Поляк математигі Казимир Жоравский: өмір және еңбектері

Кіріспе

Польша математигі (1866–1953)

Паулин Казимеж Стефан Жоравский (22 маусым 1866 – 23 қаңтар 1953) – поляк математигі. Жоравскийдің негізгі қызығушылықтары дифференциалдық формалардың инварианттары, Ли тобының интегралдық инварианттары, дифференциалдық геометрия және сұйықтық механикасы болды. Оның осы салалардағы еңбектері математика мен ғылымның басқа да салаларында, мысалы дифференциалдық теңдеулер, геометрия және физика (әсіресе астрофизика және космология) үшін маңызды болып табылды.

Өмірбаян

Казимеж Жоравский Ресей империясының Сичанов қаласына жақын Шчурзин қаласында, қазіргі Польшада, Юлиус Бронислав Виктор Жоравский мен Казимера Жоравскаяның отбасында дүниеге келген. 1884 жылы Варшавада орта мектепті бітірді. 1884–1888 жылдары Варшава университетінде математиканы оқыды. 1889 жылы Варшава астрономиялық обсерваториясында жасаған бақылаулары туралы мақаласының арқасында математика оқуын жалғастыруға таңдалды. Кейінгі жылдары Лейпцигте түрлендіру топтарының теориясы мен аналитикалық механиканы, ал Геттингенде дифференциалдық теңдеулерді зерттеді. 1891 жылы Лейпцигте топтық түрлендіру теориясын дифференциалдық геометрияға қолдану туралы диссертациясы үшін докторлық дәрежесін алды (жетекшісі – М. Софиус Ли). 1892 жылы Львов политехникалық жоғары мектебінде математикадан сабақ берді, ал 1893 жылы механика ғылымының кафедрасын иеленді. 1893 жылы Жоравский Краковтағы Ягеллон университетінен математика ғылымы бойынша докторлық дәрежесін алды, ал 1895 жылы жоғары деңгейдегі геодезияны зерттеу үшін Берлинге барды. Кейіннен ол Краковқа оралды, онда ассистент профессор болып тағайындалды және 1898 жылы Ягеллон университетінде математика профессоры болды, онда ол жоғары талдау, геометрия (аналитикалық, дифференциалдық және проективті), алгебралық қисықтардың теориясы және сингулярлықтар теориясын оқытты. 1900 жылы ол Краковтағы Білім академиясының (1919 жылдан бастап Польша Білім академиясының) мүшесі болып сайланды. 1905 жылы Жоравский Краковтағы Ягеллон университетінің философия факультетінің деканы болды, ал 1910 жылы Прагадағы Чех ғылым академиясының корреспондент-мүшесі болды. 1911 жылы ол Ғылыми комитет қоғамының президенті болды. Екі жылдан кейін ол Краковтағы Кенет академиясының ұйымдастыру комитетіне қатысты. 1917–1918 жылдары Ягеллон университетінің ректоры, ал 1918–1919 жылдары ректорының орынбасары болды. 1919 жылы Жоравский Варшаваға көшті, онда Варшава технология университетінің математика профессоры болды, сонымен бірге Варшава университетінде геометриялық талдауды қолдану бойынша курстар оқыды. Сол жылы ол Польша математикалық қоғамының мүшесі болды. 1920 жылы Жоравский Варшава ғылым және әдебиет қоғамына сайланды, ал 1926–1931 жылдары оның президенті болды. Оның еңбегін құрметтеу үшін 1931 жылы Қоғам ескерткіш медаль шығарды (суретті қараңыз). Сонымен қатар, ол Варшава техникалық ғылым академиясының толық мүшесі болды, ал 1926 жылы Варшава университетінің математика профессоры болды. Ол 1922 жылы қаңтарда ресми түрде құрылған Халықаралық зияткерлік ынтымақтастық комитетінің поляк делегаты болды (Мария Кюри осы ұйымның көрнекті мүшесі болды). Жоравский профессорлық қызметке 46 жыл арнағаннан кейін 1935 жылы зейнетке шықты. Зейнеткерлікке шыққаннан кейін Варшава университеті оған математика және жаратылыстану ғылымдарының профессоры атағын берді. Екінші дүниежүзілік соғыстан бұрын да, Польшаны нацистік оккупация кезінде де профессор Жоравский аналитикалық геометрияда, негізінен бірінші және екінші дәрежелі жазық фигуралар мен нақты және комплекс жазық фигуралардың дифференциалдық қасиеттері саласында жұмыс істеді. Оның жұмысы Варшава көтерілісі кезінде үштен екі бөлігі аяқталды. Жоравский, он мыңдаған Варшава тұрғындары сияқты, астанадан шығарылып, Прушковқа жіберілді. Оның барлық мүлкі, оның ішінде көптеген ғылыми еңбектері бар пәтері өртеніп кетті. Прушков лагерінен басқа ғалымдар тобымен бірге босатылғаннан кейін, Жоравский Нибороу қаласына қашып барып, Радзивилл отбасы үйінде тұрды. Қызыл Армия Польшаны басып алғаннан кейін, Жоравский қираған Варшаваға оралып, қызы Леокадия Папрочкамен бірге өмір сүрді. Көп ұзамай Білім министрлігі Варшавадағы Нарутович алаңындағы Студенттер үйінде асүйі бар кішкентай жатын бөлме берді. Бұл ғимарат соғыс кезінде немістер қиратпаған бірнеше ғимараттың бірі болды. Ол өзінің Варшава көтерілісі кезінде жойылған еңбектерінің шамамен екі үштен бір бөлігін (2650 бетті) қайта жазды. 1952 жылы Жоравский Польша ғылым академиясының толық мүшесі атанды. Ол сондай-ақ Польшаны жаңарту орденінің командирі кресімен және Алтын Еңбек кресімен марапатталды. Жоравский 1953 жылы қайтыс болды. Ол қайтыс болғаннан кейін көптеген ғалымдар оның поляк математикасының дамуындағы еңбегінің маңыздылығын мойындады. Бронислав Кнастер, Эдвард Марчевский, Хьюго Штайнхаус және Владислав Слебодзинский оның отбасына жолдаған жеделхатта: "Біз профессор Казимеж Жоравскийдің отбасына көңіл айтамыз. Ол өзінің буынындағы ғалымдардың алғашқысы болды, ол Польшаның атын әлемдік математиканың алдына шығарды."

