Кіріспе
Американдық сотталған кісі өлтіруші және жазушы Уилберт Ридо (13 ақпан 1942 жылы туған) – американдық сотталған кісі өлтіруші, Луизиана штатының Лейк-Чарльз қаласынан шыққан және бұрын өлім жазасына кесілген. Ол Ангола түрмесінде 44 жылдан астам уақыт өткізген кезде жазушы және жүлделі журналист атанды. Ридо 1961 жылы сол жылы банк тонау кезінде Джулия Фергюсонды қасақана өлтірді деген айыппен сотталды және өлім жазасына кесілді. Ол өлім жазасын күтіп, жеке камерада ұсталды. АҚШ Жоғарғы Соты штаттардың конституциялық талаптарға байланысты өлім жазасы заңдарын қайта қарауы тиіс деген шешім қабылдағаннан кейін, Луизиана соты 1972 жылы оның жазасын өмір бойы түрмеде отыруға ауыстырды. Өлім жазасы күшінде болған 12 жыл ішінде Ридо көптеген кітаптар оқып, білімін арттырды. 1975 жылдан бастап, жалпы түрмеге қайтарылғаннан кейін, Ридо Луизиана штатының түрмесінде (Ангола) тұтқындар жазып, шығаратын «The Angolite» журналының редакторы болып 20 жылдан астам қызмет етті; ол АҚШ-тағы түрме газетінің алғашқы афроамерикандық редакторы болды. Оның басшылығымен журнал еңбегі үшін Джордж Полк сыйлығы мен Роберт Ф. Кеннеди журналистика сыйлығын жеңіп алды және тағы да бірнеше сыйлыққа ие болды. Ридо өзінің ісін төрт рет қайта қарауға шағымданып, АҚШ Жоғарғы Соты мен төменгі соттар үш жаңа сот процесін бұйырды; Жоғарғы Сот сотқа дейінгі жағымсыз жариялыққа байланысты оның үкімін жоққа шығарып, жаңа сот процесін тағайындады. Ол 1964 және 1970 жылдары тағы екі рет кісі өлтіргені үшін сотталды, әр жолы тек еркектерден және ақ нәсілділерден құралған қазылар алқасы оны кінәлі деп тапты. Ол 40 жылдан астам мемлекеттік түрмеде отырды; мерзімінен бұрын босатуға рұқсат берілмеді. 2005 жылы Ридо төртінші рет сотқа тартылды. Қазылар алқасы бірауыздан оны қасақана өлтірудің ең жеңіл қылмысы – адам өлтіруде кінәлі деп тапты; олар оның кісі өлтіруді жоспарлағанына сенбеді. Ридоға ең жоғары 21 жылға жаза тағайындалды; ол 44 жылдан астам түрмеде болғандықтан босатылды. 1993 жылғы наурызда жарық көрген «Life» журналында Ридо «Америкадағы ең оңалған тұтқын» деп аталды. Ол бірнеше кітап жазып, мақалалар жинағын редакциялады. Сондай-ақ, ол Анголадағы алты адамның өмірі туралы екі деректі фильмнің түсіріліміне қатысты, оның ішінде «The Farm: Angola, USA» (1998) фильмі бар. Фильм оның «Өмірге жаза» (1992) атты естеліктеріне негізделген және оның көп бөлігі түрмеде түсірілді.
