Кіріспе

1950 жылғы жапондық фильм, Акира Куросаваның туындысы
фильм

"Рашомон" (羅生門) – 1950 жылғы Акира Куросаваның режиссерлік және сценарийлік жұмысы, оператор Кадзуо Миягавамен тығыз байланыста жасалған. Тоширо Мифунэ, Мачико Кё, Масаюки Мори және Такаси Шимура самурайдың орман ішінде қалай өлтірілгенін әртүрлі баяндайтын кейіпкерлер ретінде ойнайды. Сюжеті мен кейіпкерлері Рюносуке Акутагаваның "Тоғайда" атты әңгімесіне негізделген, ал атауы мен кіріспе бөлімі Акутагаваның тағы бір әңгімесі "Расёмоннан" алынған. Өлтірілген самурайдың синтоист медиум арқылы сөйлеуінен бастап, орманға тықсырған қарақшыға, монахқа, әйелге жасалған шабуылға дейін, оқиғаның әрбір детальдері дерлік бірдей, және әркім өзінің қалаулы бейнесін көрсету үшін шындықты бұрмалайды. Фильм әртүрлі кейіпкерлердің бір оқиғаны субъективті, әртүрлі және қайшылы тұрғысынан баяндауы арқасында танымал. "Рашомон" халықаралық аренада танылған алғашқы жапон фильмі болды; ол 1951 жылы Венеция кинофестивалінде "Алтын арыстан" жүлдесін жеңіп алды, 1952 жылы 24-ші "Оскар" марапатында арнайы сыйлыққа ие болды және барлық уақыттағы ең ұлы фильмдердің бірі деп есептеледі. "Рашомон эффектісі" осы фильмнің құрметіне аталған.

Сюжет

Хиан дәуірі Киотода ағаш кесуші мен діни қызметкер Рашомон қала қақпасының астында жаңбырдан бас сауғалап, жақында болған шабуыл мен кісі өлтіру туралы әңгімелейді. Бір оқиға туралы қарама-қайшы мәліметтер бар екеніне таңғалған ағаш кесуші мен діни қызметкерге қарапайым адам қосылады. Ағаш кесуші үш күн бұрын өлтірілген самурайдың денесін тапқанын айтады, оның қасында самурайдың шапағы, әйеліне шапқышы, кесілген арқанның бөлшектері және амулет бар. Діни қызметкердің айтуынша, ол самурайды әйелін өлтірген күні бірге жүргенін көрген. Екі адам сот алдында куәлік береді, полиция қызметкері басты күдіктіні, ұсталған Тажомару деген қарақшыны ұсынады. Тажомару оқиғаның нұсқасында, ол жұпты орманға саяхаттап бара жатқан кезде байқап қалады. Ол самурайды алдап, көне жәдігерлерге толы қабір тауып алды деп алдап, жолдан шығады. Ол самурайды жеңіп, әйеліне зорлық жасауға тырысады, ол өзін пышақпен қорғауға тырысады. Тажомару кейін әйеліне азғырады, ол екі ер адаммен бірге болғандықтан ұятқа қалады, Тажомарудан күйеуімен дуэльде күресуді сұрайды, сондықтан ол жеңген ер адаммен бірге кетеді. Тажомару келіседі; жекпе-жек Тажомару самурайды өлтірумен аяқталады. Ол әйелінің қашып кеткенін біледі. Полиция тапқан әйел басқаша куәлік береді; оқиғаның оның нұсқасында Тажомару оған шабуыл жасағаннан кейін дереу кетеді. Әйел күйеуін құлшылықтан босатып, ал күйеуі оған қарамай, жек көріп қарап отырады. Әйел оны пышақпен қорқытуға тырысады, бірақ үрейленіп, ұшып құлайды. Ол оянғанда күйеуінің өлі екендігін, оның көкірегіне қамыс соғылғанын көреді. Ол шокта орманда жүріп, бір көлге тап болады да, суға батып өлтіруге тырысады, бірақ сәтсіз. Самурайдың куәлігі медиум арқылы естіледі. Тажомару оқиғаның өз нұсқасында әйелден өзіне үйленуді сұрайды. Самурайдың ұяты үшін ол Тажомарудан алдымен самурайды өлтіруін сұрайды. Бұл Тажомаруды ренжітеді, ол самурайға оны босатуды немесе өлтіруді таңдай алады. Сонда әйел қашып кетеді. Тажомару оны сәтсіз қуып жетеді. Таджомару кешірім сұрағаннан кейін самурай өзін-өзі өлтіреді. Кейін ол біреудің оның көкірегінен пышақты алып тастағанын сезінді, бірақ кім екенін айта алмады. Ағаш кесуші үш әңгіменің де жалған екенін және самурайды пышақпен емес, семсермен өлтіргенін көргенін мойындайды. Қарапайым адам ағаш кесушіге кісі өлтіргенін көріп, бірақ қиындыққа ұшыраудан аулақ болу үшін өтірік айтқанын мойындауға қысым жасайды. Ағаш кесушінің оқиға нұсқасында Тажомару әйеліне үйленуге өтініш жасайды. Оның орнына ол күйеуін босатып, Тажомаруды өлтіреді деп күтеді. Самурай соғысудан бас тартады, ол күйреген әйел үшін өмірін қатерге тігуге дайын емес. Тажомару әйеліне берген уәдесін бұзады; әйелі екеуін де уәделерін орындамағаны үшін сөгіп отыр. Екі адам еріксіз жекпе-жекке түседі; самурай қарусызданады және өмірін сұрайды, ал Тажомару оны өлтіреді. Әйел қашып кетеді, ал Тажомару самурайдың семсерін ұрлап, құлап кетеді. Ағаш кесуші, діни қызметкер және қарапайым адам бала жылап жатқан дыбыстан үзіледі. Олар кішкентай баланы кимоно мен амулетпен бірге себетте тастап кеткенін табады; қарапайым адам заттарды ұрлайды, ол үшін ағаш кесуші оны сөгіп тастайды. Қарапайым адам ағаш кесушінің қиындыққа ұшырамаймыз деп өтірік айтқанын емес, әйелінің пышағын ұрлап, азық-түлік сатып жібергенін айтады. Сол кезде діни қызметкер сәбиді тыныштандырады. Ағаш кесуші қарапайым адам кеткеннен кейін баланы алуға тырысады; сот оқиғалары мен қарапайым адамның әрекеттерінен кейін адамзаттың адалдығына деген сенімін жоғалтқан діни қызметкер кері қайтты. Ағаш кесуші баласын өзі тәрбиелеуге ниетті екенін айтады. Ағаш кесушінің ниеті жақсы екенін көріп, діни қызметкер оның адамдарға деген сенімі қайта қалпына келтірілгенін айтады. Ағаш кесуші жолға шығуға дайындалғанда, жаңбыр тоқтап, бұлттар тарап, күн шығады.

