Кіріспе
Гендерлік саясат, Талибанның жазалау шаралары
Талибанның әйелдерге қатысты ұстанымы – түрлі Талибан режимдерінің іс-әрекеттері мен саясаты, олар көбінесе кемсітушілікке байланысты, 1996 жылы билікке алғаш келгеннен бері айтылып келеді. Ауғанстанды алғаш басқарған кезде (1996–2001 жж.) Талибан әйелдерге қарсы жеккөрушілік пен зорлық-зомбылықпен халықаралық деңгейде танымал болды. 1996 жылы әйелдерге қоғамдық орындарда міндетті түрде паржа кию талап етілді. Кейде гендерлік апартеид деп аталатын жүйелі бөліну саясаты бойынша, әйелдерге жұмыс істеуге және сегіз жастан асқан соң білім алуға рұқсат берілмеді. Білім алуға ниеттенген әйелдер құпия мектептерге баруға мәжбүр болды, онда олар мен олардың ұстаздары ұсталған жағдайда өлім жазасына кесілу қаупіне тап болды. Оларға еркек дәрігерлермен емделуге рұқсат етілмеді, егер еркек қамқоршысы болмаса, бұл аурулардың емделмей қалуына әкелді. Талибан заңдарын бұзғаны үшін олар көпшілік алдында сауаттандырылып, өлім жазасына кесілді. 2021 жылдың тамызында Ауғанстанды басып алғаннан кейін Талибан бастапқыда әйелдерге университеттерге түсуге рұқсат берді, бірақ гендерлік бөлінген сыныптарда және «исламдық стандарттарды» сақтау шартымен. Алайда, 2021 жылдың қыркүйегінде олар жасөспірім қыздардың білім алуына шектеу қойып, тек ұлдарға ғана мектепке баруға рұқсат берді. Сонымен қатар, олар Ауғанстандағы әйелдерге денсаулық сақтау және білім беруден басқа салаларда жұмыс істеуге тыйым салды. Кейбір провинцияларда қыздарға орта білім беруге рұқсат ету жалғасуда, бірақ еліз бойынша бұл амалға тыйым салынған. Әйелдерге қоғамдық орындарда бетін жабу міндеттелді және жақын туысы жоқ жағдайда 72 километрден (45 миль) артық қашықтыққа саяхаттауға тыйым салынды. 2022 жылдың шілдесінде Талибанның оқшауланған басшысы Хибатулла Ахунджада халықаралық сынды және адам құқықтарын шектеуді жеңілдету туралы талаптарды қабылдамады, сондай-ақ Талибанның «исламдық басқару жүйесі» бойынша келіссөздер мен келісімдерге бармауға ниет білдірді. 2022 жылдың желтоқсанында Талибан үкіметі әйелдерге университет оқуына тыйым салды және олардың ҮЕҰ-да жұмыс істеуіне тыйым салды. Елді басып алғаннан кейін екі жыл ішінде Талибан сұлулық салондарын жапты және әйелдерге спортзалдар мен саябақтарға кіруге тыйым салды. Біріккен Ұлттар Ұйымының мәлімдемесіне сәйкес, Талибанның әйелдерге қатысты ұстанымы гендерлік апартеид құрамын білдіруі мүмкін.
Гендерлік саясат
Ауғанстанда сегіз жастан бастап қыздарға жақын "қан туысы", күйеуі немесе күйеуінің туысы (махрам) болмаса, басқа еркектермен тікелей байланыста болуға рұқсат етілмейтін. 1996 жылдың қыркүйегінен 2001 жылдың желтоқсанына дейін, Талибан Ауғанстанның 90 пайызын бақылауда ұстаған кезде, әйелдерге мынадай шектеулер қойылды: Әйелдер махрамсыз немесе пардесіз (бурқа) көшеге шығуға болмайды. Көше бойындағы барлық терезелер сырмен боялып немесе жабылып, әйелдердің көшеден көрінбеуіне кепілдік берілуі керек. Әйелдер мен қыздардың суреттерін газеттерде, кітаптарда, дүкендерде немесе үйде түсіру, бейнелеу және көрсетуге тыйым салынды. "Әйелдер" деген сөз бар жер аттарын өзгерту. Мысалы, "әйелдер бағы" "көктем бағы" деп өзгертілді. Әйелдерге өзен жағасында кір жууға рұқсат етілмеген, егер табылса, оны еркек қамқоршының қарауына беруге тиіс, ол оны қатаң жазалауға міндетті болған.
