Кіріспе
АҚШ парламенттік процедурасы
АҚШ парламенттік процедурасында, ұсынысты босату туралы петиция – заң жобасын комитеттен алып, комитеттен есеп берусіз қарау үшін палатаға ұсыну құралы болып табылады. Бұл заң жобасын немесе қаулыны одан әрі қараудан «босату» арқылы жүзеге асырылады. Мұндай петицияға Палата мүшелерінің абсолютті көпшілігінің қолдары қажет. Ұсынысты босату туралы петициялар көбінесе АҚШ Өкілдер палатасымен байланысты, бірақ АҚШ-тың көптеген штаттық заң шығарушы органдары да ұқсас процедураларды қолданады. Онда, егер комитет төрағасы заң жобасын немесе қаулыны комитет күн тәртібіне қоюдан бас тартса, ұсынысты босату туралы петиция қолданылады: егер заң жобасы ешқашан баяндалмаса, мәселе комитеттен шыға алмайды және Палата оны толық қарау мүмкіндігіне ие болмайды. Ұсынысты босату туралы петицияның өзі және оны қолдану туралы қауіп-қатер Палатаның жекелеген мүшелеріне көбірек билік береді және басшылық пен комитет төрағаларының ықпалын азайтады. АҚШ Палатасында ұсынысты босату туралы петициялардың сәтті аяқталуы сирек кездеседі, себебі Палата мүшелерінің абсолютті көпшілігінің қолдары қажет.
Тарих және процесс
Ақырын босату туралы өтініштің алғашқы нысаны 1910 жылы АҚШ Өкілдер палатасының регламентіне, ұнамайтын спикер Джозеф Гурни Кэннонның (Иллинойс штаты, Республикалық партия) билігін тексеру мақсатындағы бірқатар шаралардың бөлігі ретінде енгізілді. Дегенмен, қазіргі заманауи нұсқасы 1931 жылы 71-ші шақырылған Өкілдер палатасы тарапынан қабылданды. 1935 жылы регламент өзгертілді, соның салдарынан дауыс беруге мәжбүрлеу үшін қажетті қолдардың саны палатаның үштен бірінен (145 дауыс) абсолютті көпшілікке (218 дауыс) дейін артты. Алғашқыда ақырын босату туралы өтінішке қол қойғандардың тізімі құпия сақталды. Тек өтініш көпшілік қолдауға ие болғаннан кейін ғана кеңсе меңгерушісі қол қойғандардың есімдерін жариялайтын. 1993 жылы процедура өзгертілді, осы процестің барлық кезеңі ашық жарияланды және қол қойғандардың тізімі Конгресс журналында жарияланды. Бұл өзгерісті сол кездегі Өкілдер палатасының депутаты Джим Инхоф (Оклахома штаты, Республикалық партия) бастап берді. Ақырын босату туралы өтініштің үш негізгі түрі бар: Конгрестің әрбір сессиясының соңында шешілмеген немесе қажетті қолдар саны жетпеген өтініштер қараудан алынып тасталады. Оған жауап ретінде Ұлттық мылтық қауымдастығы (NRA) заң жобасын Өкілдер палатасы арқылы ақырын босату туралы өтінішпен қабылдау үшін күшті науқан ұйымдастырды. Сенаттағы заң жобасын комитеттен шығармаудың орнына, Родино Уильям Дж. Хьюзбен (Нью-Джерси штаты, Демократиялық партия) бірлесіп компромисстік заң жобасын ұсынды. Алайда, ақырын босату туралы өтініш қабылданды және Сенаттағы нұсқасы шағын түзетулер енгізілгеннен кейін мақұлданды. Бұл заң жобасы Сенатта Маккейн-Фейнгольд, ал Өкілдер палатасында Шейс-Михан деп белгілі болды. 1997 жылдан бастап оны ақырын босату туралы өтініш арқылы қарауға бірнеше рет әрекет жасалды. Ол Өкілдер палатасынан өткеннен кейін, Сенат 60 дауысқа 40 дауыспен мақұлдады, бұл кешіктіру тактикасын (филибустер) еңсеруге мүмкіндік берді. 2015 жылдың қазан айында екі партиялық топ АҚШ-тың Экспорттық-импорттық банкін қайтадан санкциялау туралы заң жобасын дауысқа салу үшін ақырын босату туралы өтінішті табысты пайдаланды.
АҚШ Сенатының осыған байланысты процедуралары
Конгресспен қайта қарау туралы заң, атқарушылық тармақ ережелерін Конгресспен қайта қараудың жеделдетілген тәртібін құрайды (көбінесе "соңғы сәтте қабылданған ережелерге" қарсы қолданылады), сондай-ақ белгілі бір ережені күштен жою мақсатындағы бірлескен қаулыны қарау үшін ерекше жылдам кесте ұсынады. Осы процестің бір бөлігі ретінде сенаторлар Сенат комитетін мақұлдамау қаулысын қараудан босату үшін "ұсыныс беру" (discharge petition) механизмін пайдалана алады. Палатадағы процедурамен бірдей терминді қолданғанымен, АҚШ Сенатындағы оның қолданылуы жоғарыда сипатталған Палата процедурасымен аз ұқсастықтарға ие және тек осы конгресс қайта қарау процесінің шарттарында жасалған мақұлдамау қаулыларымен ғана шектеледі. "Босату қаулысы" (discharge resolution) деп аталатын ерекше процедура, дау тудырмайтын шараларға комитет қарауын қажетсіз қылып, дауыс беруге ұсынуға мүмкіндік береді, бұл бірауыздан келісімді болжайды.
АҚШ-тың штаттық заң шығарушы органдарында
Айыптан босату туралы өтініштің нұсқалары АҚШ штаттарының заң шығарушы жиналыстарында кеңінен әртүрлі. Кейбіреулері Палата сияқты өтінішхаттарды пайдаланады, ал басқалары комитеттен босату туралы ұсыныс жасауға рұқсат береді, бұл заң шығарушыларды дауыс беруге мәжбүрлейді. Босату үшін қажетті дауыс саны да әртүрлі. Мысалы, Висконсин штатында Палатаға ұқсас ережелер бар; сәтті болу үшін қарапайым көпшілік дауыс жеткілікті, бірақ ұсыныс немесе өтініштің екеуі де қабылдана береді. Канзас штатының заң шығарушы органы 56 пайыздық қолдауды (70 депутатты) талап етеді. Пенсильвания штатында бір кезде комиссиядан шешімді қайтарып алуға мүшелердің тек 30 пайызы ғана құқылы болды. Бұл 1925 жылы көпшілік дауысқа ауыстырылды, бұл қайта шақырулардың санын күрт азайтты; дегенмен, дауысқа салуға мәжбүрлеу үшін өтінішхатқа қол қойған 25 адам (шамамен 10 пайыз) ғана қажет. Техникалық тұрғыдан алғанда, бұл заң жобасының талқылауға көтерілуіне қатысты дауыс беру болғанымен, заң жобасын қолдаушылар көбінесе бұл дауыс беру заң жобасының өзіне қатысты деп мәлімдеді, бұл азшылық партияға кем дегенде көпшілік партияны танымал заң жобасына қарсы екенін ресми түрде жаздыруға мүмкіндік берді. Оппозициялық күн тәртібі оппозиция жетекшісінің және басқа оппозициялық партиялардың бақылауында болады. Сонымен қатар, жеке мүшелер ұсынған заң жобалары Палата жетекшісінің келісімінсіз кез келген заң жобасын қарауға мүмкіндік береді.