Өндіріс

Фильмнің атауы қазіргі Киото мен Нара қалаларының арасында, Сузаку даңғылының оңтүстік басында орналасқан, бұрынғы үлкен қала қақпасына сілтеме жасайды.

Даму

Куросава дыбыстық кино фильмнің күрделілігін арттыратынын сезінді: кино дыбысы ешқашан тек қосымша ғана емес, сіз сахна түсіріп жатқанда дыбыс жазу аппараты тіркеген нәрсе де емес. Шын дыбыс суретті толықтырмайды, оны көбейтеді. "Рашомон" туралы Куросава былай деді: "Мен үнсіз фильмдерді жақсы көремін және әрқашан олардың осы сұлулығын қайта жаңғыртуды қаладым. Мен осылай ойладым, осылай еске түсірдім: қазіргі заманғы өнердің бір әдісі – қарапайымдау, демек мен осы фильмді қарапайымдатуым керек". Сондықтан фильмде үш ғана орын бар: Рашомон қақпасы, орман және аула. Қақпа мен аула өте қарапайым құрылымдалған, ал орман – нағыз. Бұл, ішінара, Куросаваның Дайейден алған төмен бюджетімен байланысты.

Кастинг

Рашомонды түсірген кезде актерлер мен түсірілім тобы бірге тұрды, бұл жүйе Куросаваға тиімді болды. Ол еске алады: Біз өте шағын топ едік, мен Рашомонды күндіз-түні, әр минут сайын түсіріп отырғандай сезіндім. Мұндай жағдайларда, барлығын ашық талқылап, тым жақын болып қалуға болады.

