Ауғанстан президенттік үміткері Масуда Жалалдың өмір жолы

Кіріспе

Ауған президенттігіне кандидат доктор Массуда Жалал (داکتر مسعوده جلال) – Ауғанстан тарихында 2002, 2004 және 2019 жылдары Ауғанстан президенті лауазымына үміткер болған алғашқы әйел. 2002 жылы Лоя Джиргаға (Ұлы Ассамблея) өкіл болып сайланғаннан кейін доктор Жалал Ауғанстанның уақытша президенті лауазымына бұрынғы президент Хамид Карзайға қарсы алдыңғы қатардағы үміткерлердің бірі болды. Ауғанстан үкіметі кабинетінде Әйелдер істері министрі (2004-2006) және Әйелдерге қарсы зорлық-зомбылықты жою туралы заң жөніндегі комиссияның (EVAW) төрағасы болып қызмет еткен ол, Ауғанстан әйелдері үшін Ұлттық іс-қимыл жоспарының (NAPWA) құрылтайын қамтитын маңызды мұра қалдырды. Бұл жоспар – ауған әйелдерін кедейліктен босату және олардың қоғамдық өмірге қатысуын ұлғайтуға бағытталған он жылдық бағдарлама. 2001-2004 жылдар аралығында доктор Жалал Ауғанстанның «Бейбітшілік делегациясы» мүшесі ретінде жалғыз әйел болып қызмет етті. Саясатқа қатысудан бұрын ол Кабул медицина университетінде профессор болып жұмыс істеді, сондай-ақ БҰҰ Дүниежүзілік азық-түлік бағдарламасында, БҰҰ Қашқындар агенттігінде (UNHCR) және Ауғанстандағы Халықаралық Қызыл Крест комитетінде жетекші лауазымдарда қызмет етті. Ол парсы, пашту, ағылшын, голланд және хинди/урду тілдерін еркін біледі, ал француз және неміс тілдерін орташа деңгейде меңгерген.

Ерте өмір және білім

Ауғанстанның Каписа провинциясындағы орта таптық отбасында дүниеге келген, жеті баланың бірі Жалал орта мектепті бітіру үшін Кабулға көшті. Ауғанстанның Ұлттық колледжге қабылдау емтиханында (Конкор) елі бойынша екінші орын алғаннан кейін, ол Кабул медициналық университетіне бірінші буын студент ретінде оқуға түсті, кейіннен осы университеттің оқытушысы болды. 1990 жылдардың басындағы қақтығыстардың шиеленіскен кезеңінде ол әріптестерімен бірге Адам құқықтары жөніндегі комиссияны құрды, ол БҰҰ-ның Ауғанстандағы арнайы өкіліне адам құқықтарының бұзылу жағдайларын хабарлады. 1996 жылға дейін Кабул медициналық университетінде оқытушы болып жұмыс істеді, содан кейін Талибан үкіметі оны қызметтен шеттетуге мәжбүр етті. Кабул медициналық университетінің факультетінен алынғаннан кейін, ол Біріккен Ұлттар Ұйымының Дүниежүзілік азық-түлік бағдарламасының (БҰҰ ДБП) Ұлттық аға бағдарламалық қызметкері және Әйелдер бөлімінің басшысы, Халықаралық Қызыл Крест комитетінің консультанты, сондай-ақ Біріккен Ұлттар Ұйымының босқындар жөніндегі комиссариатының (БҰҰКЖК) аға бағдарламалық қызметкері ретінде жұмыс істеді. Талибан билігі тұсында әйелдер мен қыздардың білім алу және жұмыс істеу құқығы үшін күткені үшін саяси себептермен тұтқындалды. БҰҰ Бас штабының араласуы арқасында түрмеден босатылды. Оның күйеуі, профессор доктор Файзулла Джалал соңғы 30 жылдан бері Кабул университетінде заң және саясаттану пәнінен профессор болып жұмыс істейді, олардың үш баласы бар. 2022 жылғы 8 қаңтарда Талибан қауіпсіздік қызметінің қызметкерлері профессор Файзулла Джалалды әлеуметтік желіде Талибан үкіметін сынағандығы үшін тұтқындады.

