Кіріспе

Төтенше жағдайларда эвакуация үшін арналған құрылыстан шығу жолы – драмалық пьеса.

Ғимараттың немесе басқа да құрылыстың төтенше жағдайлық шығу жолы – өрт сияқты төтенше жағдайларда қолданылатын арнайы шығу болып табылады. Қалыпты және төтенше жағдайлық шығуларды бірге пайдалану эвакуацияны жылдамдатуға мүмкіндік береді, ал төтенше жағдайлық шығулар, егер қалыпты шығулар қолжетімді болмаса, эвакуацияның балама жолдарын ұсынады. Төтенше жағдайлық шығулар:

* Анық белгіленуі керек (әдетте, әдетте жарықтандырылған белгілермен немесе орталық қуат тоқтаған жағдайда қосалқы қуат көзімен жарықтандырылады)
* Оңай қолжетімді жерлерде болуы керек
* Адамдарды қауіпсіз аймақтарға (әдетте сыртқа) бағыттауы керек
* Тұрақты түрде күтіліп тұруы және кедергісіз болуы керек (оларды сақтау үшін пайдалануға болмайды)
* Рұқсатсыз кіруден қорғалған болуы керек.

Төтенше жағдайлық шығу жолы әдетте сыртқа ашылатын есікпен және шығу белгілерімен көрсетілген құрылғы бар есікпен аяқталады. Бұл әдетте ғимараттың сыртындағы аумаққа шығатын есік, бірақ сонымен қатар өрттен оқшауланған, жеке шығулары бар басқа құрылысқа да әкелуі мүмкін. Өрттен құтылуға арналған баспалдақ – ғимараттың сыртына орнатылған баспалдақтардан және/немесе кеңейтілетін баспалдақтардан тұратын төтенше жағдайлық шығудың арнайы түрі.

Ғимараттар

Жергілікті құрылыс кодекстері немесе құрылыс ережелері көбінесе берілген мөлшердегі ғимарат үшін қажетті өрт шығу жолдарының санын, оның ішінде баспалдақтардың санын да анықтайды. Жеке үйден үлкен ғимараттар үшін қазіргі заманғы кодекстер әрқашан бір-бірінен толық оқшауланған, кем дегенде екі баспалдақ жиынтығын қарастырады, сондықтан егер біреуі түтін немесе от салдарынан өтпейтін болса, екіншісі қолданылуы мүмкін. Бұл талапты орындаудың дәстүрлі тәсілі – әр қабатта өз алаңы бар екі бөлек баспалдақ шахтасын салу. Әр баспалдақ ішкі құрылымы көбінесе «U-тұйық» немесе «тұйық» деп аталатын конфигурацияға ие. Екі баспалдақ бір-біріне жақын орналастырылып, өртке төзімді қабырғамен бөлінеді немесе екі баспалдақ қабат ішінде бір-бірінен қашықтықта болуы мүмкін. Дәстүрлі құрылымның артықшылығы – ғимарат тұрғындары мен келушілерге оңай түсінікті болуы. Мысалы, Westfield Stratford City жоғарғы тұрақ орнында қайшы баспалдақ конфигурациясын қолданады. Ғимараттың бұл бөлігінде сегіз қабат бар: LG, G және 1 сауда орталығының бөлігі; 2-де кеңселер мен қойма аймағы орналасқан; CP1, CP2, CP3 және CP4 – көп қабатты тұрақ. Қабаттарға негізгі лифттер мен эскалаторлар, сондай-ақ қызметтік аймақтарға бағытталған екі спиральді баспалдақ пен лифттер арқылы қол жеткізіледі. Негізгі эскалаторлар өрт шығу жолдары ретінде есептелмейді, себебі олар тыныш уақытта жабылуы мүмкін. Ғимараттың әрбір қабат алаңына бір өрт шығу жолы қарастырылған. Төтенше жағдайларда шығу жолдарының қайда орналасқанын білу өмірді сақтап қалуға көмектеседі. Кейбір ғимараттарда, мысалы, мектептерде, төтенше жағдайларда шығу жолдарын пайдалануға үйрету үшін өрттен қашу жаттығулары өткізіледі. Егер адамдар өрттен қашу жолдарының қайда екенін білсе және авариялық шығулар жабылмаса, көптеген апаттардың алдын алуға болар еді. Мысалы, 2001 жылдың 11 қыркүйегінде Дүниежүзілік сауда орталығына жасалған шабуыл кезінде ғимарат ішіндегі кейбір авариялық шығулар қолжетімсіз болды, ал басқалары құлыпталған еді. 2006 жылғы Мәскеудегі ауруханадағы өрт кезінде авариялық шығулар жабылып, терезелердің көп бөлігі бекітілген еді. Station Nightclub жағдайында өрт шыққан түні үй-жайлар сыйымдылығынан асып кетті, алдыңғы шығу дұрыс жобаланбаған (есік алдында бетонды жол 90 градусқа бұрылып, шеті бойында қоршау орнатылған), ал авариялық шығу кодекс талабына сәйкес емес, ішке қарай ашылған. Көптеген елдерде барлық жаңа коммерциялық ғимараттарда анық белгіленген авариялық шығулар болуы талап етіледі. Кейбір ескі ғимараттарға өрттен қашу баспалдақтары орнатылуы керек. Авариялық шығулар стандартты емес немесе стандарттар сақталмайтын елдерде өрттер көбінесе көптеген адам өміріне қатерлі соқтырады.

