Кіріспе

"Палестиналық" ұғымының уақыт өте келе өзгеруі

Осман империясының құлдырауы кезінде ұлтшылдықтың көтерілуінен бұрын, "палестиналық" термині Палестинада туған немесе тұратын кез келген адамды, олардың этникалық, мәдени, тілдік және діни байланыстарына қарамастан білдірген. Палестинаға британдық мандат кезінде "палестиналық" термині 1925 жылғы азаматтық туралы жарлықта анықталғандай, мандаттық Палестинаның заңды азаматы саналатын кез келген адамды білдірді. 19 ғасырдың соңынан бастап Палестинадағы араб тілінде сөйлейтін халық "палестиналық" терминін өзін-өзі анықтаудың эндонимдерінің бірі ретінде қолданды, бірақ "араб" және "палестиналық араб" сияқты басқа терминдер 1980 жылдарға дейін жиірек және басым қолданыста болды. 1948 жылғы Палестина соғысы кезінде Израиль мемлекеті құрылғаннан кейін, мандаттық Палестинаның еврейлері "израильдік еврейлер" деп аталды, олар Палестинадағы еврей ұлттық отанына негізделген еврейлік ұлттық өзіндігін дамытты, бұл саяси және идеологиялық қозғалыстан – сионизмнен туындады. 1950 жылдардың ортасына қарай "палестиналық" терминінің мағынасы өзгеріп, ол Израиль мемлекетінің азаматтары болмаған бұрынғы мандаттық Палестинаның арабтарын және олардың ұрпақтарын ғана білдіретін демонимге айналды, олар ерекше палестиналық араб ұлттық өзіндігін қалыптастырды. Қазіргі заманда "палестиналық" термині палестина халқының ұлттық демонимі болып табылады.

Географиялық тұрғыдан

"Палестиналық" сөзі Палестинамен байланысты адамдарды немесе нысаналарды сипаттау үшін сын есім ретінде қолданылуы мүмкін. Мұндай қолданыс мысалдарының бірі – "Палестина Талмуды", ол Иерусалим Талмудының тағы бір атауы. Бұл терминді үшінші ғасыр дағдарысы кезінде Палестинадан келген Пальмира әскерлерін сипаттаған Зосим, өзінің саяхаттарында өзін-өзі анықтау үшін қолданған Шамс ад-Дин әл-Макдиси және франк және православие крестоносшыларының үнемі қоныстануын сипаттаған Шартрлық Фулхер сияқты тарихи авторлар қолданған.

Заңдық тұрғыдан

Британ Палестинаға билік еткен кезеңде "палестиналық" термині Палестина аймағында туған немесе одан шыққан, немесе Палестина мандатының азаматы болған кез келген адамды білдіруі мүмкін еді. Бұл термин аймақтың барлық тұрғындарына – мұсылман, христиан және еврей шығу тегінен шыққандарға, сондай-ақ арабтар, дом халқы, самариялықтар, друздар, бедуиндер және Палестинаның дәстүрлі еврей қауымдастықтары, яғни Ескі Ишувқа дейін, олардың ата-бабалары сионистік көші-қон басталар алдында осы жерде тұрған – қатысты. 1948 жылғы Палестина соғысы мен Израиль мемлекетінің құрылуынан кейін "палестиналық" термині көбінесе Батыс жағалау мен Газада туған еврей емес қауымдардың өкілдеріне және Палестина мемлекетінің азаматтарына, соның ішінде кең Таяу Шығыста тұратын палестиналық босқындар мен әлемдегі палестиналық диаспораға қатысты қолданыла бастады. 1993 жылғы Осло келісімдерінде Палестина мемлекеті құрылғанға дейін, уақытша үкімет құрылғанша, араб Палестинасының қалған бөліктерін Иордания мен Египет басып алды. Батыс жағалау тұрғындары 1988 жылы Иорданиядан бөлінгенге дейін Иордания Корольдігінің азаматтары болды. Бұл, кейін "Иордан өзенінің Батыс жағалауы" деп аталған, басып алынған аймақтарды аннексиялаудың бір бөлігі болды. Ал Египет басып алған Газа секторының тұрғындары халықаралық жағынан мойындалмаған, Египеттің клиенттік "Барлық Палестина үкіметінің" азаматтары саналды. Газа секторының тұрғындары "Барлық Палестина үкіметі" таратылғаннан кейін елсіз қалды. Израильде, Израиль азаматтығын алған бұрынғы палестиналық еврейлер израильдіктер болып саналды, ал Израиль азаматтығын алған еврей емес палестиналықтар израиль арабтары деп аталды.

