Кіріспе

Францияның Жерорта теңізі жағалауының кең шығанағы – Арыстан шығанағы немесе Арыстан шығанақтары. Бұл шығанақ Испанияның Каталония аймағының Жерорта теңізі жағалауында, Францияның Лангедок-Руссильон және Прованс аймақтарымен бірге, батыста Бегурден шығыста Тулонға дейін созылып жатыр. Шығанақтың негізгі порты Марсель қаласы. Тулон да маңызды порт болып табылады. Шығанақтағы балық аулау өнеркәсібі көбінесе мерлуци (Merluccius merluccius) балығына негізделген, оны түбіне сүйреп аулау, ұзын желілермен және торлармен аулау арқылы қолға түсіреді, бірақ қазіргі уақытта тым көп аулау салдарынан азайып барады. Тех, Тет, Од, Орб, Геро, Видурль және Рона сияқты өзендер осы шығанаққа құяды. Мұнда құрлықтық шельф кең жағалау жазығы түрінде көрінеді, ал теңіз түбі Жерорта теңізінің терең жазығына қарай жылдам төмендейді. Жағалаудың көп бөлігі лагуналар мен тұзды батпақтардан құралған. Бұл аймақ суық және желді Мистраль және Трамонтан желдерінің өтетін жері.

Этимология

Бұғаздың қазіргі атауы кем дегенде 13 ғасырда пайда болды (ортағасырлық латын тілінде sinus Leonis, mare Leonis) және арыстанмен салыстырудан туындауы мүмкін: бұл теңіздің осы бөлігі арыстан сияқты қауіпті екенін көрсетеді, себебі онда қайықтарға қауіп төндіретін, күшті және күтпеген желдер болады (теңізшілер мен балықшылар осы қауіптерді жақсы біледі). Арыстанмен салыстыруды әртүрлі дереккөздер растайды: Дерой мен Мулонның француз жер-су атаулары сөздігі, Мистральдің жанды окситан сөздігі, Дидро мен Д’Аламбердің танымал француз энциклопедиясы және 13 ғасырдан бергі латын тіліндегі бірнеше мәтіндер. Бұл дереккөздер, әсіресе Дерой мен Мулон, Дидро және Д’Аламбер, атау Лион қаласымен байланысты болған гипотезаны жоққа шығарады, өйткені қала шығанақтан тым алыс орналасқан. Рим дәуірінде классикалық латын тілінде бұрынғы атауы sinus Gallicus (яғни "Галлия шығанағы") болған.

Геодинамика

Арыстан шығанағы қарапайым пассивті континенттік шегі емес; ол Корсика-Сардиниялық блогының Еуропалық кратонға қарсы олигоцен-миоцендік сағат тіліне қарсы айналуының нәтижесінде пайда болған. Бұл кеңею, Тетис эволюциясы мен Пиреней оргенезінен қалған өте күрделі тектоникалық құрылымды қайта жаңартуға әкелді. Пиреней тауларын құраған эоцен дәуіріндегі тау пайда болуы бүкіл жер қыртысын сығымдап, қалыңдатты. Мұнай геологтары шығанақтың теңізге қараған шеттерінде мол мұнай кен орындары болатынын болжауда.

Мұхит динамикасы

Шығанақтың төменгі топографиясы, Мистраль желдері, суық ауа райының ұзақтығы және буланудың бірлескен әсері жер бетіндегі сулардың төмен қарай қозғалуына себеп болады, осының нәтижесінде Жерорта теңізінің Левант аралық суы қалыптасады.

Теңіз экологиясы

C. Майкл Хоганның сөзіне қарағанда, Арслан шығанағы риф құратын Lophelia pertusa организміне байланысты биоәртүрлілікпен ерекшеленеді.