Кіріспе

Даниядағы Лимфьорд (даниялық: Limfjorden, солтүстік-батыс Ютландия диалектісі: Æ Limfjord) – Данияда орналасқан теңіздің шалқары бөлігі, ол викингтер дәуірінен бері шығанақ ретінде қарастырылып келген. Дегенмен, қазір ол Солтүстік теңізден де, Каттегаттан да су алады, соның салдарынан Солтүстік Ютландия аралын (Дания: Nørrejyske Ø, оған Вендсиссель, Хан-Херред және Ти провинциялары кіреді) Ютландия түбегінің қалған бөлігінен бөліп тұрады. Лимфьорд Солтүстік теңіздегі Тиборон каналынан Каттегаттағы Хальс қаласына дейін созылады. Оның ұзындығы шамамен 180 километр (111 миль) және көптеген шығанақтары, тарық жерлері мен аралдары бар, ең ірілері – Морс, ал кішірек аралдары – Фур, Вено, Йегиндо, Эгольм және Ливо. Оның ең терең жері Хвалпсундта (24 метр). Басты порты – Аалборг қаласы, онда Лимфьорд арқылы Нёрресундбиге дейін теміржол көпірі (Jernbanebroen over Limfjorden) және автомобиль көпірі (Limfjordsbroen) салынған, ал E45 тас жолы шығысқа қарай туннель арқылы өтеді. Тистед, Нюкёбинг Морс, Скиве, Лёгстёр, Струер, Лемвиг және Тиборон қалаларында да коммерциялық порттар бар. Бұған қоса, Oddesund, Sallingsund, Vilsund, Aggersund және Sebbersund көпірлері мен бірнеше паромдық өткелдер де бар.

Батыс жаққа ашылу

Ерте орта ғасырдан бастап 1825 жылға дейін Лимфьорд тек шығыс жағынан теңізге қатынасқа ашық болды. Сол жылы Солтүстік теңіз батыстан бұзылып кіріп, екінші ашылуды жасады, соның нәтижесінде Ютландияның солтүстік бөлігі – Вендсиссель-Ти аймағы аралға айналды. Тарихи тұрғыдан алғанда, Лимфьордты Солтүстік теңізден жылмалы құмдардың тізбегі бөліп тұрған. Қазіргі Thyborøn арнасы 1862 жылдан бері ғана пайда болды. Бұл жерде викингтер дәуірінде де өткел болған. Жер-су аттары мен географиялық ерекшеліктерге сүйенсек, ол қазіргіге қарағанда оңтүстік жақта, Ферринг Сё (жергілікті халық әлі де «Фьорд» деп атайды) және Хьюгам Нор аралығында орналасқан болуы мүмкін. 1027 жылы Ұлы Кнут Англиядан оралған жолда осы арна арқылы өткен. Саксо Грамматикстің мәлімдемесіне сәйкес, ол шамамен 1200 жылы жабылып қалған. 16-шы ғасырдан 19-шы ғасырдың басына дейінгі кезеңде мұнда бірнеше су тасқыны болған. 1825 жылдың 3 ақпанында болған су тасқыны 13 шақырымдық және 1 шақырымнан кем енді Аггер Танге аралығының солтүстігінде тұрақты ашылуды – Аггер каналын жасады, ол Тиді Ютландияның қалған бөлігімен байланыстырып тұрған. Солтүстік Ютландияның батыс бөлігі материктік Ютландиямен байланысын жоғалтты, бірақ Лимфьордтың батыс бөлігіндегі қалалар мен порстар Солтүстік теңізден тікелей қолжетімді болу арқасында пайда тапты, бұл Аалборгты алаңдатты. 1840 жылдардан бастап батыс бағыты маңызға ие болды, себебі Ұлыбритания астық импортына рұқсат берді, ал кемелер британдық көмірмен қайта оралды. Дегенмен, Аггер каналының тұрақсыздығы Батыс Лимфьорд қалаларын басқа мүмкіндіктерді іздеуге мәжбүр етті. 1862 жылы су тасқыны Аггер Тангедің қалған бөлігі арқылы тағы бір ашылуды – Thyborøn каналын жасады (спутниктен алынған суретке қараңыз). Аггер каналы үнемі құммен толып, 1877 жылы толығымен жабылды. Осыдан кейін, қалған Thyborøn каналы тереңдету арқылы ашық және кеме жүруге қолайлы күйде ұсталып келеді. Thyborøn порты 1914-1918 жылдары салынды және қала құрылды. Екі құм аралығы 1800 жылдан бері шығысқа қарай жылжыды. Олардың сақталуына құм жинағыштар, тұрақты құм сору және олардың ішкі (шығыс) жағындағы екі жол тоғаны септігін тигізді.

Лёгстёр жағалауы мен Фредерик VII каналы

Лёгстёрде, Лимфьордтың кең батыс бөлігі тар шығыс бөлігімен қосылатын жерде, жаман атқа ие Лёгстёр Грунде құмды сілкіністер кемелерге кедергі келтіретін. Ірі кемелер осы сілкіністерден өткенде жүктерін түсіріп, қайта тиеуге мәжбүр болатын. Лёгстёрдегі Фредерик VII каналы 1861 жылы кеме өтуді жеңілдету үшін аяқталды. Тиборонның батыс бөлігі кеме жүзуге қолайлы болғаннан кейін қозғалыс арта түсті. Құмды сілкіністер 1901 жылы толығымен қазылып алынып, каналдың қажеттілігі жойылды. Бүгінде бұл канал жақсы сақталған тарихи ескерткіш.