Түсірілім

Кішігірім бюджетіне байланысты фильмде үш ғана декорация болды: қақпа, орман көрінісі және полиция ауласы. Фильм түсірілімі 1950 жылдың 7 шілдесінде басталып, 17 тамызда аяқталды. Бір апта пост-өндірісте жұмыс істегеннен кейін, ол Токиода 25 тамызда көрсетілді. Оператор Казуо Миягава көптеген идеялармен, техникалық шеберлікпен және кинематографияға жаңа және ықпалды көзқарас қолдау көрсетудегі білімімен үлкен үлес қосты. Мысалы, бір эпизодта бандиттің, одан кейін әйелдің, содан кейін күйеудің жақын кадрлары тізбегі көрсетіледі, бұл олардың арасындағы үшбұрышты қарым-қатынасты күшейту үшін қайталанады. Контрастты кадрларды қолдану – «Рашомон» фильмінде қолданылған тағы бір техникалық әдіс. Дональд Ричидің сөзінше, бандит қатыгездікпен әрекет еткенде және әйел гистериялық жағдайда болғанда, әйел мен бандиттің кадрға түсірілу уақыты бірдей. «Рашомон» фильмінде камера тікелей күнге қарай бағытталған кадрлар бар. Куросава табиғи жарықты пайдаланғысы келді, бірақ ол жеткіліксіз болды; олар бұл мәселені табиғи жарықты шағылыстыратын айнаны қолдану арқылы шешті. Нәтижесінде, күн сәулесі бұтақтардың арасынан өтіп, актерлерге тигендей әсер тудырады. Қақпадағы көріністердегі жаңбырды қара бояумен бояуға тура келді, себебі камера линзалары шлангілерден сорғыланған суды жазбаға ала алмады.

Жарықтандыру

Роберт Альтман Куросаваның фильмде "ұсақ-ұсақ" жарықты қолдануын мақтайды, бұл кейіпкерлер мен оқиға орнына қосымша беймаздық сыйлайды. "Рашомон" атты мақаласында Тадао Сато фильмде күн сәулесін зұлымдық пен күнәнің символы ретінде қолданатынын айтады, тіпті әйел күнге қарап қарақшының құмарлығына бой ұсынады деп санайды. Профессор Кейко И. Макдональд "Куросаваның Рашомонындағы жарық пен қараңғылықтың диалектикасы" атты мақаласында Сатоның пікіріне қарсы шығады. Макдональд фильмде жарық "жақсылық" немесе "ақылдылық" символы, ал қараңғылық "жамандық" немесе "күш" символы ретінде дәстүрлі түрде қолданылатынын айтады. Ол Сато айтқан көріністі өзгеше түсіндіреді, әйел күн баяу-баяу батып бара жатқанда қарақшыға өзін ұсынады деп көрсетеді. Макдональд сондай-ақ Куросаваның Рашомон қақпасының үстінен үлкен бұлт пайда болуын күтіп, ағаш кесуші тастап кеткен нәрестені үйге алып кететін соңғы сахнаны түсіруге асыққандығын айтады; Куросава аспан ашық болса да, жақын арада тағы бір қараңғы жаңбыр жауып кеткендей сезім тудыруды көздеген. Макдональд соңғы сахнаның көңіл көтеріңкі көрінуіне өкінеді, себебі бұлтты күйін көрсету үшін күн тым жарқын болды.

Өңдеу

Стенли Кауффман "Рашомонның әсері" еңбегінде Куросаваның көбінесе бірнеше камераны бір уақытта қолданып, сахналарды түсіргенін, осылайша ол "фильмді еркін монтаждауға және әрекетті бір кадрдан екінші кадрға, құлқылып өтетіндей күшпен біріктіруге" мүмкіндік алғанын жазады. Дегенмен, ол көрерменді бір кадр көріп отыр деп алдау үшін қысқа кадрларды тіркестіріп қолданды; Дональд Ричи эссесінде "фильмде 407 жеке кадр бар. Бұл әдеттегі фильмдегіден екі есе көп, бірақ бұл кадрлар ешқашан көзге түспейді" дейді.

Музыка

Фильмнің музыкасын жапон композиторларының ең құрметтілерінің бірі Фумио Хаясака жазды. Режиссердің сұрауымен ол әйелдің тарихына болеро қосты.