Жазулар

Ұлыбританияның 1996 жылғы Денсаулық сақтау және қауіпсіздік (Қауіпсіздік белгілері мен сигналдары) ережелері өрт қауіпсіздігі белгісін құтылу жолдары мен авариялық шығу жолдары туралы ақпарат беретін жарықтандырылған белгі немесе дыбыстық сигнал деп анықтайды. Авариялық шығулардың тиімді болуы үшін жақсы жасалған авариялық шығу белгілері қажет. Өрттен қашу жолдарының белгілерінде әдетте "EXIT" сөзі немесе жергілікті тілдегі эквивалент сөздер үлкен, жақсы жарықтандырылған, жасыл әріптермен немесе 1980 жылдары Жапонияда жасалған және 2003 жылы ISO 7010 стандартымен қабылданған жасыл түсті "адам жүгіріп бара жатқан" суреті бейнеленеді. Жасыл түсті "адам жүгіріп бара жатқан" белгісі Жапонияда, Еуропалық Одақта, Оңтүстік Кореяда, Австралияда, Жаңа Зеландияда және Канадада міндетті болып табылады және басқа да елдерде кеңінен қолданылуда. АҚШ-тың кейбір штаттары қазіргі уақытта авариялық шығу белгілерін қызыл түспен бояуды талап етеді, бірақ қызыл түстің қолданылуы көбінесе қауіпті жағдайларды, тыйым салынған әрекеттерді немесе тоқтауды білдіреді, ал жасыл түс қауіпсіз орынды/әрекеттерді немесе жалғастыруды білдіреді. Канададағы ескі құрылыс кодексі қызыл түсті авариялық шығу белгілерін талап еткен, бірақ жаңа орнатуларға рұқсат етілмейді.

Қауіптен шығу есігін ашу

Авариялық есік құлпын ашу шақыру нүктесі (немесе АҚШ-та тарту станциясы) электромагниттер, иінтірек құлыптар және электр құлыптар сияқты құлыптау механизмдерін босатуға, сонымен қатар қауіпсіздіктің жоғары деңгейін және қателіксіз жұмыс істеуді қамтамасыз етуге арналған.

Түнгі клубтар, мейрамханалар және осыған ұқсас орындар

Әлем бойынша түнгі клубтар мен көптеген адамдар жиналатын басқа да орындарда қайталап жаппай адам қаза болу оқиғалары орын алып келеді. Жеке дау, өрт, террористік шабуыл немесе басқа да жағдайлар жаппай паникаға немесе шығу есіктеріне қарай ұсақтауға себеп болуы мүмкін. Егер шығу есіктері жабық, құлыпталған, жасырылған немесе жеткіліксіз болса, көптеген адамдар зардап шегіп, қаза болуы мүмкін. 1942 жылы Бостондағы «Коконат Гров» клубында болған өртте қараңғыдағы түнгі клубтағы жылдам өрт салдарынан 400-ден астам адам қаза тапты, шығуға тек бір айналма есік болды. Оқиғадан кейін АҚШ-та құрылыс нормалары мен өмір қауіпсіздігі ережелері кеңінен реформаланды, сондай-ақ көптеген басқа елдерде де өзгерістерге ықпал етті. Дегенмен, қауіпсіздік ережелерін тиісті деңгейде сақтамаудың нәтижесінде АҚШ-та және әлемнің басқа аймақтарында жаппай адам қаза болу оқиғалары орын алып келеді. Ең танымал оқиғалардың тізімін Template:Club fires бетінен қараңыз.

Жабық шығулар

Өрт сөндірушілер өрт кезінде адамдарға апаттық шығу жолдарын пайдалануға тыйым салған, шамадан тыс ынталы қауіпсіздік күзетшілерін айтты. Бұл тәжірибе өрт болмаған кезде де жиі кездеседі. Кейбір биік ғимараттарда әр есікте стандартты апаттық шығу белгілері бар баспалдақтар орналасқан, бірақ есік жабылу кезінде құлыпталады. Бұл баспалдақтарды пайдаланушылар, есіктің тек біреуі – бірінші қабаттағысы іштен ашылатынын білмесе, ішке қамалып қалуы мүмкін. АҚШ-та кеңінен таралған тағы бір мәселе – бөлшек сауда дүкендері түнде негізгі кіреберістерінің бірін ауыр металл тосқауылдар, белгілер, қағаз жазбалар немесе шығулардың алдына лақтырылған қоқыс арқылы жауып тастайды. Кейбіреулері тіпті шығуларын құлыптап қояды. Сонымен қатар, түрлі белгілер мен механикалық шығу жүйелері жасалған, оның ішінде "Бұл шығу емес", "Бұл шығуды пайдаланбаңыз" деген қарама-қайшы белгілер, немесе төтенше жағдай болмаған жағдайда ауыр айып салынатыны туралы ескертулер бар. Кейбір жүйелер пайдаланушы шығу ниетін білдіргенше (батырма немесе тұтқа арқылы) белгілі бір уақыт бойы, мысалы 20 секундқа дейін, есікті ашуға рұқсат бермейді. Сондай-ақ, осы шығулар біреу оларды тексергенге дейін толығымен жабылып қалуы да жиі кездеседі. Кейбіреулерінде есік ашылғанда дабыл қосылады, бұл шұғыл емес жағдайларда рұқсатсыз пайдалану туралы қызметкерлерді ескертеді. Көптеген шығуларда есікті ашу үшін пайдаланушыға біршама уақыт бойы құлыпты ашу таяқшасына немесе басқа да есік ашу құрылғысына итеруі керек болуы мүмкін. Көптеген шығуларда "Тек төтенше жағдайларда ғана, ашылса дабыл қосылады" деген жазу орналасқан, ол оның тек төтенше жағдайға арналғанын ескертеді.