Kazimierz Żorawski was born in Szczurzyn near Ciechanów, in the Russian Empire, now in Poland, to Juliusz Bronisław Wiktor Żórawski and Kazimiera Żórawska. In 1884 he completed secondary school in Warsaw. From 1884 to 1888 he studied mathematics at the University of Warsaw. In 1889 he was selected to continue his mathematics studies on the strength of a paper on observations that he had made at the Warsaw Astronomical Observatory. In the years that followed he studied the theory of conversion groups and analytical mechanics in Leipzig, and differential equations in Göttingen. In 1891 he was awarded a PhD (under M. Sophius Lie) in Leipzig for his thesis on the applications of group conversion theory to differential geometry. In 1892 he became a lecturer at the Polytechnic Higher School of Lwów where he taught mathematics and, in 1893, assumed the Chair of Mechanical Science. In 1893, Żorawski received a doctorate in mathematics from Jagiellonian University in Kraków, and in 1895 he traveled to Berlin to study higher level geodesy. He later returned to Kraków where, he was named assistant professor and, in 1898, full professor of mathematics at Jagiellonian where he taught higher analysis, geometry (analytic, differential and projective), theory of algebraic curves and theory of singularities. In 1900 he was elected a member of the Academy of Learning (from 1919 Polish Academy of Learning) in Kraków. In 1905, Żorawski became a Dean of the Faculty of philosophy at the Jagiellonian University in Kraków, and in 1910, he became an associate member of the Czech Academy of Sciences in Prague. In 1911, he became a president of the Societies of the Scientific Committee. Two years later he took part in the Organizational Committee of Academy of Maining in Kraków. From 1917 to 1918, he was a rector and from 1918 to 1919 vice rector of the Jagiellonian University

In 1919, Żorawski settled in Warsaw where he became a full professor in mathematics at the Warsaw University of Technology, while at the same time teaching courses on the application of geometric analysis at the University of Warsaw. That same year he became a member of the Polish Society of Mathematics. In 1920, Żorawski was elected to the Warsaw Society of Science and Letters, and from 1926 to 1931, served as its president. To honor his services, the Society struck a commemorative medal (see picture) in 1931. At the same time, he became an active member of the Warsaw Technical Academy of Science, and in 1926, a full professor of mathematics at the University of Warsaw. He was a Polish delegate for the International Committee on Intellectual Cooperation which was formally established in January 1922 (Marie Curie was a prominent member of this organization). Żorawski announced his retirement in 1935 after 46 years devoted to professorship. Upon his retirement, the University of Warsaw conferred upon him the title of Professor Emeritus in mathematics and natural science. Both before World War II and during the Nazi occupation of Poland, Professor Żorawski worked on analytical geometry, primarily in the area of first and second degree plane figures and differential properties of real andicomplex plane figures. His work was three quarters completed when the Warsaw Uprising occurred. Żorawski, like tens of thousands of Warsaw residents, was expelled from the capital and sent to Pruszków. His apartment, which contained all of his property, including many of his scientific papers, was destroyed by fire. Upon his release from the camp of Pruszków along with a group of other scientists, Zorawski took refuge in Nieborów, staying at the home of the Radziwill family. After the Red Army occupied Poland, Żorawski returned to a destroyed Warsaw and lived for a time with his daughter Leokadia Paprocka. Shortly thereafter, the Ministry for Education gave him a small bedroom with a kitchen at the Students House at the Narutowicz Square in Warsaw, one of the few buildings not destroyed by the Germans during the war. There he rewrote the nearly two thirds (2650 pages) of his work that had been destroyed during the Warsaw Uprising. In 1952, Żorawski was named a full member of the Polish Academy of Sciences. He was also decorated with the Commander's Cross of the Order of Polonia Restituta and the Gold Cross of Merit. Żorawski died in 1953. After his death, the importance of his work to the development of Polish mathematics was recognized by many scientists. A telegram addressed to his family by Bronisław Knaster, Edward Marczewski, Hugo Steinhaus, and Władysław Ślebodziński expressed this recognition: "[W]e wish to express to the family of Professor Kazimierz Żorawski our deep compassion. He was the first of the scientists of his generation to bring the name of Poland to the forefront of world mathematics."

