Кіріспе

Пакистандық зорлаудан аман қалған және адам құқықтары жөніндегі белсенді Мухтаран Биби (; 1972 жылы туған), қазір Мухтар Маи деп танылады. Жергілікті дәстүр бойынша, зорталғаннан кейін өзін-өзі өлтіруі тиіс болғанмен, Маи үнсіз қалмай, зорлаушыларына қарсы сотқа жүгінді, бұл мәселе отандық және халықаралық БАҚ-тарда кеңінен жарияланды. 2002 жылдың 1 қыркүйегінде терроризмге қарсы сот алты адамды, оның ішінде төрт зорлаушыны, зорлау қылмысы үшін өлім жазасына кесті. Бірақ 2005 жылы Лахор жоғары соты «жеткіліксіз дәлелдер» деген сылтаумен алты зорлаушының бесеуін босатып, ал қалғанының жазасын өмір бойына бас бостандығынан айыруға ауыстырды. Маи мен үкімет бұл шешімге шағымданып, Пакистанның Жоғарғы сотын ақталуды тоқтатуға және шағымды қарау үшін отырыс өткізуге мәжбүр етті. 2011 жылдың сәуір айында Жоғарғы сот төрт адамның ақталуын жойды, бірақ қалған бесеуінің ақталуын күшінде қалдырды. Мухтаран Бибидің адвокаты мен жақтастары үкімге шағымдануды жоспарлап отыр. Оқиғадан кейін Маи мен оның отбасы мен достарының қауіпсіздігіне қауіп төніп тұрғанына қарамастан, ол Пәкістанда және басқа елдерде әйелдер құқығын қорғаушы болып белсенділік танытады. Ол Пәкістанның ауылдық аймандарындағы әйелдерге көмектесу және білім беру мақсатында «Мухтар Маи» әйелдерге көмек көрсету ұйымын құрды. 2007 жылдың сәуір айында Маи Еуропа Кеңесінің Солтүстік-Оңтүстік сыйлығына ие болды. 2005 жылы «Glamour» журналы оны «Жыл әйелі» деп таныды. 2006 жылғы «The New York Times» газетінің мәліметінше, «Оның өмірбаяны Франциядағы ең көп сатылған үшінші кітап, оның өмірі туралы фильмдер түсірілуде. Ол Лора Буш және Францияның сыртқы істер министрі сияқты саяси қайраткерлердің мақтауына ие болды». Алайда, 2007 жылдың 8 сәуірінде «The New York Times» газеті Маи Пакистан үкіметі мен жергілікті феодалдар тарапынан жасалған қауіп-қорқыныштан өміріне қауіптеніп жүргенін хабарлады. Пәкістанның бұрынғы президенті Первез Мушарраф жеке блогында 2005 жылы оның қозғалысына шектеулер салғанын мойындады, өйткені оның жұмысы мен жариялылығы Пәкістанның халықаралық беделіне нұқсан келтіруі мүмкін деп қорқыпты.

Зорлау оқиғасы

Майдың 12 жасар інісі Абдул Шакур Татланы (немесе Шакур Татланы) үш балуч мастои жігіті ұрлап кеткен. Оны қант өсіретін жерге алып барып, топ-топ болып зорлап, бірнеше рет жыныстық қатынасқа түсті. Бала оқиға туралы үнсіз қалмағанына байланысты, оны мастоилық Абдул Халиктің үйінде ұстады. Полиция тергеуге келгенде, Шакурды сол кезде 20 жасқа толған Халиктің әпкесі Салма Насиенмен қарым-қатынаста болғаны үшін айыптапты. Шәкүр неке адалдығын бұзуда айыптап тұтқындалған, бірақ кейін босатылған. Кейінгі сот процестерінде Шакурды зорлағандар содомия қылмысы үшін айыпты деп танылып, бес жылға бас бостандығынан айырылды. Мастои тайпасының кеңесі (джирга) Шәкүрдің Насинмен болған қарым-қатынасына қатысты бөлек жиналды. Олар Шакур Насиенге, ал Май Мастоиға үйленсін деген қорытындыға келді. Ауыл тұрғындары неке адалдығын бұзуды неке адалдығын бұзумен жазалау керек деген сенімге байланысты бұл қорытындыны қабылдамады. Май Мастои тайпасынан ағасының әрекеті үшін кешірім сұрауға шақырылды. Ол келген кезде оны жақын маңдағы қораға сүйреп әкетіп, төрт мастои жігіті оны зорлап, жазалау үшін тағы 10 адам қарап тұрды. Зорлаудан кейін оны ауылды жалаңаш жүріп өткерді. Оның киімдері сотқа дәлел ретінде ұсынылды, Мұхтарханның медициналық тексерісі мен киімдерінің химиялық талдауынан кейін кем дегенде екі сперма дақ табылды.