Аллегориялық және символикалық мазмұны

Фильмде әйелді зорлау және оның самурай күйеуін өлтіру оқиғасы төрт куәгердің – бандит зорлаушының, әйелдің, өлген адамның (медиум арқылы сөйлейтін) және соңғыда ең объективті және бейтарап көрінетін ағаш кесушінің – әртүрлі баяндамалары арқылы көрсетіледі. Бұл оқиғалар бір-бірімен қайшы келеді, тіпті соңғы нұсқа да эго және беделді сақтау ниетімен туған болуы мүмкін. Актерлер Куросавадан шындықты білуді талап ете берді, ал ол фильмнің мақсаты нақты бір шындықты көрсету емес, көптеген шындықтарды зерттеу екенін айтты. Кейінірек, «Рашомон эффектісі» кино мен теледидарда «ақиқатты» ашуға бағытталған конвенциялық тәсіл ретінде қолданыла бастады, онда оқиғаның соңғы нұсқасы шындық ретінде ұсынылады, бұл Куросаваның фильмімен тек сырттай ғана ұқсас. Шындықтың субъективтілігіне және фактілердің нақтылығына қатысты белгісіздікке баса назар аударғандықтан, кейбіреулер «Рашомонды» Екінші дүниежүзілік соғыстың соңында Жапонияның жеңілісінің аллегориясы ретінде қарастырады. Джеймс Ф. Дэвидсонның 1954 жылғы «Antioch Review» журналының желтоқсан айындағы «Жапониядағы жеңілістің естелігі: Рашомонның қайта қарастырылуы» атты мақаласы – соғыстағы жеңіліс тақырыбын ерте талдаған еңбектердің бірі. Фильмнің тағы бір аллегориялық түсіндірмесі Дэвид М. Дессердің 1995 жылғы «Жапония: екіұшты ұлт, екіұшты кино» мақаласында қысқаша айтылған. Мұнда фильм атом бомбасы мен жапондықтардың жеңілісінің аллегориясы ретінде көрінеді. Сондай-ақ, мақалада соғыстан кейінгі оқиғалардың фильмге тигізген әсері туралы Джеймс Гудвиннің пікірі де қысқаша сөз болады. Дегенмен, фильмнің негізінде жатқан Акутагаваның «In a Grove» әңгімесі 1922 жылы жарық көрген, сондықтан соғыстан кейінгі кез келген аллегория оқиғаның өзінен емес, Куросаваның монтаждау жұмысының нәтижесі болуы мүмкін. Тарихшы және сыншы Дэвид Конрад зорлау сюжеттік желі ретінде пайда болған кезде американдық оккупациялық билік жапондық БАҚ-қа цензураны тоқтатып, оккупациялық әскерлер жасаған зорлаулар туралы ақпарат жапондық газеттерде пайда бола бастағанын атап өтеді. Сонымен қатар, Куросава мен басқа кинорежиссерлер оккупацияның басында жидаигеки түсіруге рұқсат алмайды, сондықтан фильмді алыс өткенге орналастыру – киноға ішкі бақылауды қайтарудың бір жолы болды.

Театрлық

Рашомон 1950 жылдың 24 тамызында Жапонияда шықты. АҚШ-та ол RKO Radio Pictures компаниясы арқылы 1951 жылдың 26 желтоқсанында ағылшын тіліндегі титрлермен көрсетілді.

Үй медиасы

Рашомон бірнеше рет DVD форматында жарық көрген. Criterion Collection 2008 жылы жаңадан қалпына келтірілген фильмнің Blu-ray және DVD нұсқасын шығарды, оған көптеген қосымша материалдар енгізілген.

Кассалық жинақ

Фильм Жапонияның ішкі кассасында жақсы көрсеткіштер көрсетті, онда ол жылдың ең көп табыс әкелген он фильмнің бірі болды. Ол шетелде де сәтті ойнап, Куросаваның алғашқы ірі халықаралық хитіне айналды. АҚШ-та фильм 2002 жылы 46 808 доллар, ал 2009-2010 жылдар аралығында 96 568 доллар табалды, осылайша 2002 мен 2010 жылдар аралығында АҚШ-тағы жалпы табысы құрады. Еуропада фильм 1996 мен 2020 жылдар аралығында Франция мен Испанияда 365 300 билет, ал басқа Еуропа елдерінде 8 292 билет сатылды, нәтижесінде Еуропада кем дегенде билет сатылды.

