Кіріспе
17 ғасырдағы Джордж Вильерстің, Букингемнің 2-ші герцогының "Репетиция" пьесасы Джон Драйденге және жалпы алғанда Реставрация трагедиясының үкімді және тым амбициялық театрына бағытталған сатирикалық пьеса болды. Пьеса алғаш рет 1671 жылы 7 желтоқсанда Корольдік театрда қойылып, 1672 жылы анонимді түрде жарияланды, бірақ оны Джордж Вильерс, Букингемнің 2-ші герцогы және басқалар жазған. Бірнеше адам серіктес ретінде ұсынылды, соның ішінде Сэмюэл Батлер, Мартин Клиффорд және Томас Спрат, Корольдік қоғамның негізін қалаушы және кейіннен Рочестер епискобы. Пьесада Бейс есімді драматургтің пьесасын сахналауға тырысқаны туралы айтылады. Ол қойылатын пьесаның барлығы дерлік қаһармандық драмалардың үзінділерінен құралған. "Бейз" деген ат лауреат ақынның атымен берілген. Бұрынғы ақын Уильям Дэвенант болды, Дэвенант сахналық қойылымдар мен кейіпкерлердің ерекше жарқын сөйлеуімен (мысалы, Родостың қоршауы) ойнады. Алайда, пьеса кезінде лауреат ақын Драйден болды, ал пьесадағы үзінділердің көпшілігі Драйденнің көтерілістері. Атап айтқанда, Драйденнің ең танымал пьесасы болған Гранаданы жаулап алу (және оның алғы сөзі "қаһармандық драма" деп аталды) - бұл Бэкингемнің пародиясы. Драйден "Гранаданы жаулаудан" басқа да ерлік драма жазған. Ол осы салада соншалықты жемісті болды, Мартин Клиффорд оны "өзінен-өзі ұрлауда" деп айыптады. Алайда "Гранаданы жаулап алу" кітабының бастырып шығарылған нұсқасының алғы сөзінде "Гранаданы жаулап алу" кітабының осындай мақсатқа жетуінің себебі келтірілген. Онда Драйден драматург әріптестерін азғын кейіпкерлері мен төмен сезімдері үшін сөгіп, театрдың жаңа түрін - батырлық драмасын ұсынады. Бакингемнің пьесасы, белгілі бір мағынада, оған қарсы шыққан ескі театр. "Репетиция" романында режиссер/автор жаңа пьесаны қоюға тырысады, ол актерлер мен сыншыларға олардың істегендерінің маңыздылығы туралы мүмкін емес және ақымақтық нұсқаулар береді. Репетиция Драйденді ашуландырды, ал сатираны саяси себеп немесе әсерсіз көру мүмкін емес. (Дриден сатираны ұмытқан жоқ, ол Бэкингемді өзінің Абессалом мен Ахитофелдегі Зимридің кейіпкеріне айналдырды.) Алайда оқырмандар мен көрермендер үшін ең қызықтысы - Бэкингемнің Драйден пьесаларының өркөкіректігін тиімді түрде бұзатыны. Драйденнің сөздерін контекстінен алып, біріктіру арқылы Бэкингем олардың бастапқыда қандай сезімдермен байланысты болса да, оларды бұзады және олардың табиғи ақымақтығын ашып көрсетеді. Бұл пьесаның арқасында ерлік драмасының аяқталғаны айтылады, бірақ ұзақ уақыт бойы бұл жүзеге аспады. Егер "қаһармандық драма" Драйденнің тек қана қаһармандық рухтағы жазбалары деп түсінілсе, онда "Репетиция" сәтті болды. Драйден "Репетиция" жарық көргеннен кейін де ұзақ уақыт бойы батырлық драмасын жасай алмады немесе оны жасауға ниеттенген жоқ. "Репетиция" немесе Элизабет Барридің актерлік қабілеті арқылы танымал болған ол трагедияның әсері қандай болмасын, Драйденнің батырлық драмасының классикалық кейіпкерлерінен бас тарту болды. Алайда, аузынан мүмкін емес жоғары моралдық сезімдерді шығаратын және мүмкін емес экстравагантты әрекеттерді жүзеге асыратын асыра айтылған кейіпкерлері бар жаңа пьесалар 1740-жылдарға дейін жазыла берді (мысалы, Генри Кэридің Хрононхотонтологтарын қараңыз). Шын мәнінде, абсурдты жоғары өрнектілік пен сезімге деген үрдіс соншалықты күшті болды, Ричард Бринсли Шеридан "Репетиция" пьесасын қайта өңдеді, "Сыншы" (1779), мұнда мақсат театр сын-пікірінің өркендеген маңызы мен прозасы болды. Біршама, пьесаның пьесадағы пародикалық түрі Шекспирдің "Жазғы түннің арманы" пьесасындағы пантомима пьесаларының сатирасына және қазіргі Мел Брукс фильмінің (соңырақ сахналық мюзикл) продюсерлеріне дейін барады. "Репетиция" пьесасының XVIII ғасырдағы басылымдарында Бакингем мен оның әріптестері өз жұмыстарында айтқан қалпына келтіру пьесаларын анықтайтын кілт бар. Кілт Бакингемнің өз қолынан шыққан, бірақ оның авторы Морфью Бриско. Бриско кілті кейбір нақты мәліметтерді қамтиды, бірақ кемшіліктері де бар. Кейіннен түсіндірмешілер оны жақсартуға тырысты.