Медиа қамту

Келесі күндері оқиға Пәкістанда басты жаңалыққа айналды және бірнеше ай бойы солай қалды. 3 шілдеге қарай BBC осы оқиғаны қамтыды. 2002 жылдың 15 шілдесінде Time журналы осы іске қатысты материал жариялады.

Үкіметтің реакциясы

Пәкістан Үкіметі 2002 жылдың 5 шілдесінде Мухтаранға 500 000 рупия (4518 АҚШ доллары) мөлшерінде ақша сыйлады. Мухтаран, оған чек тапсырған Әйелдерді дамыту министрі Аттия Инаятуллаға "үкімет көмектеспегенде, өзіне қол жұмар едім" дегенін мәлімдеді.

Шығу-бақылау тізімі

2005 жылдың 10 маусымында, Amnesty International ұйымының шақыруымен Лондонға ұшуға дайындалып жатқан Мухтаран Пакистанның Шығуды Бақылау Тізіміне (ECL) енгізілді – бұл елден шығуға тыйым салынған адамдардың тізімі. Бұл қадам Пакистанда және әлем бойынша наразылық тудырды. Парвез Мушарраф Австралия мен Жаңа Зеландияда болды, бірақ ол баспасөзге Мухтаранды «Пакистанның жаман бейнесін көрсетпеу үшін» қара тізімге енгізгенін мойындады. Пакистан Мухтаранның анасы ауырғандықтан (бірақ ол ауырмаған) АҚШ-қа барудан өзі бас тартқанын мәлімдеді, бірақ Мушарраф бұл жалған екенін итермеледі. 2005 жылдың 12 маусымында үкімет Мухтаранды Лахорға шақырып, провинциялық мәжіліс депутаты Шагуфта Анвармен кездесуге, содан кейін Исламабадқа президент кеңесшісі Нилофер Бахтиармен кездесуге бұйырды. Мухтаран сапардың мақсатын білмейтінін, бірақ «Шагуфтамен және Исламабадта премьер-министрдің кеңесшісімен» кездесетінін айтты. Ол Меерваладағы үйіне тағайындалған полиция қызметкерлерін сынады, олар өзінің және отбасының өмірін қиындатқанын, ал көмекшісі Насимге Мухтаранның үйінен шығуға рұқсат берілмегенін мәлімдеді. Сонымен қатар, жергілікті полиция одан паспортын тапсыруды талап етіп отырды, бұл Солтүстік Америкадағы пакистандық дәрігерлер ұйымының Мухтаранды Пакистандағы әйелдер мен адам құқықтарының жағдайына арналған конференцияға қатысуға шақырған уақытына сәйкес келді. Мухтаран «Менің ойымша, үкімет менің сол конференцияға қатысқанымды қаламайды, сондықтан менің атым Шығуды Бақылау Тізіміне енгізілген болуы мүмкін» деді. 13 маусымда Лахордағы бас министр үйіндегі түскі асқа қатысқаннан кейін, ол Бахтиардың хатшысымен бірге Исламабадқа жол тартты, хатшы оны «сүйемелдеуге» тағайындалған еді. Мухтаранның Лахорға сапарының мақсатын білу үшін оған хабарласуға тырысты, бірақ оның ұялы телефоны сағаттар бойы жауап бермеді. 2005 жылдың 14 маусымында Исламабадта өткен баспасөз конференциясында Мухтаран өзінің атын Шығуды Бақылау Тізімінен алып тастауды талап етті және оны қорғау үшін тағайындалған көптеген полиция күштері салдарынан «де-факто үй қамауында» екенін айтты. Пакистандық құқық қорғаушы Асма Жахангир Мухтаранның Исламабадқа әкетілгенін, оған қатты наразылық білдірілгенін және Мушаррафтың оған қатты ашуланғанын растады. Ол жылап, құпия жерге жеткізілді және адвокатына, соның ішінде өзіне хабарласуға тыйым салынды. Жахангир Мухтаранның заңсыз қамауда екенін мәлімдеді.