Wilbert Rideau (born February 13, 1942) is an American convicted killer and former death row inmate from Lake Charles, Louisiana, who became an author and award winning journalist while held for 44 years at Angola Prison. Rideau was convicted in 1961 of first degree murder of Julia Ferguson in the course of a bank robbery that year, and sentenced to death. He was held in solitary confinement on death row, pending execution. After the Supreme Court of the United States ruled that states had to rework their death penalty statutes because of constitutional concerns, the Louisiana Court judicially amended his sentence in 1972 to life in prison. During his 12 years on death row, Rideau had begun to educate himself, by reading numerous books. After being returned to the general prison population, from 1975 Rideau served for more than 20 years as editor of The Angolite, the magazine written and published by prisoners at Louisiana State Prison (Angola); he was the first African American editor of any prison newspaper in the United States. Under his leadership, the magazine won the George Polk Award and Robert F. Kennedy Journalism Award for its reporting, and it was nominated for others. Rideau appealed his case four times. The Supreme Court of the United States and lower courts ordered a total of three new trials; SCOTUS overturned his conviction and ordered a new trial because of adverse pre trial publicity. He was convicted again of murder two more times, in 1964 and 1970, each time by all male, all white juries. He served more than 40 years in the State Penitentiary; parole was never approved. In 2005 Rideau was tried a fourth time. He was unanimously convicted by the jury of the lesser charge of manslaughter; they did not believe he had planned the killing. Rideau was sentenced to the maximum of 21 years; as he had already served nearly 44 years, he was freed. A Life magazine article in March 1993 referred to Rideau as "the most rehabilitated prisoner in America." He has written several books and edited compilations of articles. He participated in making two documentaries, including The Farm: Angola, USA (1998), about the lives of six men at Angola, including himself. It was drawn from his memoir Life Sentences (1992) and much of the film was made at the prison.
Балалық шағы мен жастық шағы
Уилберт Ридо 1942 жылы Луизиана штатында дүниеге келген. Ол алты жасында отбасымен Лейк-Чарльз қаласына (штаттың батысындағы Калькасьеу округінің қаласы) көшіп барды. Бұл Техас шекарасынан шамамен 30 миль (48 шақырым) жерде орналасқан. Штат заңдарына сәйкес, ол нәсілдік бөлініске ұшыраған мемлекеттік мектептерде оқыды: бастауыш сыныптарда Екінші Аймақ мектебі, ал сегізінші сыныптан бастап W. O. Бостон орта мектебінде білім алды. Бірақ ол көп ұзамай сабақтан қашуға көшті. 13 жасында Ридо азық-түлік дүкенінде жұмыс істей бастады және тоғызыншы сыныпты бітірмей мектепке бармай қалды. Ол ұсақ-көлді қылмыстармен айналысты. 1961 жылы Лейк-Чарльзде қарулы банк тонауына қатысқанда Ридоның жасы 19-да болды. Ол үш ақ түсті жұмыскерді машинаға отырғызып, оларды кепілге алып кетті. Олар қашуға тырысқанда Ридо банк кассирі Джулия Фергюсонды өлтіріп, тағы бір кассир мен менеджерді жаралады. Оқиғадан аман қалғандар Ридоның кінәлі екенін куәландырып, оның алдымен Фергюсонды атып, содан кейін әйелдің кеудесіне пышақ сұққанын айтты. Қалған екі банк қызметкері өлі болғандай қимылдап, өмірлерін сақтап қалды.