The Rehearsal was a satirical play aimed specifically at John Dryden and generally at the sententious and overly ambitious theatre of the Restoration tragedy. The play was first staged on 7 December 1671 at the Theatre Royal, and published anonymously in 1672, but it is certainly by George Villiers, 2nd Duke of Buckingham and others. Several people have been suggested as collaborators, including Samuel Butler of Hudibras fame, Martin Clifford, and Thomas Sprat, a Royal Society founder and later Bishop of Rochester. The play concerns a playwright named Bayes attempting to stage a play. The play he is going to put on is made up almost entirely of excerpts of existing heroic dramas. The name "Bayes" indicates the poet laureate. The previous poet laureate had been William Davenant, and Davenant did stage spectacles and plays with exceptionally bombastic speeches from the heroes (e. g. The Siege of Rhodes). However, the poet laureate at the time of the play was Dryden, and most of the excerpts in the play within a play are liftings from Dryden. In particular, Dryden's The Conquest of Granada, which had been his most popular play (and the one whose preface had defined "heroic drama"), is the play Buckingham parodies. Dryden had written other heroic drama aside from The Conquest of Granada. In fact, he had been so prolific in that vein that Martin Clifford accused him of "stealing from himself." The reason that The Conquest of Granada was such a target, however, is the Preface to the printed version of The Conquest of Granada. There, Dryden scolds his fellow dramatists for having immoral heroes and low sentiments, and he proposes a new type of theatre, the heroic drama. Buckingham's play is, in a sense, the old theatre biting him back. In The Rehearsal, a director/author attempts to put on a new play, and he lectures his actors and critics with impossible and absurd instructions on the importance of what they are doing. The Rehearsal infuriated Dryden, and it is not possible to see the satire without some political cause or effect. (Dryden would not forget the satire, and he made Buckingham into the figure of Zimri in his Absalom and Achitophel.) However, for readers and viewers what was most delightful was the way that Buckingham effectively punctures the puffed up bombast of Dryden's plays. By taking Dryden's own words out of context and pasting them together, Buckingham disrupts whatever emotions that might have gone with them originally and exposes their inherent absurdity. The play is credited with putting an end to heroic drama, but, in the long run, it did not. If "heroic drama" is understood only as the writings of Dryden in an heroic vein, then perhaps The Rehearsal was a success. Dryden was unable or unwilling to pursue heroic drama for long after The Rehearsal came out. Whether The Rehearsal or the she tragedy made popular by the acting of Elizabeth Barry did it, there was a turn away from the Classical heroes of Dryden's heroic drama. However, new plays with exaggerated heroes who mouth impossibly high sounding moral sentiments and accomplish impossibly extravagant actions continued to be written through to the 1740s (see, for example, Henry Carey's Chrononhotonthologos). In fact, the trend toward absurdly lofty bombast and sentiment was so strong that Richard Brinsley Sheridan reworked The Rehearsal for his play, The Critic (1779), where the target was the inflated importance and prose of theatre criticism. To some degree, the parodic form of a play within a play goes back to Shakespeare's satire of pantomime plays in A Midsummer Night's Dream and forward to the contemporary Mel Brooks film (and later stage musical) The Producers. Eighteenth century editions of The Rehearsal contained a Key that identified the Restoration plays to which Buckingham and his collaborators allude in their work. The Key was originally attributed to Buckingham himself, but is actually the work of Morphew Briscoe. Briscoe's Key contains some accurate information, but also has deficiencies. Later commentators have worked to improve upon it.