Паспорт тәркіленді

2005 жылғы 19 маусымда The New York Times газетінің тілшісі Николас Д. Кристоф Майдың Исламабадтағы АҚШ елшілігінен АҚШ визасымен мөрленген паспортымен оралғаннан кейін, Мушарраф үкіметі оның паспортын "тәркілегенін" хабарлады. Олар оның АҚШ-қа саяхаттауға құқылы екенін айтып, оның атын ECL тізімінен шығарды, осылайша ол елден шығу мүмкіндігінен айырылды. Пакистанның Daily Times газетіндегі Халид Хасанның мақаласында үкіметтің әрекеттері "ақылға сыймас" және "дөңгелектеп жасалған" деп бағаланып, либералды "идеалдарын" іспен қолдауға "үлкен сәтсіздікке" ұшырағаны айтылды. Май Исламабадта болған оқиға туралы, АҚШ визасына берген өтінішін қайтарған кездегі жағдай туралы және оның паспортын кім алып кеткені туралы әңгімелеуден бас тартты. 2005 жылғы 27 маусымда Мухтаранның паспорты оған қайтарылды. 2005 жылғы 29 маусымда Мушарраф өзінің ресми сайтында "Мухтаран Май қалаған жеріне барып, қалаған кісісімен кездесіп, қалағанын айтуға еркін" деп жазды.

Терроризмге қарсы соты

Мұхтарханға шабуыл жасағандар және оны зорлауға қатысқан, со-аталған панчаяттың мастоилары 2002 жылы Дера Гази Хан терроризмге қарсы соты (АТС) тарапынан өлім жазасына кесілді. Бұл жағдайда АТК орынды деп танылды, себебі мастоилар Мұхтарханның Татла руын және аймақ тұрғындарын қорқытып, үркітіп келді (және қазір де қорқытуда). Сот алты адамды (төрт зорлаушы және екі ауылдық қазылар алқасының мүшесі) кінәлі деп танып, 2002 жылдың 1 қыркүйегінде өлім жазасына кесті. Тағы сегіз күдікті босатылды. Май 2002 жылдың 3 қыркүйегінде босатылған сегіз адамның ақталуына қарсы Лахор жоғары сотының Мултан тармағына шағым түсірді.

Апелляциялық шағым және Лахор жоғары соты

3 наурызда Лахор жоғары соты «жеткіліксіз дәлелдер» негізінде алдынғы сот шешімін күштен шығарды, нәтижесінде өлім жазасына кесілген алты адамның бесеуі ақталды. Пәкістан үкіметі ақтау туралы шешімге шағымдануға бейімделді, ал Мухтаран соттан бұл бесеудің босатылуына бұйрық бермеуді сұрады, олар күдікпен 90 күнге қамауда ұсталып тұрды, мұндай шараны қарастыратын заң күшінде болды.

