Кіріспе

Парламенттік тәртіп бойынша, мәжіліс отырысында ереже бұзушылыққа назар аудару орын алғанда, тәртіп сұрағы туындайды.

Түсіндірме және қолдану

Роберттің жаңадан қайта қарастырылған Ережелер жинағында (RONR), ережелер бұзылғандай болса, тәртіп туралы сұрақ көтерілуі мүмкін. Бұл пікір талас кезінде сөйлеушіге кедергі келтіруі мүмкін, немесе ережелердің бұзылуы оны қажет етсе, басқа да жағдайларда. Тәртіп туралы мәселе бизнес жалғастырылғанға дейін шешіледі. Тәртіп туралы сұрақ төрағаны шешім қабылдауға шақырады. Төраға тәртіп туралы мәселе бойынша шешім шығара алады немесе оны жиналыстың қарауына жібере алады. Егер төраға тәртіп туралы мәселені қабылдаса, ол «жақсы қабылданды» деп есептеледі. Қабылдамаса, «жақсы қабылданбады» деп айтылады. Әдетте, тәртіп туралы сұрақ ережелер бұзылған сәтте көтерілуі керек, әйтпесе кеш болады. Мысалы, егер ұсыныс жасалып, оның талқылануы басталса, ұсынысқа қолдау көрсетілмегенін айтып тәртіп туралы мәселе көтеруге тым кеш болады. Мұндай ұсыныс екінші қолдаусыз қабылданса, ол жарамды болып қалады және екінші қолдаудың болмауы маңызсыз болады. Тәртіп туралы сұрақтарды бұзу сәтінде көтеру керек деген ереженің ерекшеліктеріне мыналар жатады: егер ұсыныс жарғыға немесе қолданыстағы заңға қайшы, бұрын қабылданған ұсыныспен қайшы (егер оны қайтару туралы дауыспен қабылданбаса) немесе парламенттік құқықтың негізгі қағидасын бұзатын болса, онда тәртіп туралы сұрақ кез келген уақытта көтерілуі мүмкін. Көп жағдайда төрағаның шешіміне жиналыс шағымдануға құқылы. Төрағаның шешімін күштен шығару үшін оған қарсы көпшілік дауыс беру қажет. Тәртіп туралы сұрақ кейде ақпарат алу немесе парламенттік сауалнама үшін қате қолданылады. Егер мүше мұндай сұрақ қойса, төраға оны тиісті өтініш ретінде қарауы керек.

Австралия

Австралия Өкілдер палатасында депутат спикерге кез келген уақытта, тіпті сөз сөйлеп тұрған басқа депутатты үзіп, тәртіп мәселесін көтере алады. Тәртіп мәселесі көтерілген кезде, спикер шешім қабылдағанға дейін барлық басқа да мәселелер тоқтатылады. Бұл практика британдық дәстүрден бастау алып, дауыс беру кезінде отыру қағидасы сақталғандықтан, Австралия Өкілдер палатасында депутат дауыс беру барысында тәртіп мәселесін көтеру үшін әдетте басын қағазбен жабады.

Үндістан

Үндістан Парламентінде, Лок Сабха мен Раджя Сабханың екеуінде де, кез келген парламент мүшесі палата алдындағы мәселелерге қатысты тәртіп туралы сұрақ көтере алады. Төрағаның шешімі соңғы болып есептеледі және тәртіп туралы сұрақ бойынша пікір алмасуға рұқсат етілмейді, алайда Төраға шешім қабылдамас бұрын мүшелерді тыңдай алады.

Ирландия

Ирландия Оирахтасында (парламентте) жиналыстың тәртібіне қатысты мәселе көтерілуі мүмкін. Бірақ, осы жиналыста төрағаның шешіміне шағымдануға болмайды.

Ұлыбритания

1998 жылға дейін Ұлыбританияның Төменгі палатасында дауыс беру кезінде тәртіп мәселесін көтерген депутат "отырып, бас киім киген күйде" сөйлеуге міндетті болған, яғни бас киім тағу керек еді. Осы мақсат үшін палатада екі опералық шляпа сақталған, ал кейде депутаттар шляпа әкелінгенше бастарын Тәртіп қағазымен жабатын. Бір кісі бұл тәжірибенің "әсіресе теледидар пайда болғаннан бері палатаны көптеген басқа нәрселерге қарағанда көбірек қысымға ұшыратқанын" айтқан. Бюджет заңына немесе жылдық бюджеттік қаулыға қатысты тәртіп мәселелері Сенаттың барлық мүшелерінің 3/5 дауысымен жойылуы мүмкін. Бюджеттік заңнамадағы қалыпты заңнаманы тыйым салатын XVI ереже Сенаттың 2/3 дауысымен күшін жоюға болады. АҚШ Өкілдер палатасы да тәртіп мәселелерін көтеруге және шағымдануға рұқсат береді, бірақ 2016 жылы ашық ережелер жойылғаннан кейін бұл өте сирек кездеседі, себебі АҚШ-тың Ережелер комитеті оларды жүйелі түрде алып тастайды.