Таңбалар тізімі
Бірінші басылымнан көшіріліп алынған, бірақ қазіргі заманғы орфографияға бейімделген.
Бірінші акт, бірінші сахна
Джонсон мен Смит, ауылдан қалаға жаңа ғана келген, кездейсоқ кездесіп, қазіргі уақытта көрсетіліп жатқан жаңа пьесалар туралы әңгімелесе бастайды. Жаңа пьесаның авторы және режиссері Бейс пайда болып, өзінің туындысының ұлылығымен мақтанып, екі адамға оны таныстырады. Бастапқы материалға шабыт таппаған Бейс, барлық идеяларын сол заманғы түрлі эпостар мен пьесалардан, сондай-ақ Сенека мен Плиний сияқты классиктерден көшіріп алады. Туындысын көрсетуге құштар Бейс, Джонсон мен Смитті репетицияға шақырады. Үшеуі репетиция сахнасына келгенде, актерлер рөлдерін қалай ойнау керектігін түсінуге тырысып жатқанын көреді. Бейс, пьесада не болып жатқанын Смит пен Джонсонға түсіндіру үшін, сондай-ақ актерлерге нұсқау беру үшін үнемі араласады. Пьесада логика мен байланыс болмағандықтан, Смит Бейстен сюжет туралы жиі сұрайды. Бірақ Бейс, Смит елде тым ұзақ болғандықтан түсінбейтінін айтады. Джонсон Бейсті ынталандырады, себебі ол пьесаның әлгірлігін көріп, жақын досы Смитті қынжыртуды қалайды. Бейстің пьесасының бір ұсынылған прологы немесе эпилогінде Күндеуіл мен Шаңқай кейіпкерлері көрінеді, олар көрермендерді қорқытады. Пролог абсурдты, Смит тағы да Бейстен не болып жатқанын сұрайды. Бейс өзін және пьесаны "жаңа стильде жазу" деп қорғайды. Басында Смит сын айтып тұрғанын түсінбеген Бейс, барлық сұрақтарға тек ғылыми сауал ретінде жауап береді, ес білдіретін сұрақтарға емес.
ІІ акт, І сахна
Бейз өзінің пьесасын таныстырып, оның екі адамның бірін-біріне сыбырласуымен басталатынын айтады. Мақтанғақ драматург олардың саясаткерлер екендігіне және мемлекеттік істер туралы ашық сөйлеуге құқығы жоқ екендігіне сілтеме жасап, сыбырласуды қажетті деп түсіндіреді. Бірақ кейін олардың Брентфордтың екі патшасына қарсы қастандық жоспарлап жатқаны белгілі болады, ал Бейс патшалардың болашақтағы құлауын алдын ала көрсетуді көздейді.
Екінші акт, екінші сахна
Екі патша қол ұстасып сахнаға кіреді. Олар бұрынғы сахнада болмағандықтан, Смит тағы да сұрақ қояды, шеруші мен дәрігердің арасындағы сыбырласу туралы әңгіме бастайды. Бейз актерлерді ертерек кіру керек деп кінәлайды.
ІІ акт, ІІІ сахна
Тағы бір жаңа актер Принц Гюти рөлінде пайда болады және бірден ұйықтап қалады, бұл оның Клорисқа деген махаббатының белгісі деп есептеледі. Кейін актриса кіреді, ол Принц Гютидің сүйіктісі ретінде таныстырылады, оны ол "жалындаған комета" деп сипаттайды. Принц Гюти тағы ұйықтап кетеді, сосын кенет оянып, "мәселе" шешілгенін жариялайды. Бейстен басқа ешкім "мәселе" не екенін білмейді. Сұрақ қойғанда, Бейс бұл жаңа стильде жазу екенін, онда адам өзін түсіндіруге міндетті емес дейді.