Этнографияда

Академиядағы "палестиналық" сөзі этнографтар, тіл білімі мамандары, дінтанушылар және тарихшылар Палестинадағы нақты бір субмәдениетті атау үшін кейде демоним емес, термин ретінде қолданылады. Осындай жағдайда, ол палестиналық араб ұлттық санасы бар немесе Палестинадағы еврейлер ғана емес, сонымен қатар Оңтүстік Леванттың барлық тұрғындары, оның ішінде друздар, домдар, черкестер және самариялықтар сияқты этникалық және діни азшылықтарды қамтиды, бірақ бедуиндерді (мәдени және тілдік тұрғыдан Араб түбегімен байланысты) қамтымайды.

Ұлттық болмыстың пайда болуы

Палестина арабтарының арасында ерекше палестиналық ұлттық сананың пайда болу уақыты мен себептері ғалымдардың келіспеушілігіне әкеледі. Кейбіреулер оны 1834 жылы Палестинадағы шаруалар көтерілісімен (немесе тіпті 17 ғасырдың басында) байланыстырады, ал басқалары оның Палестинаның мандаторлық кезеңінен кейін ғана пайда болғанын санайды. Бұл, палестиналықтардың өз-өзіне билік құруға деген ұмтылысы, сионизм еврей мемлекетіне әкеледі деген жалпы қорқыныш пен араб көпшілігінің жерінен айырылуы туралы алаңдаушылықты жергілікті газеттердің христиан және мұсылман редакторларының арасында қалыптастырды. «Филаштини» терминін алғаш рет 1898 жылы Халил Бейдас қасиетті жер туралы орыс еңбегін араб тіліне аударғанда қолданды. Содан кейін оның қолданылуы біртіндеп тарады, сондықтан 1908 жылы Осман империясының соңғы кезеңіндегі цензуралық бақылаудың жеңілдеуімен газеттерге жазған мұсылман, христиан және еврей тілшілері «Палестина халқы» (ahl/ahālī Filasṭīn), «Палестиналықтар» (al Filasṭīnīyūn), «Палестинаның ұлдары» (abnā’ Filasṭīn) немесе «Палестина қоғамы» (al mujtama' al filasṭīnī) деген терминдерді жиі қолдана бастады. Палестиналық ұлтшылдықтың уақытына, себептік механизмдеріне және бағытына қатысты әртүрлі көзқарастар қандай болмасын, 20 ғасырдың басында сионизмге қарсылық және палестиналық ұлттық сәйкестіктің күшеюінің дәлелі Палестинадағы араб тіліндегі газеттердің мазмұнында кездеседі, мысалы, «Аль-Кармил» (құрылған 1908 ж.) және «Филастин» (құрылған 1911 ж.). «Филастин» бастапқыда сионизмді сынға алуда Осман әкімшілігінің еврей иммиграциясын және шетелдіктердің көптеп келуін бақылаудағы сәтсіздіктеріне назар аударды, кейін сионистік жер сатып алудың палестиналық шаруаларға (فلاحين, fellahin) тигізген әсерін зерттей отырып, жерді иемдену және оның қоғамға тигізетін салдары туралы алаңдаушылық білдірді. Ол Палестина тарихын білдіретін археологиялық қабаттар – Киелі кітап, Рим, Византия, Омейя, Аббасид, Фатимид, Крестонос, Айюбид, Мамлюк және Осман кезеңдері – қазіргі палестиналықтардың жеке басын қалыптастырады, өйткені олар оны соңғы ғасырда түсінуде. Палестиналықтардың бірегейлігі ешқашан толық емес екенін, «арабизм, дін және жергілікті адалдық» маңызды рөл атқаратынын атап өткен Халиди, палестиналық ұлтшылдықты жақтаған кейбір экстремистердің тарихқа «анахронизм» жасап, шындығында «жаңағы заманауи» ұлтшылдық сананы кері оқып беруге тырысуына қарсы ескертеді. Халиди палестиналықтардың қазіргі ұлттық сәйкестігі 19 ғасырдың соңында Осман империясының халықтары арасында пайда болған ұлттық дискурстардан бастау алады деп санайды, бұл Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Таяу Шығыста қазіргі ұлттық мемлекеттердің шекараларын белгілеуден кейін күшейді. ]]Алматылық тарихшы Джеймс Л. Гелвин палестиналық ұлтшылдық сионизмге тікелей реакция болды деп санайды. Ол өзінің «Израиль-Палестина қақтығысы: соғыстың жүз жылы» атты кітабында: «Палестиналық ұлтшылдық соғыстар аралығында пайда болды, бұл сионисттердің көшіп келуіне және қоныстануына байланысты болды» деп жазды. Гелвин бұл факт палестиналық сәйкестікті заңдылықтан төмендетпейді деп айтады: «Палестиналық ұлтшылдықтың сионизмнен кейін және оған жауап ретінде дамығаны палестиналық ұлтшылдықтың заңдылығын ешбір жағдайда төмендетпейді немесе оны сионизмнен кем етпейді. Барлық ұлтшылдықтар «басқа» бір нәрсеге қарсылық білдіреді. Әйтпесе, кім екеніңізді нақтылаудың қажеті не? Барлық ұлтшылдықтар қайсысына қарсы екеніне байланысты анықталады». Барух Киммерлинг пен Джоэл С. Мигдаль 1834 жылғы Палестинадағы шаруалар көтерілісін Палестина халқының алғашқы қалыптасу оқиғасы деп санайды. 1516 жылдан 1917 жылға дейін Палестина Осман империясының билігінде болды, 1830 жылдан 1840 жылға дейінгі он жыл аралығында Осман империясының египеттік вассалы Мұхаммед Әли мен оның ұлы Ибрагим Паша Осман империясының басшылығынан табысты бөлініп, Мысырдан Дамаскқа дейін солтүстікке қарай таралған аумақты жаулап алып, өздерінің билігін бекітті. Палестина арабтарының шаруалар көтерілісі деп аталатын көтерілісі әскери міндеттілердің көптеп сұранысынан басталды. Жергілікті басшылар мен қалалардың беделділері дәстүрлі артықшылықтардан айырылғандарына наразы болды, ал шаруалар әскери міндеттілік өлім жазасынан аз ғана артық емес екенін жақсы білген. 1834 жылдың мамыр айынан бастап көтерілісшілер көптеген қалаларды, соның ішінде Иерусалимді, Хебронды және Наблусты басып алды. Ибрагим Пашаның әскері 4 тамызда Хебронда соңғы көтерілісшілерді жеңіп, орна...