Women should not appear in the streets without a mahram or without wearing a burqa. All street level windows should be painted over or screened to prevent women from being visible from the street. Photographing, filming and displaying pictures of girls and women in newspapers, books, shops or the home was banned. The modification of any place names that included the word "women". For example, "women's garden" was renamed "spring garden". Women were not allowed to wash the laundry at the river banks, if found, the woman was to be brought into the custody of a male guardian who was supposed to severely punish her.
Қозғалысты
Талибанның қоғамдық мінез-құлыққа қатысты ережелері әйелдердің еркін қозғалысына қатаң шектеулер қойып, бурка сатып ала алмайтындар үшін қиындықтар тудырды (бұл бурка Талибан билікке келгенге дейін Ауғанстанда кең таралмаған және өте қымбат киім саналған – бағасы кем дегенде…). Есептерге сәйкес, үкімет қызметкерлерінің 25 пайызы әйелдер болған, ал басқа да салалардағы жұмыстан айырылулардың нәтижесінде мыңдаған әйелдерге әсер етті. 1998 жылдың сәуір және маусым айларында Біріккен Ұлттар Ұйымы әйел қызметкерлерінің тек махраммен бірге жұмыс істеуін талап ететін ережеге байланысты келіспеушіліктерге байланысты Қандаһардағы кеңселерiн тастап кеттi. Екі тарап кейін жұмыс жағдайлары бойынша келісімге келді, бірақ Талибан келісімнің құпия сақталуын талап етті. Талибан өкілі: «Талибанның 30 мың жұмыссыз әйелге ай сайын жалақы төлеуі, қазір үйде жайлы отырғандары, әйелдер құқықтарын айтқандардың бетіне соққы. Бұл адамдар негізсіз насихат арқылы Кабул әйелдерін Талибанға қарсы қосып алуға тырысады». Талибан әйелдердің жұмыс істемеуін қамтамасыз ету үшін кеңейтілген отбасы немесе зекет арқылы қайырымдылық жүйесін қолдады. Алайда, жылдар бойы соғыс болғандықтан, шағын отбасылар көбінесе өздерін асырау үшін күресіп, туыстарына көмектесе алмады. Жұмысқа қабылдауға тыйым салуға қатысты тағы бір ерекшелік – гуманитарлық көмек көрсететін қызметкерлердің белгілі бір санының жұмысын жалғастыруына рұқсат берілді. Талибанның бөліп-жару кодексіне сәйкес, әйелдер осал әйелдерге қол жеткізу үшін немесе зерттеу жұмыстарын жүргізу үшін таптырмас болды. Бұл ерекшелік Талибан қозғалысының барлық бөлігімен келісілмегендіктен, әйелдердің қатысуы немесе қатыспауы жағдайларға байланысты әртүрлі болды. 2022 жылдың 19 мамырында Талибан билеушілері барлық әйел тележүргізушілерге эфирде беттерін жабуды бұйырды. Бұл директива Талибан Ауғанстанды қайта бақылауға алғаннан кейін елдегі Әйелдер істері министрлігінің орнына құрылған Жақсылықты насихаттау және жамандықтарды болдырмау министрлігінен шықты. 2022 жылдың желтоқсанында Талибан үкіметтік емес ұйымдарда (ҮЕҰ) әйелдердің жұмыс істеуіне тыйым салды және барлық осындай ұйымдарға әйел қызметкерлерді жұмысқа алуды тоқтатуды бұйырды. Нәтижесінде кейбір ҮЕҰ Ауғанстандағы жұмысын тоқтатуға мәжбүр болды.
Бірінші ереже
Талибандар ұлдар мен қыздарға білім беруді исламдық міндеті деп мойындады, бірақ 8 жастан асқан қыздарға білім алуға тыйым салатын жарлық қабылданды. Маулви Каламадин бұл тек уақытша тоқтату екенін, әйелдер мектепке оқуға және жұмыс істеуге оралар еді, егер жағдайлар мен көшедегі қауіпсіздік әртүрлі жыныстың араласуын болдырмау үшін бейімделсе дейді. Талибандар Ауғанстанды толық бақылауға алғаннан кейін ғана жаңа оқу бағдарламасының мазмұнын анықтау үшін ғалымдар кеңесіне (Улема) жүгінуді жоспарлап отыр, бұл Исламдық, бірақ қабылдауға болмайтын моджахедтердің нұсқасын алмастыруға бағытталған. Пәкістандық ислам ғалымдары, соның ішінде Тақи Усмани, Талибандарды әйелдер үшін орта мектептерді қайта ашуға шақырды. 2022 жылдың 20 желтоқсанында Жоғары білім министрлігі елдің мемлекеттік және жеке университеттеріне әйелдердің университет білімінен шеттетілгенін хабарлады. Министрлік университеттерде "қолайлы орта" құрылғанша әйелдердің оқуына тыйым салынғанын және осындай ортаны жақын арада жасауға уәде берді. Бірақ BBC News бұрын орта білім беруді қайта ашу туралы ұқсас уәделерден бас тартқанын көрсетті. Талибандардың кейбір жетекшілері BBC News-ке әйелдер біліміне қойылған шектеулерге қарсы екендерін айтты.