Заңдық өкілдік

Мұхтарханның мүддесін адвокаттар тобы қорғады. Осындай топтардың бірін Пакистанның Бас прокуроры Махдум Али Хан басқарады. Тағы бір топты Пәкістан Халық партиясының заңгері және саясаткері Айцаз Ахсан жетекшілік етеді, ол Мұхтарханның мүддесін ақысыз қорғап келеді. Дегенмен, оны зорлағандар кінәлі емес деп танылды. Адвокат Мәлік Мұхаммед Салим осы істі Мұхтарханға қарсы жеңіп алды, соның салдарынан айыпталушылар босатылды. 11 наурызда Пакистанның Федералды шариғат соты Лахор жоғары сотының шешімін күштен тоқтатты, Майдың ісі Исламның Худуд заңдары бойынша қаралуы тиіс деген шешімге келді. Үш күннен кейін Жоғарғы Сот Федералды шариғат сотының шешімді жоққа шығаруға құқығы жоқ екенін мәлімдеді және істі Жоғарғы Сотта қарауға шешім қабылдады.

Зорлаушылардың қайта сотталуы

2005 жылғы 6 маусымда Лахор жоғары соты айыпталғандарды 50 000 рупия (840 доллар) көлемінде кепілдік төлеу арқылы босатуға қаулы етті. Бірақ, олар қажетті соманы таба алмады, ал прокуратура олардың ақталуына шағымдану кезінде түрмеде қалды. Одан кейін екі аптадан астам уақыт өткен соң, Жоғарғы Сот бес адамның ақталуын күштен тоқтатты, сондай-ақ 2002 жылы ақталған сегіз адамның ақталуын да тоқтатты. Барлық 14 адам Жоғарғы Сотта қайта сотталды. 2011 жылғы 21 сәуірде Жоғарғы Сот Лахор жоғары сотының А. Дитта, Гулам Фарид, Файз Мастои және Рамзан Парчарды ақтау шешімін жоққа шығарды. Алайда, Жоғарғы Сот Мұхтар Майдың жалған айыптауына байланысты Халил Ахмад, Гулам Хусейн, Касим Расул, Хазур және Назар Хусейндің ақталуын растады.