Батыс бұлақтарды қайта жабу жоспарлары

1946 жылы қабылданған заңда Тиборонда бөгеттер мен шлюздер арқылы каналды қайта жабу қарастырылған, бірақ бұл жоба іске аспады. Бұл идея 2005 жылы қайта көтерілді және қазіргі таңда ресми түрде зерттеліп жатыр. Осылайша, құрлық участақтарын сақтау оңайырақ болады және Лимфьордтың су деңгейін бақылау мүмкіндігі пайда болады. Батыс желдің ұзаққа созылуы кезінде Лимфьордтың батыс бөлігіндегі қалалар мен портылар су тасқынына ұшырайды, себебі су тар, шығыс бөлігі арқылы шыға алмайды. Тарихи тұрғыдан алғанда, Ханстхолм порты мен Вейлерне (немесе Клитмёллер мен Тистед) арасында Солтүстік теңізден Лимфьордқа канал салу ұсынылған, мысалы, 1933 жылы Ханстхолм порты жобасын жасаған инженер Йорген Фибигер ұсынған.

Лимгримдер туралы аңыз

Аңыз бойынша, бір әйел (кейбір нұсқаларда - жотунн) Limgrim деген шошқаны дүниеге әкелді, ол көп ұзамай соншалықты өсті, оның қылдары ағаштардың үстінен көрінетін болды. Ол төңіректеп аралап, жерде каналдар қазып жүрді. Бір күні ол теңізге жетіп, толқын қағылды. Бұл оқиға Лимфьордтың шығыс бөлігінде, Халс қаласы тұсында болған. Бұл аңыз ортағасырлық балладада да христиандық мәнмен беріліп келеді. Балладада шаруалар шошқаны егістіктеріне келтірген зиянды өтеу үшін "Тіңге" шақырып, оны азаптап өлтіруге жазалайды. Скивте орналасқан мемлекеттік экологиялық бақылау кемесі осы аңыз бойынша Лимгрим деп аталған.

Лимфьорд ақындары

Қазіргі заманғы прорыв кезеңінің (1870-1890) және одан кейінгі онжылдықтардың көптеген жазушылары Лимфьорд аймағынан шыққан және оны лирикалық мотив ретінде немесе проза туындылары үшін тұрғын орта ретінде жиі пайдаланған. Олардың ішінде Тистедтен Йенс Петер Якобсен, Ханнестен Йохан Скьолдборг, Аггерсборгтан Якоб Кнудсен, Фьендстен Джеппе Аакьер мен Мари Брегендаль, Нобель сыйлығының лауреаты Йоханнес Вильгельм Йенсен және оның әпкесі Тит Йенсен бар. Лемвигтен Тогер Ларсен 1920-ші жылдардың символизміне жатты. Стрюердегі Иоганнес Бухольц прозашы болды, ал оның үйі Лимфьорд жазушыларының көптеген кездесу орнына айналды. Бұл үйді әлі де Стрюер мұражайы күтіп келеді және келушілерге ашық. Скивеге жақын орналасқан Джеппе Аакьердің Дженле шаруа қожалығы, Øsløs қаласындағы Йохан Скьолдборгтың үйі және Фарсёдегі Йоханнес В. Йенсен мұражайы да жұртшылыққа ашық. Харбордан шыққан Эрик Бертельсен ең танымал әнімен белгілі – "Blæsten går frisk over Limfjordens vande" ("Лимфьорд суларының үстінен жел соғып тұрады"), ол жиі қолданылатын "жергілікті әнұран" ретінде танымал. Осы Лимфьорд жазушыларының кейінгілері, сондай-ақ басқа бірнеше жазушылармен бірге 20 ғасырдың басындағы символизмге қарсы шыққан Ютландия қозғалысын құрды. Олардың орнына, олар әлеуметтік реалистік проза жазды, көбінесе елді мекендегі кедей және қанауға ұшыраған адамдар туралы, олар Дания қоғамының Копенгагендегі билікке беймәлім бір бөлігі болды.

Биология және климат

1825 жылы батысқа қарай жасалған бұрғылау Лимфьорд суларын тұздылығы аз болғаннан тұздыға дейін өзгертті, сондай-ақ батыстан шығысқа қарай күшті ағыс пайда болды. Жазда ыстық, желсіз күндерде немесе қыста мұздың қатуынан гипоксия жиі кездеседі. Бүгінде фьордтың тұздылығы мұхиттық деңгейде, барлық тереңдікте шамамен 30 PSU (немесе салмағы бойынша мыңға). Сондықтан, Скагеррак, Каттегат және Солтүстік теңізде кездесетін көптеген жануарлар мен теңіз өсімдіктерін осы фьордта да кездестіруге болады. Фьордтың суы тез қызады, әсіресе сәуірдің ортасынан қыркүйектің басына дейін жылы, күннөлді күндері. Ал қыста, су ағыны аз болған шығанақтарда суық кезеңдерде мұз тез қатаяды. Бірақ мұздың қиын жағдайлары әр жылғы қыста кездеспейді. Лимфьорд дәмді мидиясымен (Mytilus edulis) әйгілі. Тағам шеберлері осы фьордтағы ерекше ірілігімен және сапасымен танымал устрицаларды бағалайды. Егер 1825 жылы батысқа қарай бұрғылау жасалмаса, мұхитқа ұқсас тұзды суларда осы мидиялар мұндай жақсы өспес еді.