ІІ акт, IV сахна
Бір-бірімен сыбырласып тұрған құдайлар қайта оралады, алғашқы сахнадағы сыбырлары естіліп қалды деген қорқынышпен. Бейздің сөзіне қарағанда, бұл көрініс көрермендерге бизнесмендердің бизнесті қалай талқылау керектігін көрсетуге арналған. Қиын жағдайға түскендеріне байланысты, екі актер қылыштарын шығарып, екі таққа таласады; бұл осы екі адамның патшаларды құлатып, енді жаңа патшалар болғанын білдіреді. Олар жеңіспен кетеді.
Екінші акт, V сахна
Төрт әскери актерлер кіріп, бір-бірін өлтіреді. Өлгеніне қарамастан, олардан орнынан тұрып, қиын би орындау талап етіледі. Бейз олардың билеуін қорлай сынайды. Актерлер бұл музыкамен билеуге шағымданады, себебі ол жылдам басталып, баяу аяқталады. Бейз оларға қалай жасау керегін көрсетуге тырысады, бірақ бетімен құлап, мұрнын сындырып алады.
ІІІ акт, І сахна
III акт Бейстің бұрынғы құлаудан алған жарақатынан кейін басталады, содан кейін ол Джонсон мен Смитке әр актіні бимен аяқтауды жоспарлап отырғанын айтады. Бейс сосын өзінің жазу стилін сипаттап, пьесасының кейбір сахналары сюжетке тікелей қатысы болмауы мүмкін екенін, бірақ "зейінге толы" және жазудың "жаңа үлгісінде" өте танымал екенін қосады. Шындығында, пьеса неғұрлым жалғаса берсе, соғұрлым түсініксіз болады, ал Бейс оны одан да қатты қорғайды. Әңгімеде Бейстің театр орындарын толтыру үшін "әндер, әуестер мен билер" сияқты амалдарды қолдауын айтуы жалғасады. Соңында, Бейс өзінің пьесасын "сынақ тасы" деп атайды және оның реакциясын бақылап, кез келген адамның мінезін анықтай алатынын мәлімдейді.
ІІІ акт, ІІ сахна
Пьесаның 2-ші сахнасында 3 негізгі сюжеттік оқиға бар: құпия өлім, балықшы/ханзада тұспалдастығы және аяқ киім/махаббат оқиғасы. Сахна біреудің қайтыс болғанын хабарлаумен басталады, бірақ кімнің өлгені нақты белгісіз. Корделио түсіну қиын хабар жеткізеді, көрермендердің түсінетіні – бір патшалықтан естіген сөз арқылы екінші патшалықтан жеткен хабар бойынша біреу өлгендігі ғана, ол да түсініксіз. Смит Бейестен өлген адамның кім екенін сұрайды, ал Бейес кейіпкерді атаудан бас тартады, тіпті "ол" әлі де тірі болуы мүмкін екенін айтады. Күдікті өлтіруші – балықшы, ханзада Сұлу Жүздің әкесі деп ойлаған адам. Бейес көрермендері ханзаданың балықшы тәрбиелеген бала екенін біледі деп есептейді, бірақ бұл ақпарат бұрынғы сахналарда айтылмаған. Содан кейін ханзада өзінің балықшының ұлы емес екенін біледі. Ол бұған ашуланып, заңды емес баладан гөрі балықшының ұлы болғанды жақсы көретінін айтады. Принц Вольций барменнің қызына ғашық болады, бірақ ол оның қылықтарына жауап бермейді. Ол махаббаты туралы және махаббатқа шалдыққан сезімі туралы айта келіп, аяқ киімін киеді. Ол аяқ киім кию процесіне екінші мағына береді. Аяқ киім кию процесі = шешім қабылдау қиындығы. Бейес, Джонсон және Смит бұл мәселені нағыз күрес сияқты талқылайды. Сахна Бейестің ерекше белгісі – бимен аяқталады.