Палестиналық болмысты жоққа шығару

Ертедегі христиандық сионизмнен бері палестиналық ұлттық сана жоққа шығарылатын сөздердің нысаны болды. "Халықсыз жер, жерсіз халық" деген тіркес 1843 жылы христиандық жаңартушы дін қызметкері тарапынан қолданылды. Бұл тіркес шамамен бір ғасыр бойы негізінен христиандық жаңартушылар қолданды, кейін еврей сионистерінің ұраны ретінде қабылданды, бірақ тарихшылар бұл мәселені даулап жүр. Израиль мемлекеті құрылғаннан кейін, Израильдің премьер-министрі Голда Меирдің "Палестиналықтар деген есім болған жоқ. Палестина мемлекетімен тәуелсіз палестиналық халық қашан болды? Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін ол Сирияның оңтүстігі болды, содан кейін Иорданияны қамтитын Палестина болды. Палестинада өзін палестиналық халық деп санайтын халық болған жоқ, біз оларды қуды да, жерлерін тартып алдық. Олар мүлде болған жоқ" деген сөзі жиі қайталанатын сөздердің біріне айналды. Бұл 1969 жылдың 15 маусымында "The Sunday Times" газетінің бас редакторының орынбасары Фрэнк Джайлзбен өткен сұхбаттың бір бөлігі болды, ол Алты күндік соғыстың екінші жылдығына орай ұйымдастырылған. Бұл палестиналық ұлттық сананы жоққа шығарудың ең танымал мысалы болып саналады және палестиналық тарихты жоққа шығаруды көрсету үшін және палестиналықтардың Израильде көрінбейтіндей сезінуін бейнелеу үшін жиі қолданылады. 2023 жылы Израильдің 2022 жылғы оңшыл коалициялық үкіметіндегі қаржы министрі Безалель Смотрич палестиналық ұлттық сананы жоққа шығаруды қайталады.