Үкімет
2021 жылдың 17 тамызында, Кабул қаласы түскеннен кейін көп ұзамай, Талибан мәдени комиссиясының жетекші мүшесі Энамулла Самананги әйелдерді үкіметке қосылуға шақырды. Алайда, қыркүйек айының басында Талибан әйелдерге үкіметте "жоғары лауазымдарда жұмыс істеуге" тыйым салынғанын мәлімдеді. Әйелдер арасында медициналық қызметкерлердің саны азайғандықтан, көптеген әйелдерге көмек алу үшін үлкен қашықтықтарды жүруге тура келді, ал жүктілікке дейінгі клиникалардың саны төмендеді. 1998 жылдың маусым айында Талибан әйелдерге елордадағы жалпы ауруханаларға баруға тыйым салды, ал олар бұрын жалпы ауруханалардың әйелдерге арналған бөлімдеріне бара алатын. Осының нәтижесінде Кабул қаласында ем алуға болатын жалғыз аурухана қалды. 2023 жылдың ақпан айында Талибан дәріханаларға контрацепциялық дәрі-дәрмектерін тазартуды бұйырды. Тырнақ лак пен косметикаға тыйым салынды. Талибанның әйелдердің мәдени өміріне қатысты шектеулері көп салалы болды. "Әйелдер" деген сөзді қамтитын жер-су атаулары өзгертілді, сол сөз қолданылмады. Әйелдерге жоғалап күлуге тыйым салынды, себебі бейтаныс адамның әйел дауысын естуі лайықсыз деп есептелді. Әйелдерге спортпен айналысуға немесе спорттық клубтарға кіруге тыйым салынды.
Әйелдерді құлдыққа салу
2017 жылы Талибан мүшелері әйелдерді мәжбүрлеп некелеуге, отбасылық зорлық-зомбылыққа және құлдыққа салуға рұқсат берді деген айыптамалар таралды.
Жазалау
Жазалаулар көбінесе спорттық стадиондарда немесе қала алаңдарында өткізілетін ресми көрсетулер түрінде немесе спонтанды көшедегі ұрып-сапырулар түрінде көпшілік алдында орындалды. Азаматтар қатал жазалардан қорқып өмір сүрді, себебі кешірім аз болды; жарлықтарды бұзған әйелдер көбінесе зорлық-зомбылыққа ұшырады. Талибанның бір шенеунігі әйелдерге денелерін толық жабуды және шариғат талап еткендей, хиджабты (қоғамнан оқшаулануды) сақтауды еске салды. 1999 жылы бес баланың анасы күйеуін өлтіргені үшін Кабулдағы Гази спорт стадионында 30 000 көрерменнің алдында өлім жазасына кесілді (қараңыз оң жақта). Ол үш жыл түрмеде отырды және өлім жазасына кесілгенге дейін қатты азапталды, бірақ қызын (күдіктінің нақты кінәлісі) қорғау үшін өзін кінәлі деп мойындаудан бас тартты. Талибанның шабуыл жасауы кезінде әйелдің пәтерінде бейресми мектеп ашқаны анықталды, олар балаларды ұрып, әйелді баспалдақтан құлатты (аяғы сынды), содан кейін түрмеге қамады. Егер ол Талибанға және олардың заңдарына адалдық туралы мәлімдемеге қол қоймаса, оның отбасын көпшілік алдында таспен ұрумен қорқытты. Оның құлақтары мен мұрны кесіліп, тауларда өлімге тастап кетті, бірақ ол аман қалды. 2013 жылы үнді автор Сушмита Банерджи Талибан жауынгерлері тарапынан Талибанның бұйрықтарына бағынбағаны үшін атып өлтірді. Ол ауғанстандық бизнесменге үйленген және жақында Ауғанстанға көшіп келген. Бұрын ол 1995 жылы Талибаннан екі рет өлімнен құтылып, кейін Үндістанға қашқан. Талибаннан қашу туралы кітабы үнді фильміне түсірілді. 