IV акт, І сахна
Бұл сахна жерлеуге арналған. Жерлеу рәсімі - теңізде суға батып кеткен, Ларделла есімді жаңадан құрастырылған кейіпкердің жерлеуі. Бейз оның ағасы Драукансирді де ойлап тапты, ол өте қаһарлы жауынгер, пьесадағы батыр, ол "өз сүйіктісін қорқытады, патшаларды тілге келтіреді, әскерлерді шатастырады және жақсы мінез-құлыққа, әділдікке немесе санына қарамастан, қалағанын істейді" (4.1). IV актінің I көрінісі Бейздің Ларделладан жазған хатын оқып беруімен басталады, ол оның соңғы сөздері ретінде жазылған, оны өзінің туысы, патшаға жолдау үшін. Бұл соңғы хат - өзін мәңгілікке "көңілсіз арары" сияқты бейнелейтін күлкілі метафора, ол патшаны өмірінің соңына дейін мазалап, қуантады. Екі узурпатор да Ларделланы жақсы көреді және онысыз өмір сүруден гөрі өздерін-өздері пышақтауға бекінеді. Алайда, Паллас араласып, Ларделланың тірі екенін және жерлеу орнына той жасау керектігін хабарлайды. Көріністің әдемілігіне Паллас шарапқа толы сүңгі, қақпағында пісірілген нан және ірімшіктен жасалған қалқанды ұсынады. Бұл "қуаныш тойы" Драукансирдің келуімен тоқтатылады. Ол узурпатордың шарап тостағандарын тартып алады және оған кедергі келтіруге тырысқандарға қауіп төндіреді: "Кімде-кім осының бір тамшысын ішуге батылы бар, мен оның ішу қабілетін жоқ етемін деп ойлаймын. Мен ішіп, дем алып, мақтанып, үлкен болып көрінемін, және мен мұның бәрін батылдықпен жасай аламын."
Act IV Scene I begins with Bayes’ reading of a letter that he wrote from Lardella as her final words, to be written to her cousin, the King. This final note is a ridiculous metaphor comparing herself to a "humble bee" forever to buzz around in the after life, essentially haunting the king for the rest of his life. The two usurpers both loved Lardella, and are determined to stab themselves rather than live without her. However, Pallas intervenes and informs them that Lardella is actually alive and they should have a banquet in place of the funeral. To add to the ridiculous scene, Pallas presents a lance full of wine, a pie in her helmet, and a buckler made of cheese. This "nuptial banquet" is then interrupted by Drawcansir's arrival. He snatches the usurper's bowls of wine, threatening anyone who would try to prevent him: "Who e'er to gulp one drop of this dares think I'l stare away his very pow'r to drink. I drink, I huff, I strut, look big and stare, And all this I can do, because I dare."
IV акт ІІ сахна
Бейз келесі сахнаны ұсынады, онда Принц Пэттимен және Принц Вольсиус екі түрлі әйелді сүйгендіктен дауласады. Олар қайсысының әйелі жақсырақ екеніне таласады. Бейз өзінің өлең жолдарының қаншалықты тамаша екені туралы үнемі пікір білдіреді. Пэттимен Вольциймен бірдеңе туралы сөйлескім келетінін айтады. Вольций тыңдайтынын жауап береді, бірақ Пэттименнің махаббаты өзінікінен артық емес екенін мәлімдейді. Пэттимен мен Вольций өзара махаббаттарының ұлылығын айтысып, пікір алмаса бастайды. Олар өздерінің махаббаттары құдайлық деңгейде екенін, тіпті құдайлардың өзі олармен теңесе алмайтынын жариялайды. Олардың салыстырулары өте шектен тыс және қисынсыз. Партенопа – Принц Вольций сүйетін әйел, ал Клорис – Принц Пэттимен сүйетін әйел. Сахнаның соңында дау толыққанды шешілмейді, себебі Бейз перукасын түсіріп алады. Джонсон сахнаның неге кенеттен тұтас өлеңмен берілгенін таңғалады, ал Бейз бұл тақырыптың қара прозаға лайық емес екенін жауап береді. Бейз өзінің өлеңдерінің ұлылығы үшін өзін-өзі мақтап, құттықтап отырады.
