Кіріспе

1961 жылы Фридрих Дюренматтың трагедиялық комедиясы "Физиктер" (Die Physiker) – 1961 жылы швейцариялық жазушы Фридрих Дюренмат жазған сатирикалық драма/трагедиялық комедия. Пьеса негізінен Екінші дүниежүзілік соғыстың салдарынан және ғылым мен ядролық технологиядағы үлкен жетістіктердің нәтижесінде дүниеге келді. Онда ғылыми этика мәселелері мен адамзаттың өз интеллектуалдық жауапкершілігін басқару мүмкіндігі талқыланады. Бұл оның ең әсерлі, сонымен бірге ең оңай түсінілетін туындысы саналады. Пьеса алғаш рет 1962 жылы Цюрихте сахналанып, сол жылы Verlags AG "Die Arche" баспасынан жарық көрді. Оны Джеймс Киркуп ағылшын тіліне аударған, ал 1964 жылы АҚШ-та Grove Press баспасының Evergreen сериясы арқылы жарияланды.

Қысқаша мазмұны

Бұл оқиға Ле Серзиер санаторийінің қонақ бөлмесінде өтеді, ол психикалық ауруларға арналған үй. Ойын орын алатын негізгі бөлме үш бөлмемен байланысты, олардың әрқайсысында науқас тұрады. Бұл үш еркек, барлығы кәсіптері бойынша "физиктер", қонақ бөлмесін пайдалануға рұқсат алады, онда оларды әйел медбикелер бақылайды және тексеріп тұрады. Бірінші науқас Герберт Георг Бютлер, ол өзін сэр Исаак Ньютон деп санайды. Екінші науқас - Эрнст Генрих Эрнести, ол өзін Альберт Эйнштейн деп санайды. Үшінші науқас - Иоганн Вильгельм Мобиус, ол өзіне Киелі кітаптағы Сүлеймен патша жиі келіп тұрады деп санайды. Шын мәнінде, "Сэр Исаак Ньютон" және "Альберт Эйнштейн" - суық соғыстың екі жағынан келген тыңшылар. Пьеса басталғаннан кейін көрермендерге "Эйнштейн" өзінің медбикесінің бірін өлтіргені және полиция оқиға орнын тексеріп жатқаны хабарланады. "Инспектор" Фрэйлин Матильда фон Зандты үнемі сұраққа тартып, "психикалық ауру" науқастарын сылтаусыз қорлайды. Олардың әңгімелерінен бұл үш науқастың бірі үш айдың ішінде екінші медбике өлтіргені белгілі болады. Біріншісін "Ньютон" өлтірген, кейіннен бұл медбике "Ньютонның" нағыз кім екенін білген соң жасалған. Екі құдайға сыймас қылмыстың себептері ойын екінші актіге қарай дами келе ашық көрінеді, онда үш науқастың ешқайсысының ақыл-есі дұрыс емес екендігі таңғажайып түрде белгілі болады; олардың барлығы түрлі себептермен ақылсыздыққа салған. Мёбиус - өте данышман физик, оның ашқандары гравитация мәселесін шешу, "Елементар бөлшектердің біртұтас теориясы" және "Жалпылық ашу принципі" сияқты аңыздарға толы. Адамзат осы күшті жаңалықтарды қалай пайдаланатынынан қорқып, ол ақыл-есі дұрыс емес адамдарға арналған үйге орналасуды үміттеніп, өзінің білімін жасырды. Алайда ол өзінің қатты қорқатындығынан қашып құтыла алмады. "Эйнштейн" және "Ньютон" екі түрлі елдің тыңшылары, олар Мёбиус құжаттарын, мүмкін болса, оның өзін алу үшін "Лес-Керзиерге" кіріп келді. Әр тыңшы өзінің құпиясын сақтау үшін, ақылсыздық имитациясын күшейту үшін және өздерінің кім екенін жасыру үшін медбике өлтіруге мәжбүр болды. Пьесаның кульминациялық сахнасында үш еркек өздерінің құпияларын ашады, ал екі тыңшының әрқайсысы Мёбиусты өздерімен бірге келуге көндіруге тырысады. Алайда Мёбиус оларды өзінің ашқан құпиясы адамзат үшін тым қауіпті екеніне сендіреді және олардың күш-жігері бекер екеніне сендіреді, өйткені ол санаторийде болған кезінде жасаған барлық қағаздарын өртеп жіберді. Ұзақ пікірталасқаннан кейін үш еркек адамзатты қорғау үшін өмірінің қалған бөлігін тұтқын күйінде өткізуге және физиканы дамытуға келіседі. Бұл асыл жоспарлар ойынның соңғы сюжеттік бұрылысымен тез өзгереді; Фраулейн доктор Матильда фон Занд бөлмеге кіреді және олардың барлық әңгімесін тыңдағанын айтады. Сонымен қатар, ол Мёбиус туралы жылдар бойы білгенін және оның құжаттарын жасырын көшіріп алғанын мойындайды. Ол өзінің ғылыми жаңалықтарын пайдаланып, кейін басқаратын халықаралық империя құрғанын айтады. Ол Сүлеймен патшаның өзіне сөйлеп отырғанына сенеді және оның басшылығымен және Мёбиус ашқандарымен ол жер бетіндегі ең күшті әйел бола алады деп ойлайды. Оқиғаның соңында жақындап келе жатқан апат сезімі туады. Мёбиус, "Ньютон" және "Эйнштейн" алданып, тұтқынға алынды. Пьесаның соңында әрбір еркек көрермендерге өздерінің және бүкіл адамзаттың жағдайы туралы айтады. Олардың көзінде адамзат жойылып, оған көмектесу мүмкін емес еді.