2021 жылдың 12 шілдесінде Фариаб провинциясындағы әйел Талибан жауынгерлері тарапынан өлтіріліп, үйі өртенді, себебі ол олардың бір топ жауынгерлеріне тамақ пісіруден бас тартты. 2021 жылдың тамызында ауған полициясы Талибан экстремистерінің Балх провинциясында ауған әйелін тығыз киім кигені және ер адамның сүйемелдемесі болмағаны үшін өлтіргенін хабарлады. Талибан бұл айыптауды жоққа шығарды және оқиғаны тергеп жатқанын мәлімдеді. Көптеген жазалар Талибан билігінің санкциясысыз жеке жасақтар тарапынан орындалды, себебі Талибанның ресми саясатында әйелдерді көшеде жазалау қарастырылмаған. Ал ресми ұстаным – әйелдердің бұзық мінез-құлқы үшін еркектерді жазалау: патриархалды қоғамның көрінісі және еркектердің әйелдерді бақылауға міндетті екендігіне сенім. 1997 жылы Маульви Каламадин: «Біз әйелдерді тікелей жазалай алмаймыз, сондықтан такси жүргізушілері мен дүкен иелерін оларға қысым жасау үшін пайдалануға тырысамыз» деді. Ер адамдарға жазалаудың мысалдары: Такси жүргізушісі әйелді бетін жаппай немесе махрамсыз алып кетсе, ол түрмеге қамалады, ал күйеуі жазаланады. Егер әйел өзенде киім жуғанда ұсталса, оны исламдық билік үйіне қайтарады, онда оның күйеуі/махрамы қатаң жазаланады. Егер тігінші әйелдің өлшемдерін алғанда ұсталса, ол түрмеге қамалады. 1998 жылы «Адам құқықтары үшін дәрігерлер» ұйымының егжей-тегжейлі баяндамасының қорытындысында былай делінген: «PHR-дің білімі бойынша, әлемдегі ешбір режим халықтың жартысын физикалық жазалау қорқынышымен үй қамауына мәжбүрлемеген, беттерін көрсетуге, еркек сүйемелдемесіз медициналық көмек алуға немесе мектепке баруға тыйым салған жоқ. Өз билігіндегі халықтың жартысын жұмыс, білім, қозғалыс және денсаулық сақтаудан еріксіз айырған басқа үкіметті табу қиын». 2006 жылдың қаңтар айында Лондонда өткен Ауғанстан жөніндегі конференция әйелдерге қатысты нормаларды қамтитын халықаралық келісімге келді. Келісімде мынадай тармақ бар: «Жыныс: 1389 жылдың соңына дейін (2011 жылдың 20 наурызы): Ауғанстандағы әйелдерге арналған ұлттық іс-қимыл жоспары толық орындалады; және Ауғанстанның Мыңжылдық Даму Мақсаттарына сәйкес, барлық ауған басқару институттарына, оның ішінде сайланған және тағайындалған органдар мен мемлекеттік қызметке әйелдердің қатысуы күшейтіледі». Алайда, Amnesty International ұйымының 2008 жылғы 11 маусымдағы баяндамасында Ауғанстанға қатысты «бос уәделер берудің қажеті жоқ» делінген. 2021 жылдың қыркүйегінде Пәкістанның премьер-министрі Имран Хан Ауғанстанда әйелдердің білім алуына тыйым салу исламға қайшы екенін айтты және басшылықты инклюзивті болуға және адам құқықтарын құрметтеуге шақырды. 2021 жылдың 29 желтоқсанында АҚШ Мемлекеттік хатшысы Энтони Блинкен Рина Амириді Ауғанстан әйелдері, қыздары және адам құқықтары жөніндегі арнайы өкіл болып тағайындады. Тағайындама елдегі әйелдерге қатысты үстемдік талибандар тарапынан күшейген кезде жасалды.