V акт
V актінің басында Бейс көптеген кейіпкерлерді, соның ішінде екі билеуші патша, төрт кардинал және екі ханзада, сондай-ақ ғашықтарды таныстырады. Екі кардинал басқалардан өзгеше киінген, бірақ Бейс бұл не үшін екенін түсіндірмейді. Содан кейін Бейс Амариллис жағдайды өте жақсы түсіндіргенін мақтанышпен айтады. Амариллис екі сөз айтады да, дереу музыкамен үзіледі. Мүжіл патшалар нағыз патшалардың келе жатқанын сезінеді де, қашуға шешім қабылдайды. Содан соң, заңды патшалар ән салып, бұлттармен төмен түседі, құдайдан берілген биліктерінің символы ретінде. Бейс патшалардың мәнін олардың өлеңмен сөйлеуі арқылы көрсетуге тырысады. Бірақ патшалардың сөзі түсініксіз, мағынасыз. Сөз соңында скрипкашылар шығып, патшалар "коранто" ойнайтынын хабарлайды. Ал скрипкашылар мүлдем басқа әнді орындайды. Смит патшалардың сөйлеу әдісінің шатастыратын екенін айтады. Бейс өзін қорғайды, олардың бұлттан түскендіктен рифмамен сөйлеуі керек дейді. Патшалар "маңызды кеңес" алдында би билеуді талап етеді. Патшалардың әскері соғыс жақындап келе жатқанын ескерту үшін келеді. Патшалар оларға жалақы төлейді, ал Амариллис қайтадан сөйлеуге тырысқанда, әскерге жіберілген ақша үшін дау-жанжал шығады. Патшалар қашады. Осы сәтте Бейс Джонсон мен Смитке қарсы пьесасын қорғауға тырысады. Бұл пьесаның аралықтарында болады. Олар жекпе-жек сахнасы туралы әңгімелейді, ал Бейс жақын арада болатынын айтады. Жекпе-жек сахнасы – нағыз соғыстың мазақтап көрсетілуі, өйткені соғысқа қатысуға тиіс екі актердің бірінің қолында лютня, екіншісінде қылыш бар. Олар соғысты речитатив түрінде жүргізеді, әрқайсысы үлкен армиялардың болашақ шайқасын жырлайды. Бейс шайқастың би түрінде тоқтатылатынын айтады. Ай тұтылу сияқты, Ай өзінің жамылғысымен жасырынып, Жерді пайда болуға шақырады. Көп ұзамай Күн де оларға қосылады. Олар билейді. Бейс тұтылуды тоқтатуды бұйырады, содан кейін тағы бір шайқас басталады. Бейс шайқасқа қатысты командалар береді. Кейбір сарбаздар атқа мінген күйінде шайқасады, ал бір адам, Драукансир, екі жақтың барлығын да өлтіреді. Содан кейін Драукансир өзінің қаншалықты шебер жекпе-жекші екені туралы қысқаша монолог айтады. Ол мыңдаған адамды өлтіргенін және өзін әдебиеттегі басқа батырлардан күштірек санайтынын мәлімдейді. Ол сахнадан шығып кетеді. Джонсон мен Смит өлген кейіпкерлерді сахнадан шығару мүмкін емес екенін айтады, себебі оларды шығаруға ешкім жоқ. Бейс мұны күлкілі деп санайды, өйткені олар шынымен өлмеген, сондықтан ол сарбаздарға сахнадан кетуге бұйрық береді, себебі көрермендер олардың өлмегенін біледі, содан кейін ол "Мырза"мен сөйлесу үшін шығады. "Піл сүйегі". Джонсон мен Смит ол қайтып келместен бұрын кетеді. Бейс және актерлер қайтып келеді, Бейс ер адамдардың қайда кеткенін ойлап, оларды іздеуге барады. Актерлердің бірі Бейс қалдырған қағазды оқиды, бұл тағы бір "сюжеттік өріс". Бұл актерлер кешкі асқа кетеді. Бейс қайтадан кіреді, ол мырзаларды таба алмады. Содан кейін ол оларды пьесаны ерте тастап кеткендері үшін мазақтайды. Сахна жетекшісі кіреді де, басқа актерлердің тегіс шығып кеткенін хабарлайды. Бейс ашуланып, актерлердің қаншалықты жаман екені туралы айқайлай бастайды. Ол пьесаны басқа театрға сатқысы келетінін айтады. Ол пьесаны өзімен бірге алып кетуге бел буады. Содан кейін қалған актерлер қысқаша биден кейін кешкі асқа барады. Эпилогта бұл пьесаның ешқандай сюжеті жоқ екені айтылады. Сонымен қатар, ақыл-ой да жоқ. Қалғаны сол кездегі пьесалардың күлкілі және мағынасыз екеніне өкініш білдіруден тұрады. Эпилогта бұдан былай мұндай пьесалар жазылмауына үміт білдіріледі.