2009 жылдан қазіргі уақытқа дейін

2008 жылдың 11 желтоқсанында Қорғаныс өндірісі жөніндегі федералдық министр Сардар Абдул Қаюм Мұхтарғанға айыпталушыға қатысты айыпты түсіруді талап етті. Мұхтарханның сөзінше, министр оның ағасы Ғұлам Хусейнді Жатоидегі үйіне шақырып, Мұхтарғанға Мастои тайпасының он үш айыпталушысына – оларға қарсы үкім шығарылған немесе оны ұжымдық зорлағандарға – қатысты айыпты түсіру керектігін жеткізді. Министр, егер ол осы талапқа бағынбаса, өзі мен оның жақтастары Жоғарғы Соттың Мұхтархан пайдасына шешім қабылдауына жол бермейтінін айтты. Мастои кланының билік пен саяси тұлғалар арқылы Жоғарғы Сотқа қысым жасауға жеткілікті саяси ықпалы бар деп саналады. Пәкістанның Жоғарғы Соты 2009 жылдың ақпан айының екінші жартысында Мұхтархан ісін қарауға белгіледі (10 немесе 11 ақпанда отырыс өтеді деп күтілді). 2009 жылдың 11 маусымында Мултан электр энергиясы компаниясы Мирваладағы (Пәкістан) ММВВО (Мұхтар Майдың әйелдерге көмек көрсету ұйымы) кеңсесіне шабуыл жасап, электр қуатын толығымен өшірді, ұйымды электр энергиясын ұрлады деп жалған айыптады, тіпті барлық төлемдерді жасағанын көрсететін құжаттар болған күйінде. MMWWO және айналасындағы жүздеген отбасы бірнеше күн бойы электр қуатысыз қалды. Бүгінгі күні айналасындағы аудандарда электр қуаты қайта жалғанғанмен, ММВВО аумағындағы Мұхтархан атындағы қыздар үлгі мектебі, әйелдерге арналған ресурстық орталық және зорлық-зомбылықтан зардап шеккен әйелдерге арналған панажай (мұнда еркектерге қатаң тыйым салынған болатын) әлі де ыстыққа шыдап тұр. MMWWO қызметкерлерінің куәлігінше, электр компаниясының өкілдері шабуылды қорғаныс өндірісі жөніндегі федералды министр Абдул Қаюм Джатоидің бұйрығымен жасалғанын мәлімдеді. Бұл шабуыл Майдың ұйымының маңызды адам құқықтары жөніндегі жұмысын, осал әйелдерге, қыздар мен ұлдарға көмек көрсетуін елеулі түрде қиындатты. Жоғарғы Соттағы іс бойынша отырыстар бірнеше рет кейінге жылдырылды, ал шабуыл жасағандар әлі де түрмеде, іс қаралып жатыр. 2010 жылдың маусымында ППП депутаты Джамшед Дасти Майды зорлаушыларға қатысты Жоғарғы Соттағы апелляциясын қайтарып алуға қысым жасады. Май "Экспресс Трибюн" газетіне берген эксклюзивті сұхбатында Дастидің өткен аптада Мирвалада (Мұзаффарғар) хабаршылары арқылы және қорғаныс өндірісі жөніндегі федералды министр Сардар Қаюм Жатоидің жақтастары арқылы өзіне қауіп төндіргенін, оның отбасына түрлі жолдармен, мысалы, үйінің алдындағы полиция бекетін алып тастау арқылы қысым жасап жатқанын айтты. Ол отбасының үрейде өмір сүріп жатқанын мәлімдеді. Майды сынаған Дасти оның бұл мәселе бойынша келісімге келуін сұрағанын растады. 2011 жылдың 21 сәуірінде Мастои кланының бұйрығымен Мұхтархан Майды ұжымдық зорлауда айыпталғандардың қорғаушысы Малик Салим бес адамның Пәкістанның Жоғарғы Сотымен ақталғанын, ал алтыншы күдікті Абдул Халиктің өмір бойына сотталу жазасы күшінде қалғанын хабарлады. Күдіктілердің босатылуы Мұхтархан Майды одан да үлкен қауіпке ұшыратса да, ол мектебін жабуға уәде берді. Жоғарғы Соттың шешімі көптеген пакистандықтарды, әсіресе адам құқықтарын қорғаушыларды шошытты және көңілін қалдырды.