If a taxi driver picked up a woman with her face uncovered or unaccompanied by a mahram, then he faced a jail sentence, and the husband would be punished. If a woman was caught washing clothes in a river then she would be escorted home by Islamic authorities where her husband/mahram would be severely punished. If a tailor was found taking female measurements, the tailor would face imprisonment. In 1998, a detailed report by Physicians for Human Rights concluded in its executive summary: "To PHR's knowledge, no other regime in the world has methodically and violently forced half of its population into virtual house arrest, prohibiting them on pain of physical punishment from showing their faces, seeking medical care without a male escort, or attending school. It is difficult to find another government or would be government in the world that has deliberately created such poverty by arbitrarily depriving half the population under its control of jobs, schooling, mobility, and health care." In January 2006, a London conference on Afghanistan led to the creation of an International Compact, which included benchmarks for the treatment of women. The Compact includes the following point: "Gender:By end 1389 (20 March 2011): the National Action Plan for Women in Afghanistan will be fully implemented; and, in line with Afghanistan's MDGs, female participation in all Afghan governance institutions, including elected and appointed bodies and the civil service, will be strengthened." However, an Amnesty International report on 11 June 2008, declared that there needed to be "no more empty promises" with regard to Afghanistan, citing the treatment of women as one such unfulfilled goal. In September 2021, Pakistan's Prime Minister Imran Khan said that a ban on women's education in Afghanistan would be un Islamic, and he called for the leadership to be inclusive and respect human rights. On 29 December 2021, U. S. Secretary of State Antony Blinken announced the appointment of Rina Amiri as special envoy for Afghan women, girls, and human rights. The appointment came as women in the country were facing increased oppression by the ruling Taliban.
2021 жылдан кейінгі сатып алу
2022 жылдың мамыр айында Әдептілікті насихаттау және жамандықтарды болдырмау министрлігі Ауғанстандағы барлық әйелдердің қоғамда толық жабылған киім киюін талап ететін жарлық шығарды (бұрқа немесе көздері ғана ашық қалған ниқаппен бірге абайя). Жарлықта, әйел туыстарының заңға бағынуын қамтамасыз етпеген еркек "қамқорларға" айыппұл салу, түрмеге қамау немесе мемлекеттік қызметтен шығару сияқты шаралар қолданылатыны айтылды. БҰҰ-ның Ауғанстандағы миссиясы сияқты құқық қорғау ұйымдары бұл шешімді өткір сынға алды. Бұл шешімнің Ислам Әміреттің халықаралық деңгейде мойындалу мүмкіндігіне кері әсер етеді деп күтілуде. Christiane Amanpour-ға берген сұхбатында, Бірінші орынбасар лидер Сиражуддин Хаққани жарлықтың тек кеңес беру мақсатында екенін және Ауғанстанда хиджабтың ешқандай түрі міндетті емес екенін мәлімдеді, бірақ бұл шындыққа қайшы. Әйелдер құқығы мәселесінде, лидер Хибатулла Ахунджада сияқты қаталдыққа ұмтылушылар мен прагматиктер арасында ішкі саяси дау бар деген болжам бар, бірақ олар сыртқа біртұтас күш ретінде көрінеді. 2022 жылдың шілдесінде Талибан елдегі Қаржы министрлігінің әйел қызметкерлеріне өздерінің орнына еркек туысын ұсынуды ұсынды, осылайша әйелдер жұмыстан босатылатын болады. Хабарлауынша, 60-қа жуық әйел қызметкер HR бөлімінен қоңырау алып, оларды алмастыру үшін еркек туысын ұсынуды сұрады. 2022 жылдың қараша айында әйелдерге спорт залдарына, қоғамдық моншаларға, саябақтарға және ойын-сауық парктеріне баруға тыйым салынды. 2022 жылдың қазанына дейін Жоғары білім беру министрі болған Абдул Бақи Хаққани әйелдердің университеттерге қабылдануын қолдаған болса, оның орнын басып кірген Неда Мохаммед Надим әйелдердің жоғары біліміне қарсы. 2023 жылдың ақпанында The Guardian талибандардың контрацепцияға қол жеткізуді шектеуін бастағанын хабарлады. Олар дәріханаларға ұрықтандыруға қарсы препараттарды алып тастауды бұйырды және акушерлерге қысым көрсетті. Кабулдегі Талибан жауынгерлері "ұрықтандыруға қарсы препараттарды қолдану және отбасылық жоспарлау – батыстың күнтәртібі" деді. 2024 жылдың наурызында Талибанның жоғарғы басшысы Хибатулла Ахунджада әйелдерді қамшылау мен таспен жазалауды қайта енгізетінін жариялап, "Талибанның жұмысы Кабулді басып алумен аяқталған жоқ, ол енді ғана басталды" деді.