Сот және түрмеге қамау
Ридоға айыптама тағылмас бұрын, жергілікті KPLC TV телеарнасы оны түрмеде округ шерифімен сұхбаттасып жатқандағы бейнежазбасын түсірді. Ридо бағытталған сұрақтарға жауап беріп, тонау кезінде кассир Джулия Фергюсонды өлтіргенін мойындады. Ол өзінің түсіріліп жатқанын білмегендей көрінді және ол заңгерсіз болды. Бұл материал Калькасьеу округінде үш рет көрсетілді, нәтижесінде Ридоға айыптама тағылғанға дейін немесе сотқа жіберілгенге дейін көптеген адамдар сұхбат пен мойындауды көріп қалды. Қорғау тарапы бұл хабарламаның әлеуетті қазылар алқасының мүшелеріне ықпал етуі мүмкін болғандықтан, сот отырысының орнын ауыстыруды сұрады, бірақ сот осы өтінішті қабылдамады. Ридо 1961 жылы тек еркектерден және тек ақ нәсілділерден құралған қазылар алқасының алдында сотталды. Ол кезде Луизиана штатындағы афроамерикандықтардың көп бөлігі сайлау құқығынан айырылған: олар дауыс беруге қатыса алмайтын, сондай-ақ қазылар алқасы мен саяси лауазымдардан шеттетілген еді. Ол Джулия Фергюсонды өлтіргені үшін бір сағаттан кейін кінәлі деп танылды. Қазылар алқасының құрамында "екі шериф орынбасары, қаза тапқан құрбанның туысы және жарақат алған менеджерді білетін банк вице-президенті" болды. Сот үкімді күштен шығарып, жаңа сот процесін тағайындады. Калькасьеу округінің прокуроры Фрэнк Салтер-младший Фергюсонды өлтіргені үшін Ридоға қайтадан айыптама тақты. 1964 жылы тағы да тек еркектерден және тек ақ нәсілділерден құралған қазылар алқасы Ридоны бірінші дәрежелі кісі өлтіруде кінәлі деп тапты. Бұл үкім апелляциялық сотта жойылды және 1970 жылы Ридо үшінші рет сотталды.
Іс бойынша құқықтық тарих
Ридоның қылмыстық ісі апелляциялық шағымда Жоғарғы Сотқа жетті. Rideau v. Louisiana, 373 U.S. 723 (1963) ісінде сот, сотқа дейінгі жағымсыз жариялықтың әсеріне және соттың отырыс орнын өзгерту туралы өтінішті қабылдамауына қатысты маңызды шешім қабылдады, бұл сотталушының заңмен қамтамасыз етілген әділ сот процесінен айырылуы екенін мәлімдеді. Сот Ридоның 1961 жылғы айыбын күштен шығарды, себебі жергілікті телеарна шерифтің Ридомен түрмеде, адвокатсыз жүргізген «сұхбатын» қайта-қайта көрсеткен. Сот бұл «құралақан сот іс жүргізуіне» және оның ісі сотқа жеткенге дейін БАҚ-та ашық түрде талқыланғанына әкеп соқтырды деді. Сонымен қатар, округтік сот қорғаушының отырыс орнын өзгерту туралы өтінішін қабылдамады. Жоғарғы Сот жаңа сот отырысын тағайындады. 1964 жылы Ридо округтік прокурормен бірінші дәрежелі кісі өлтіргені үшін қайтадан сотталды және тағы да кінәлі деп танылды. Қателіктерге байланысты келесі апелляциядан кейін, ол 1970 жылы үшінші рет сотталды; бірінші дәрежелі кісі өлтіру бойынша барлық айыптаулар да тек ер адамдардан, тек ақ нәсілді қазылар алдында қарастырылды. Луизиана штатының Лейк-Чарльз қаласының тұрғындары Ридо ісі бойынша нәсілдік принцип бойынша төрт онжылдық бойы бөлінді. Шартты түрде босату комиссиясы бірнеше рет оған шартты түрде босату ұсынды, бірақ Луизиананың екі губернаторы оны мақұлдаудан бас тартты, себебі Калькасьеу округының ақ нәсілді тұрғындарынан күшті қысым болды. Ридо банк тонағанын, қызметкерлерді кепілге алып, қашып кеткенін және олардың біреуін өлтіргенін мойындады. Соттың соңғы отырысында адвокаттар оқиғаның екі нұсқасын ұсынды. Ұлттық қорғаушылар Ридоның құрбандарын атып өлтіру алдында оларды әдейілеп іздегенін және Фергюсон өмірі үшін жалбарынғанын мәлімдеді. Ал қорғаушылар Ридоның телефон қоңырауынан кейін, содан кейін кепілдегі Дора Маккейн көліктен секіріп қашып кеткенде, оның соңынан қалған екі қызметкермен бірге үрейленгенін және импульсивті әрекет еткенін айтты. Олар Ридоның алдын ала ойластырмай, үрейден өлтіргенін мәлімдеді. Қорғаушылар қасақана кісі өлтіргені үшін емес, адам өлтіруге айыпталуын сұрады. Қазылар алды Ридоны адам өлтіруде кінәлі деп тапты, ал судья оны 21 жылға бас бостандығынан айырды. Ридо одан екі есе көп уақыт түрмеде отырғандықтан, дереу босатылды.