Бейімделулер

1963 жылы Швейцария радиосының DRS радиосы жасаған радиоспектакльдің бейімделуі. Ол Австралия теледидарына бейімделген. «Физиктер» (1964 жылғы фильм) Süddeutscher Rundfunk өндірді, режиссері – Фриц Умгельтер. 1988 жылы КСРО-дағы Lentelefilm студиясы «Физиктер» (Физики) телефильмін түсірді. Уильям Глен Допел өндірген BBC радио нұсқасы 17/10/1963 (қайталанды 8/11/1963 және 5/3/1972); сондай-ақ BBC World Service радио нұсқалары 1981 жылдан бастап және 7/7/1991. 2013 жылдың қаңтар айында BBC Radio 3 Мэтт Томпсонның адаптациясын көрсетті, онда Доктор фон Занд рөлін Саманта Бонд, инспектор рөлін Джеффри Уайтхед, Мёбиус рөлін Джон Ходжкинсон, Ньютон рөлін Том Так, Эйнштейн рөлін Джон Бетт, ал медбике Моника мен миссис Роуз рөлін Мадлен Уорралл сомдады.

1964 жылғы австралиялық теледидар нұсқасы

Бұл пьеса 1964 жылы Мельбурндағы Австралия хабар тарату комиссиясы австралиялық теледидар үшін бейімделді. Сол кезде австралиялық драма сирек болатын, сондықтан шетелдік пьесалардың жергілікті нұсқаларын қою кең таралған еді.

Негізгі идея

Еуропадағы психиатриялық ауруханада полиция үш тұтқынға – Мобиус, Бёйлер және Эрнестиге – қарауға бекітілген екі медбикенің қанына қылыш салған қылмысты тергеп жатыр. Барлығы физик мамандығы бойынша білім алған. Мобиус өзін Сүлеймен патшамен байланыста екенін көріп тұрады. Бёйлер мен Эрнести өздерін Ньютон мен Эйнштейн деп есептейді.

Өндіріс

Бұл пьеса алғаш рет 1963 жылдың қаңтарында Лондонда қойылып, 1963 жылдың қазан айында Сиднейдегі Сент-Мартинс театрында Австралия сахнасында тұңғыш рет көрсетілді. Ол 1964 жылы ABC телеарнасы түсірген 20 телеспектакльдің бірі болды. Крис Мьюр бұл пьесаны "күтпеген жағдайларға толы және драмалық шиеленістерге бай" деп сипаттады. Сонымен қатар, бұл қара юморға толы пьеса. Дюрренмат бізді күлдіріп, әзіл-қалжың арқылы өзіміздің кемшіліктерімізді көрсету арқылы бізге ыңғайсыздық сезімін ұқтырады.