Саяси мансап

Жалал 2002 жылы Ауғанстанның Төтенше Лоя Джиргасына (Ұлы жиналысы) өзінің Кабул маңындағы ауданынан өкіл болып сайланды. 2002 жылы ол Ауғанстанның Уақытша үкіметінде Президент лауазымына үміткер болған кезде, Ауғанстанды Уақытша Президент ретінде басқару мүмкіндігі қарастырылды, бірақ ол ақыры Ауғанстанның бұрынғы президенті Хамид Карзайдан кейін екінші орынға ілікті. Ол кандидатурасын кері алу үшін бұрынғы президент Хамид Карзайдың бірінші вице-президенті болу ұсынысынан бас тартты. 2003 жылы Жалал Кабулдан Ауғанстанның Конституциялық Лоя Джиргасына (Ұлы жиналыс) қайта сайланды. Ауғанстан Конституциясын әзірлеу кезінде ол әйелдер делегаттарымен бірге әйелдер мен адам құқықтарын қамтитын ережелерді енгізу үшін жұмыс істеді, соның ішінде 22-бап, 53-баптың 2-тармағы, 44-бап, 54-баптың 2-тармағы, 83 және 84-баптар. Конституциялық талқылаулар барысында, ауған әйелдеріне сайлау құқығы берілуі және үкіметтегі жоғары лауазымдарға үміткер болуы керек пе деген мәселеде, оның президенттік үміткер ретіндегі тәжірибесі қолдаушылар тарапынан дәлел ретінде келтірілді, олар ол бұл құқықты бұрыннан-ақ пайдаланғанын айтты. Президенттікке үміткер болу арқылы ол ауған әйелдеріне бәсекелесуге рұқсат етілетін ең жоғары деңгейдегі позицияға стандартты белгіледі. Бұл пікір Конституциялық комиссияның құжаттарында көрсетілді және бұқаралық ақпарат құралдарында жарияланды. Д-р Массуда Жалал 2004 жылғы Ауғанстан президенттік сайлауында жалғыз әйел үміткер ретінде Ауғанстан президенті лауазымына тағы да үміткер болды. Осы қызметінде ол бейбіт келіссөздерге белсенді қатысты. Ауғанстан үкіметі кабинетінде Әйелдер істері министрі (2004-2006) және Әйелдерге қарсы зорлық-зомбылықты жою жөніндегі комиссияның (EVAW) төрағасы ретінде қызмет еткен ол Ауғанстан әйелдері үшін Ұлттық іс-қимыл жоспарының (NAPWA) негізін қалап, зорлық-зомбылықтан құтылуына және қоғамдық өмірге қатысуын ынталандыруға бағытталған он жылдық жоспарды қалдырды. Ол сондай-ақ Әйелдерге қарсы зорлық-зомбылықты жою жөніндегі комиссияның төрағасы болды, ол кейіннен ауған әйелдерін қорқыныштан, зорлық-зомбылықтан және қысымнан азат ету мақсатымен қабылданған жарлық ретінде бекітілді. Әйелдер істері министрі болған кезінде ол Ауғанстанның барлық провинцияларына сапар жасады. Оның Ауғанстанның Тахар провинциясына жасаған ресми сапарының бірінде оның кортежіне шабуыл жасалып, бомбаланды, нәтижесінде екі күзетшісі ауыр жарақат алды. Әйелдер істері министрі қызметінде ол адам құқықтарын, әйелдер құқықтарын, теңдікті, әділдікті және бейбітшілікті дамытуға бағытталған еңбектері екі кітапта жарияланды. Сонымен қатар, "Frontrunner: The Afghan Woman Who Surprised the World" - оның өміріне арналған деректі фильм. Бұл Ауғанстан президенті лауазымына үміткер болған алғашқы әйелдің ерлік тарихы. Ол сайлауда бұрынғы президент Хамид Карзайдан жеңіліп қалса да, оның батыл науқаны бірнеше айдан кейін 550-ден астам әйелдің Парламентке үміткер болуына мүмкіндік берді. Ол әйелдердің қабілетін арттыру, әйелдердің құқықтарын қорғау, әйелдердің саяси қатысуын қолдау және халықаралық форумдарда әйелдердің дауысын жеткізу мақсатында әйелдер кеңестерін және ұйымдарын біріктіретін коммерциялық емес, үкіметтік емес ұйым – Жалал қорының негізін қалады. Сондай-ақ, доктор Массуда Жалал "Азаттық хабары" апталық газетін құрды, ол Ауғанстанда әйелдер құқықтары мен адам құқықтарын бұзуды әшкереледі және демократия мен сөз бостандығын насихаттады. Осы қызметтері барысында ол әлемнің 50-ден астам еліне барып, ауған әйелдерін ұсынып, халықаралық платформаларда олардың дауысын көтерді. Ол сонымен қатар Ауғанстан мен аймақтағы бірнеше әйелдер ұйымдары мен желілерінің негізін қалаушы және құрылтайшысы. 2010 жылы Хелманд қаласында Жалал қорының әйелдер құқығын қорғаушы екі белсендісіне ресми сапарда шабуыл жасалып, біреуі қаза тауып, екіншісі комаға түсті. Бұл шабуыл доктор Жалалды сапарларын тоқтатуға мәжбүр етті. Соңғы кезде, 2019 жылы президенттік лауазымға үшінші рет үміткер болған кезде, доктор Жалал ұлттық және халықаралық БАҚ-та экстремизмді және адам құқықтары мен әйелдер құқықтарын бұзуды батыл сынға алды. Бұл оған және оның отбасы мүшелеріне бірнеше шабуылдар жасалды, оның ішінде оның үйі мен кеңсесі бейбітшілік пен демократияның жаулары тарапынан бомбаланды. 2021 жылдың тамызында Кабул түскеннен кейін Жалал Нидерландыға эмиграцияға мәжбүр болды.