Түрмедегі журналистика
1970 жылдардың басында Ридо Луизиана штатындағы афроамерикандық апталық газеттер желісі үшін "Жұңғал" атты баған жазды, сондай-ақ Penthouse журналында жарияланды. Бір мақаласында оны "Анголаның Сөз шебері" деп атап, "Ридо – Ангола түрмесінің Алькатрастың құс шебері. Ол түрмедегі қараңғы, көңілсіз, қорқынышқа толы өмірді өз талантының гүлденуіне арналған бақшаға айналдырған тұтқын" делінген. Ридо тұтқындалғанға және түрмеге қамалғанға дейін формальды білімі тоғызыншы сыныптан аспаған. Ол түрмеде жүріп көп оқып, өзін өзі біліммен қаруландырды. 1975 жылы федералды сот Ангола түрмесін реформалауға бұйрық берді, бұл ACLU-ның азаматтық ісінің нәтижесінде түрмедегі зорлық-зомбылық пен тұтқындардың құқықтарын бұзудың жоғары деңгейіне байланысты болды. Келісім шарты түрмедегі бағдарламалар мен жұмысқа орналастырудағы сегрегацияны жоюды талап етті. Түрмеден шығатын бастық Ридоны "Анголит" журналының редакторы етіп тағайындады; ол АҚШ-тағы түрме журналының алғашқы афроамерикандық редакторы болды. Жаңа түрме бастығы бұл шешімді бекітіп, қол алысып, Ридоға цензурадан босату құқығын берді. Осы түрме бастығының прогрессивті басшылығы елдегі жалғыз цензураланбаған түрме басылымын қолдады. 1979 жылы Ридо және оның әріптес редакторы Билли Синклер "Қылмыстың екінші жағы" және "Түрме: Жыныстық джунгли" мақалалары үшін Джордж Полк сыйлығын жеңіп алды. Бұған қоса, журнал Роберт Ф. Кеннеди журналистика сыйлығын, Америка адвокаттар қауымдастығының күміс балғасы сыйлығын жеңіп алды. "Анголит" Ұлттық журнал сыйлығына ие болған алғашқы түрме басылымы болды және ол жеті рет номинацияланды. 1992 жылдың тамызында Ридо және оның әріптес редакторы Рон Викберг Питер Дженнингстің "Дүниежүзілік жаңалықтар" бағдарламасында журналистикалық еңбектері үшін "Аптаның адамы" атағын алды. Викберг 1988 жылдан 1992 жылға дейін "Анголит" журналының орынбасар редакторы болды (сол жылы ол мерзімінен бұрын босатылды). Ол 1994 жылдың қазан айында қайтыс болды. 2011 жылы Дейтон әдеби бейбітшілік сыйлығын жеңіп алды және британдық CWA Алтын қылыш сыйлығына көркем емес әдебиет бойынша ұсынылды. Рон Викбергпен бірлесіп, Ридо "The Wall Is Strong: Corrections in Louisiana" (1991) кітабын шығарды. Бұл оқулық журналдар мен газет мақалаларының, сондай-ақ Оңтүстік-Батыс Луизиана университетінің Қылмыстық сот жүйесін зерттеу орталығының материалдарының жинағы болды. Кітаптағы мақалалардың шамамен жартысы алғаш рет "Анголит" журналында жарияланған. Ридо мен Викберг осы кітапты Луизиана университетінің профессоры Берк Фостермен бірлесіп жазды. Ридо мен Викберг сонымен қатар "Анголит" журналының мақалаларынан құралған "Өмірге жаза: түрме ішіндегі ашу-ыза мен күрес" (1992) антологиясын бірлесіп жасады. Бұл кітап 1992 жылы Random House компаниясының еншілес кәсіпорны Times Books баспасынан шықты, бірақ кейін басылымнан алынды. Ол екі деректі фильмді жасау мен өндіруге қатысты: "Соңғы үкім: Антонио Джеймстің өлім жазасы" (1996), режиссерлері Джонатан Стак пен Элизабет Гарбус, және "Ферма: Ангола, АҚШ" (1998), сол режиссерлердің туындысы, Ридоның да еңбегі бар. Соңғы фильм "Өмірге жаза" кітабының материалдарына негізделген, оны Ридо мен марқұм Рон Викберг бірлесіп редакциялаған. "Ферма" "Эмми" сыйлығы мен бірнеше басқа сыйлықтарға ие болды, сондай-ақ "Оскар" сыйлығына ұсынылды.
