күмәндана бастаған Янаев 1991 жылғы тамыздағы төңкеріс кезінде Горбачевты құлатқан «Сегіздік» тобымен жұмыс істей бастады, тіпті оны ресми басқарды. Үш күннен кейін төңкеріс сәтсіз аяқталды, оның бір себебі Борис Ельцинге Батыс тарапынан көрсетілген қолдау болды. Бірақ төңкеріс кезінде Янаев Кеңес Одағының президенті міндетін атқарушы болып тағайындалды. Кейіннен төңкеріске қатысқандығы үшін тұтқындалды, бірақ 1994 жылы кешірілді. Өмірінің соңына дейін Ресей туризм басқармасында жұмыс істеді және 2010 жылғы 24 қыркүйекте қайтыс болды.

Ерте өмір және мансап

Янаев 1937 жылғы 26 тамызда Иосиф Сталиннің Кеңес Одағы Коммунистік партиясының Бас хатшысы болып тұрған кезде Горький облысы Перевоз қаласында дүниеге келген. 1963-1968 жылдары Горький комсомолының екінші, кейін бірінші хатшысы болды, содан кейін 12 жыл бойы жастар ұйымдары комитетінің төрағасы қызметін атқарды. 1980-1986 жылдары Шетелдермен достық және мәдени байланыс жөніндегі Кеңес Одағы қоғамдарының төрағасының орынбасары болды. 1986 жылы Бүкілодақтық Орталық кәсіподақ кеңесінің халықаралық істер жөніндегі хатшысы, ал 1989 жылы кәсіподақтар төрағасының орынбасары болып сайланды. 1990 жылғы сәуір айында Бүкілодақтық кәсіподақтардың Орталық кеңесінің төрағасы болып сайланды. Кәсіподақтар төрағасы ретінде елдегі еңбекке қанағаттанбаушылықтың күшеюін тоқтатуға ол қол жеткізе алмады, бірақ оның лауазымы оған КСРО Коммунистік партиясының (ККП) Политбюросына орын берді, сонымен қатар ол КПСС-тің 28-ші съезінде (1990 жылы өткізілді) Орталық комитет хатшысы болып сайланды.

Вице-президент

1990 жылы 27 желтоқсанда Михаил Горбачев Янаевты Кеңес Одағының вице-президенті лауазымына ұсынды. Ол Горбачевтің үшінші таңдауы болды; Сыртқы істер министрі Эдуард Шеварднадзе және Қазақстан президенті Нұрсұлтан Назарбаев бұл ұсыныстан бас тартқан еді. Янаев бастапқыда Жоғарғы Кеңес тарапынан қабылданбады, бірақ Горбачевтің қысымымен екінші дауыс беруде (1237 дауыспен 563 қарсы) бекітілді. Шеварднадзе консерваторларға көңіл бөлгеніне наразылық білдіріп, лауазымынан кеткеннен кейін бірнеше күн өткен соң бұл орын алды. Дауыс беруден кейін Янаев: "Мен бойымның түкпіріне дейін коммунистпін" деді. 1991 жылдың қаңтар айының басында Янаев жаңа кабинет құру жөніндегі комитеттің жұмысын басқарды. Кейіннен ол Кеңес Одағының Кузнецк қаласына, жаңадан құрылған тәуелсіз кәсіподақпен келіссөздер жүргізу үшін жіберілді. Бұл 1917 жылдан бері Ресей үкіметінің өкілінің кәсіподақпен келіссөздер жүргізген алғашқы реті болды. Бірақ, кеңес үкіметінің назарына іліккеннен кейін, кәсіподақ өкілдері ереуіл жоспарларын қайтарып алды.