Jalal was elected as a Representative of her Kabul neighborhood to the 2002 Emergency Loya Jirga (Grand Assembly) of Afghanistan. In 2002, when she ran for the Office of the President in the Interim Government of Afghanistan, she was placed into consideration to lead Afghanistan as Interim President, but she was finally placed a second to ex president of Afghanistan Hamid Karzai. She turned down the offer to become ex President Hamid Karzai's first Vice President in exchange for the withdrawal of her candidacy. In 2003, Jalal was again elected from Kabul to the Constitutional Loya Jirga (Grand Assembly) of Afghanistan. During the drafting of the Constitution of Afghanistan, she worked with fellow women delegates to lobby for the inclusion of women and human rights provisions, including Article 22; Article 53, Section 2; Article 44; Article 54, Section 2; and Articles 83 and 84. During the Constitutional debates on whether Afghan women should be given the right to vote and run as a candidate for high positions in government, her experience in running as a presidential candidate was used as reference by the supporters, citing that she had already practiced that right. By running as presidential candidate, she had already set the benchmark on the highest level of position in which Afghan women should be allowed to compete. This gist of the debate was reflected in the documentation of the Constitutional Commission and was covered by media. Dr Massouda Jalal run again for the Office of the President of Afghanistan as the only woman candidate in the 2004 Afghan presidential election. In this role, she actively participated in formal peace negotiations. Serving as the Minister of Women's Affairs (2004 2006) in the cabinet of government of Afghanistan and the head of the Commission for the Law on the Elimination of Violence against Women (EVAW), she left behind a string of legacies that includes the framework for the National Action Plan for the Women of Afghanistan (NAPWA), a ten year plan for women to liberate Afghan women from poverty and promote their participation in public life. She was also Head of the Commission for the Law on the Elimination of Violence against Women (EVAW), which was also adopted later as a decree to liberate Afghan women from fear, violence and oppression. During her time as the Minister of Women's Affairs she travelled to all provinces of Afghanistan. During one of her official trips to the Takhar province of Afghanistan, her convoy was targeted and bombed, leaving two of her guards severely injured. Her efforts to strive to promote human rights, women rights, equality, justice and peace during her work as the Minister of Women's Affairs are published in two books. Furthermore, "Frontrunner: The Afghan Woman Who Surprised the World" is a documentary made on her. It is the heroic story of the first woman to run for President of Afghanistan. Although she ultimately lost the election to ex president Hamid Karzai, her courageous campaign opened the door for over 550 women to run for Parliament just a few months later. She is the founder of Jalal Foundation, a non profit, non government organization that brings together women's councils and organizations to build women's capacity, protect women's rights, promote women's political participation, and bring the voices of women in international fora. Dr. Massouda Jalal has also founded the Freedom Message Weekly Newspaper—an activist tabloid that exposed the abuses of women's right and human rights and promoted democracy and freedom of expression in Afghanistan. In these capacities she has traveled to more than 50 countries of the world to represent Afghan women and raise their voices in the international platforms. She is also the founder and co founder of multiple women's organizations and networks in Afghansitan and the region. In 2010, gunmen attacked two Jalal Foundation women's rights activists in Helmand when they were on an official trip, killing one and putting the other in a coma. The attack forced Dr. Jalal to halt her travels. More recently, during her third run for the Office of President in 2019, Dr Jalal boldly critiqued extremism and the violations of human rights and women's rights in the national and international media. This resulted in several attacks on her and her family members, including her house and office were bombed by the enemies of peace and democracy. After the fall of Kabul in August 2021, Jalal was forced to go into exile to the Netherlands.