Кешірім шаралары
2010 жылы Мэзер Джонс «расизм саясаты мен қылмысқа қатысты қатал мінез-құлықтың араласуы [Ридоның] үш он жылдан астам уақыт бойы босатылуына тосқауыл қойды» деді, тіпті бірнеше LSP күзетшілері Ридо толыққанды оңалғанын айтқан болатын. Шартты түрде босату комиссиясы оны босатуды ұсынғанмен, екі губернатор мақұлдаудан бас тартты. Көптеген Калькасьеу округінің жергілікті тұрғындары оның шартты түрде босатылуына қарсы болды. Ридо 1990-шы жылдардың ортасына дейін түрмеде отырды, ал осы кезеңде осыған ұқсас жаза алған басқа да сотталғандар босатылды. 20/20 жүргізген тергеу Луизиана губернаторы Эдвин Эдвардстың Ридо оңалғанын, бірақ оны «ешқандай жағдайда да» босатып жібермейтіні туралы мәлімдемесін жариялады. Ридоның сөзінше, губернаторлар оның босатылуы үшін жақтас болмады, себебі ол шағымдары мен қайта қарауларының нәтижесінде «саяси құралға» айналды. Ол Луизианадағы кез келген сотталғанның түрмеден босатылуы қиын болады деп ойлады.
Босатылғаннан кейін
2008 жылы Ридо Линда ЛаБраншпен үйленді, ол бұрынғы колледж профессоры және бірнеше жыл бұрын оның қолдаушыларының бірі болған еді. 2009 жылы ол «Ферма: 10 Down» (2009) деректі фильмінің режиссерлерінің бірі болды және Джонатан Стэктің Ангола туралы алдыңғы фильмінде көрсетілген алты адамның арасынан аман қалғандар туралы түсірілген осы фильмге қатысты. Олардың ішінде түрмеден тірі шыққан жалғыз Ридо болды. Бостандыққа шыққаннан бері Ридо жазуын жалғастырып келеді. Ол Анголадағы жылдары туралы «Әділет орнында: жаза мен құтқарылу туралы әңгіме» (2010) атты естеліктер жинағын жариялады. Оны тәжірибесі туралы және түрмеде өзін жақсарту жұмысы туралы жиі сөйлеуге шақырады. 2011 жылы Ридо Нью-Джерси штатының Ньюарк қаласында өткен Ньюарк бейбітшілік білімі саммитіне шақырылған спикерлердің бірі болды. Сол жылдың сәуір айында ол Джордж Полк журналистика сыйлығын алу және көптен күткен сөз сөйлеу үшін Рузвельт қонақ үйіне шақырылды. Ол 1980 жылы «The Sexual Jungle» атты эсселер жинағы үшін журналистика сыйлығын жеңіп алды, оны ол әлі түрмеде болғанда «The Angolite» журналында жариялаған.