Жетістіктер

Казимеж Жоравски математиканың өте қиын саласы – Ли топтарының үздіксіз инварианттарымен айналысты, ал оның еңбектерінің нәтижелері математика мен ғылымның басқа да салаларында, әсіресе дифференциалдық теңдеулерде, геометрияда және физикада қолданыс тапты. Профессор Жоравскидің жетпіс ғылыми жұмысы негізінен аналитикалық геометрия, дифференциалдық геометрия, Ли топтары, дифференциалдық теңдеулер, үздіксіз симметрияның кинематикасы және Евклид емес кешенді геометрияға қатысты.

Краков математикалық мектебі

ХХ ғасырдың басында математиктер тобы Польшаның Львов, Краков және Варшава ғылыми орталықтарында жұмыс істеп, Варшава, Львов және Краков математикалық мектептерін құрды. Казимеж Жоравски, Станислав Зарембамен бірге (екіуі де Ягеллон университетінің профессоры) Краков математикалық мектебінің негізін қалаушылардың бірі болды, сондай-ақ профессорлар Франциск Лея, Владислав Слебодзинский және Тадеуш Важевский де осы мектепте жұмыс істеді. Осылайша, Ягеллон университеті дифференциалдық теңдеулер мен аналитикалық функциялардың дәстүрлі талдау орталығына айналды.

Польша математикалық қоғамы

1919 жылдың 2 сәуірінде Жоравский Краковта Математикалық қоғамның құрылтай жиналысын төрағалық етті, ол жақын арада Польша математикалық қоғамы деп атауын өзгертті. Жоравский осы қоғамның маңызды негізін қалаушыларының бірі деп есептеледі.

Жеке өмір

1863 жылы Жоравскийдің анасы Казимера Ресей империясына қарсы қаңтар көтерілісіне қатысты. Бұл көтеріліс жас поляктардың Ресей армиясына әскерге шақырылуына қарсы спонтанды наразылық ретінде басталды, ал кейіннен патша әскерінің саясаткерлері мен жоғары шенді поляк офицерлері оған қосылды. Көтеріліс әскери тұрғыдан сәтсіз аяқталғанымен, Ресей бөлігінде патшаның жеке меншікті құқықты жоюының әсерін әлсіретуге қол жеткізді. Казимера Ресей билігі тарапынан тұтқындалып, түрмеге қамалды, ал оның әкесі Варшава цитаделінде түрмеге жабылды, кейін қайтыс болды. Жоравскийдің бес бауыры болды, олардың бірі – Станислав, Прасныщке жақын орналасқан Обребец мүлігінің иесі болды. 1940 жылы оның мүлігі нацистер тарапынан тартылып алынды, ал Станислав тұтқындалып, Маутхаузен-Гузен концлагеріне қамалды, онда ол қайтыс болды. Жоравский отбасының тәрбиешісі Мария Склодовскаяға (кейін Мари Кюри ретінде танымал болды) ғашық болды, оның әкесі Жоравскийлердің туысы еді. Екеуі некеге тұруды талқылады, бірақ Жоравскийдің ата-анасы Марияның отбасының кедейлігіне байланысты оған қарсы болды. Дегенмен, олардың некеге тұру үміті 1891 жылға дейін сақталды, содан кейін Мария Варшаваға, содан кейін Парижге көшіп кетті, онда ол Пьер Кюриге үйленді және екі Нобель сыйлығын жеңіп алды. Жоравский пианист Леокадия Жевниевичке үйленді. Оның әкесі Гиполит Санкт-Петербургтегі Технология институтында қолданбалы математика саласындағы профессор болды. Оның "Эластикалық теория" атты еңбегі 1910 жылы Варшавада, оның өлімінен кейін жарық көрді. Жоравский мен оның әйелі үш балаға ие болды: Юлиус, Леокадия және Мария. Юлиус сәулетші болды, оны көбінесе Ле Корбюзьемен салыстырады; Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ол Краков политехникалық институтында сәулет профессоры болды.