Халықаралық реакциялар

Фильм 1951 жылы Венеция кинофестивалінде итальян тілінің мұғалімі Джулиана Страмиджолидің тікелей қатысуымен көрсетілді. Ол итальяндық киноны насихаттау агенттігі Unitalia Film-ге фестивальде көрсету үшін жапон фильмін іздеп тапқан болатын. Дегенмен, Daiei Motion Picture Company (сол кездегі танымал фильмдердің өндірушісі) және Жапон үкіметі Куросаваның туындысын «жапон киноиндустриясын жеткілікті түрде көрсетпейді» деген негізде таңдаумен келіспеді және Ясудзиро Озудың жұмысы жапон киносының шеберлігін жақсырақ бейнелейді деп санды. Осы алаңдаушылықтарға қарамастан, фильм фестивальде көрсетілді. Венеция фестивалінде көрсетілгенге дейін фильмге көңіл аз болды және фестивальде үміттер төмен еді, себебі жапон киносы сол кезде Батыста әлі де жеңіл-жеңіл қабылданатын. Бірақ көрсетілгеннен кейін «Рашомон» фестиваль көрермендерінен зор ықылас күтті, фильмнің жаңашылдығы мен техникасын жоғары бағалады, сонымен қатар шындықтың мәні туралы көптеген сұрақтар тудырды. Фильм итальян сыншыларының сыйлығы мен «Алтын арыстан» сыйлығын жеңіп алды, бұл арқылы Батыс көрермендері, соның ішінде Батыс режиссерлері Куросаваның фильмдерімен және техникаларымен, мысалы, күнге тікелей түсіру және актерлердің бетіне күн сәулесін шағылыстыру үшін айналарды қолданумен жақсырақ танысты. Фильм 1951 жылдың 26 желтоқсанында RKO Radio Pictures компаниясымен АҚШ-та субтитрленген және дубляжданған нұсқаларында шықты. Ол 1952 жылы «1951 жылы АҚШ-та шыққан ең үздік шетелдік фильм» деп танылып, Академияның арнайы сыйлығын жеңіп алды (қазіргі «Үздік шетелдік фильм» сыйлығы 1956 жылға дейін енгізілмеген). Келесі жылы, басқа «Оскар» номинацияларына үміткер бола алатын болғанда, ол «Қара-ақ фильмдегі үздік көркемдік безендіру» номинациясына ұсынылды. Солтүстік Америкада шыққан кезде Эд Салливан фильмге «Голливуд Азаматтық жаңалықтарында» оң баға берді, оны «керемет кеш» деп атады, өйткені «режиссура, түсіру және актерлік шеберлік сіздің көзіңізді ашады». Ол Акутагаваның түпнұсқа сюжетін, Куросаваның әсерлі режиссурасын және сценарийін, Мифунэнің «керемет» жаман рөлін және Миягаваның «керемет» операторлық жұмысын жоғары бағалады, ол «Голливудта ешқашан көрмеген визуалды өлшемдерге» жетеді, мысалы, «мұңды драманың көңіл-күйін күшейтетін үздіріссіз жаңбырлы дауылда түсірілген». 1960 жылдардың басында кино тарихшылары «Рашомонды» халықаралық «Жаңа толқын» кино қозғалысының бастауы деп есептеді, ол 1950 жылдардың соңынан 1960 жылдардың басына дейін танымал болды. 1998 жылғы Time Out New York журналында Эндрю Джонстон былай деп жазды: «Рашомон» фильмін көрмегендерге де таныс болуы мүмкін, өйткені кино тілінде фильмнің атауы оның басты сюжеттік ерекшелігімен – әр түрлі көзқарастан бірнеше рет айтылған оқиғамен синонимге айналды. Әрине, фильмде одан да көп нәрсе бар. Мысалы, Куросаваның камераны қолдануы адам табиғаты туралы осы қызықты ой-толғанысты дыбыс енгізілгеннен кейін жасалған барлық фильмдерден гөрі үнсіз фильмдерге жақындатады. Кино сыншысы Роджер Эберт фильмге төрт жұлдыз берді және оны өзінің «Ұлы фильмдер» тізіміне қосты.

Сақтау

2008 жылы фильм Академия киноархиві, Токиодағы Ұлттық қазіргі заманғы өнер мұражайының Ұлттық кино орталығы және «Кадокава Пикчерс» компаниясы тарапынан, «Кадокава мәдениетін дамыту қоры» мен «Фильмдер қоры» қаржыландыруымен қалпына келтірілді.