Тамыз төңкерісі

Лауазымға келгеннен кейін көп ұзамай Янаев Горбачевті төтенше жағдай жариялауға көндіруге үміттенген КГБ төрағасы Владимир Крючков басқарымындағы консервативті коммунистік саясатшылардың тобына қосылды. Горбачев егемен мемлекеттер одағын құру үшін жаңа одақ туралы келісімді ұсынғаннан кейін, Кеңес Одағының жаңа конфедерация ретінде қайта ұйымдастырылуы ретінде, ол Қырымдағы дачасына демалуға кетті. Бұл жаңа одақ келісімі КСРО-ның тарауына әкеледі деп санаған Төтенше жағдай мемлекеттік комитеті Горбачевті 19 тамызда, келісімге қол қоюға бір күн қалғанда, үй қамауына алды. Сол күні Кеңес Одағының телеграф агенттігі (ТАСС) төңкеріс жасаушылардың жарлығын жариялады, онда: «Денсаулығының жағдайына байланысты Михаил Горбачев КСРО Президентінің міндеттерін атқаруға қабілетсіз. КСРО Конституциясының 127-бабы 7-тармағына сәйкес, КСРО Президентінің міндеттерін вице-президент Геннадий Янаев атқарады» делінген. Жарлықта елге қатысты этностық шиеленістер, саяси қақтығыстар және хаос сияқты өршіп келе жатқан мәселелер туралы айтылды. Төңкеріс басшыларының пікірінше, бұл кеңес өміріне және КСРО-ның аумақтық тұтастығына қауіп төндірді. Янаев құлау қаупінің жақын екенін және экономикалық жағдай жылдам шешілмесе, Кеңес Одағының тарап кететінін мәлімдеді. Сонымен қатар, Янаев және мемлекеттік комитеттің қалған мүшелері Министрлер кабинетіне тұрғын үй тапшылығын азайту үшін қолданыстағы бесжылдық жоспарды өзгертуді бұйырды. Қала тұрғындарына қыста азық-түлік тапшылығын болдырмау үшін әрқайсысына үштен бір гектардан жер берілді. Баспасөз конференциясында Янаевтің қолы қатты дірілдеді, көптеген журналистер Горбачевтің нашар денсаулығы туралы айтқандардың орнына, Янаевтің мас екеніне көбірек назар аударды. 19 тамызда Мәскеу тұрғындары Ресейдің Ақ үйінің төңірегіне жиналып, оның айналасына бекініс жасауға кірісті. 16:00-де Янаев Мәскеуде төтенше жағдай жариялады. 17:00-де өткен баспасөз конференциясында Янаев Горбачевтің «демалып» жатқанын мәлімдеді. Ол: «Осы жылдар ішінде ол қатты шаршады және денсаулығын қалпына келтіру үшін біраз уақыт қажет» деді. Янаев Төтенше жағдайлар комитетінің реформаларды жалғастыруға бекініп тұрғанын айтты. Алайда, Янаевтің әлсіз сыртқы келбеті, дірілдеген қолы мен тұрақсыз сөздері оның айтқандарын сенімсіз етіп көрсетті. Кейбір тарихшылардың пікірінше, Янаев Төтенше комитетінің ең көрінетін және ықпалды мүшесі болғанымен, оның жетекшісі емес еді. Крючков «құйрық сырғанаудың жүрегі мен жаны» деп сипатталды. Янаев 20 тамызда ғана Төтенше жағдайлар комитетін басқаруға келісті. Валентин Павлов және Борис Пуго сияқты басқа төңкеріс басшыларымен бірге Янаев вице-президент лауазымынан босатылып, Кеңес мемлекетіне қарсы жасаған қылмыстары үшін түрмеге жабылды. 2008 жылғы сұхбатында Янаев өзін Президент міндетін атқарушы етіп тағайындағанына өкініш білдірді, сондай-ақ консервативті мүшелер оны өзінің президенттік мәртебесін жариялаған құжаттарға қол қоюға қысым жасағанын мәлімдеді. Ол 1991 жылғы оқиғаларды өмір бойына ауыр жүк ретінде сезінетінін айтты. 1994 жылы ол кешірім алды. Кейіннен ол Ресейдің халықаралық туризм академиясының тарих және халықаралық қатынастар кафедрасын басқарды. 2010 жылдың 20 қыркүйегінде ауырып, Мәскеудегі Орталық клиникалық ауруханаға түсті, онда оған өкпе қатерлі ісігі диагнозы қойылды. 2010 жылдың 24 қыркүйегінде қайтыс болды. Ресей Федерациясының Коммунистік партиясының Орталық комитеті (КПРФ) Янаевтың отбасына көңіл айтты. КПРФ жетекшісі Геннадий Зюганов оны «қызықты, күрделі және лайықты өмір сүрген» адам деп сипаттады. КПРФ оны «жоғары кәсіби білікті маман, жақын және сенімді жолдас» деп мақтады. КПРФ-тың ресми сайтында жарияланған тағы бір мәлімдемеде: «Егер олар шешілістерді дұрыс қабылдағанда, біздің біртұтас еліміз сақталған болар еді» делінді. Ол Тройкуровское зиратында бірнеше көрнекті КПРФ мүшелерінің қатысуымен жерленді. Оның артында әйелі мен екі қызы қалды.