Сыйлықтар мен мақтаулар

2005 жылдың 2 тамызында Пәкістан үкіметі Мұхтаранды батырлығы мен қайраттылығы үшін Фатима Джинна алтын медалімен марапаттады. 2005 жылдың 2 қарашасында АҚШ-тың “Glamour” журналы Мұхтаранды “Жыл әйелі” деп жариялады. 2006 жылдың 12 қаңтарында Мұхтаран Май Мари Тереза Кунимен бірлесіп “Déshonorée” атты естеліктерін жарыққа шығарды. Кітаптың алғашқы баспагері – Франциядағы “OH ! Editions”, ал кітабы бірден неміс тілінде “Droemer Verlag” баспасынан “Die Schuld, eine Frau zu sein” деген атпен шықты. 2006 жылдың 16 қаңтарында естелігі жарық көргенмен бірге Мұхтаран Май Парижге (Франция) сапар шегіп, сыртқы істер министрі Филипп Дуст Блази қабылдады. 2006 жылдың 2 мамырында Мұхтаран Нью-Йорктегі Біріккен Ұлттар Ұйымының штаб-пәтерінде сөз сөйледі. Біріккен Ұлттар Ұйымының телеарнасына берген сұхбатында Май “өз құқықтары мен келесі ұрпақтың құқықтары үшін күресу керектігін әлемге жеткізуді қалағанын” айтты. Оны БҰҰ Бас хатшысының орынбасары Шаши Тарур құттықтап, “Менің ойымша, осындай қатыгездікке ұшыраған адамның осындай жағдайдағы басқаларды қорғау үшін оны қаруға айналдыруға моральдық қайрат пен ішкі күші жетерлік болса, ол шын мәнінде батыр және біздің ең терең құрметімізге лайық” деді. 2006 жылдың 31 қазанында Мұхтаранның естелігі “In the Name of Honor: A Memoir” деген атпен АҚШ-та жарық көрді. 2006 жылдың 15 қарашасында Пәкістан Парламентінің төменгі палатасы зорлау заңдарын діни заңнан қылмыстық кодекске көшіруге дауыс берді, бұл зорлауды неке бұзушылықтан бөліп қарауға мүмкіндік берді. Сондай-ақ, заңға енгізілген өзгерістер жәбірленушінің төрт куәгер ұсынғанын талап етпейді және тергеу үшін жағдайлық және сот-медициналық дәлелдерді пайдалануға рұқсат береді. Заң жобасында неке бұзушылық үшін жазаны өлім жазасынан бес жылға дейін қысқартып, 10 000 рупий айыппұл салу қарастырылған. Заң жобасының түзетілген нұсқасы – “Әйелдерді қорғау туралы заң” деп аталды және 2006 жылдың соңында Мушарраф қол қойды. Заңның соңғы нұсқасын сынға алғандар “сот әлі де зорлау істерін азаматтық немесе исламдық сотта қарауға болатынына шешім қабылдай алады. Зорлау құрбандары жергілікті полиция бөлімшесінде емес, аудандық сотқа шағымдануға мәжбүр болады, бұл көптеген адамдарды алысқа саяхаттауға мәжбүр етеді. Осының салдарынан көптеген адамдар шағымданудан қанағаттанбайды” деді. 2007 жылдың наурызында Мұхтаран адам құқықтарына қосқан үлесі үшін Еуропа Кеңесінің 2006 жылғы Солтүстік-Оңтүстік сыйлығын ресми түрде алды. 2007 жылдың сәуір айында Мұхтаран Май Еуропа Кеңесінің Солтүстік-Оңтүстік сыйлығын жеңіп алды.

Танымал мәдениетте

Мұхтарханның естеліктері алғаш рет Францияда "Oh!" баспасынан "Намыссыз" деген атаумен жарық көрді. Ол 23 тілге, соның ішінде ағылшын тілінде Atria басылымымен "Намыс атынан" деген атпен аударылды. Оның автобиографиясы Франциядағы бестселлерлер тізімінде үшінші орынға ие болды және оның өмірінен фильмдер түсірілуде. Ол Лора Буш және Францияның сыртқы істер министрі сияқты саяси қайраткерлердің мақтауына ие болды. 2006 жылы Мұхаммед Нақви түсірген "Намыссыздық" атты деректі фильмі Мұхтарханның басынан өткен оқиғаларды бейнеледі, бұл фильм Телевизия өнер және ғылым академиясының арнайы "Эмми" сыйлығын қоса алғанда, бірнеше марапатқа ие болды. 2008 жылы Кэтрин Ульмер Лопес Мұхтарханның өміріне арналған тағы бір деректі фильм түсірді, онда зорлаудың салдары, әсіресе Мұхтархан ашқан мектептер және Пәкістанның ішкі жағдайы көрсетілді, "мұнда ислами фундаментализмнің әсері және оған қарсы әйелдердің күресі" жақсы бейнеленген. Бұл деректі фильм 2009 жылы Starz Denver фестивалінде, 7-ші Адам құқықтары кинофестивалінде және Амстердамдағы 22-ші Халықаралық деректі фильмдер фестивалінде көрсетілді. 2014 жылы Нью-Йоркте 2009 жылы алғаш рет орындалған ән циклы негізінде "Thumbprint" камералық операсы ашылды. Бұл ән циклын Камала Шанкарам жазды, ал Сьюзан Янковиц оны операға айналдыруға көмектесті. Шанкарам Майдың басты рөлін орындады. "Thumbprint" 2017 жылдың маусым айында Лос-Анджелесте тұңғыш рет көрсетілді.