Кіріспе
Сэмюэл Беккеттің «Элютерия» пьесасы (кейде «Элютерия» деп те жазылады: жоғарыдағы суретті қараңыз) – 1947 жылы француз тілінде жазылған Сэмюэл Беккеттің пьесасы. Бұл оның аяқталған алғашқы драмалық туындысы (Сэмюэл Джонсон туралы бұрынғы тырысы сәтті болмағаннан кейін). Роджер Блин 1950-жылдардың басында оны қоюды жоспарлаған, бірақ актерлердің аз санының арқасында сахнаға қою оңай болғандықтан «Годоны күтуді» таңдады. Осыдан кейін Бекет қолжазбаны жасырып қойды. Кейін Бекет «Крапптың соңғы таспасы» пьесасы үшін «Крапп» (екі P әрпімен) деген атты қайта пайдаланды.
Eleutheria (sometimes rendered Eleuthéria: see above image) is a play by Samuel Beckett, written in French in 1947. It was his first completed dramatic endeavor (after an aborted effort about Samuel Johnson). Roger Blin considered staging it in the early 1950s, but opted for Waiting for Godot, because its smaller cast size made it easier to stage. At this point, Beckett suppressed the manuscript. Beckett later recycled the name "Krap" (with two Ps) for his play Krapp's Last Tape.
Баспа тарихы
1985 жылы Бекеттің ұзақ жылдар бойы американдық баспагері болған Барни Россет, Grove Press баспасын сатып алғаннан кейін жұмыстан босатылды. Бекет Россетке көмектесуді ұсынды, тіпті «Элеутерияны» ағылшын тіліне аударып, оның баспасында жариялауға дайын екенін айтты және оған қолжазбаның көшірмесін берді. Бірақ пьесаның американдық басылымында көрсетілгендей, Бекет осы туындының жариялануына күдіспен қарады және Россет жариялауды тоқтатты. 1989 жылы Бекет қайтыс болғаннан кейін Россет «Элеутерияны» ағылшын тілінде жариялауға бел буды. Оның пікірінше, Бекет бұрын басылымға бермеген, бірақ кейін жариялаған басқа туындылары сияқты, егер тірі болғанда, ол өз шешімін өзгертер еді. Алайда Бекеттің француздық баспагері Жером Линдон жариялауға қарсы болды. Ұзақ келісімдер мен бірнеше құқықтық қауіп-қатерлерден кейін Линдон мен мұрагерлері Россетке басылымға рұқсат берді және француз тіліндегі өз басылымын шығарды. Мұрагерлік спектакльге рұқсат бермейді, бірақ бірнеше жеке көрсетілімдер өткізілді. 1995 жылы Россеттің жаңа Foxrock компаниясы шығарған американдық басылымды өзінің романдары мен пьесаларының авторы Майкл Бродский аударды. Бірінші ағылшын аудармасы әртүрлі пікірлерге бөлінді; бір сыншы «ұзақ уақыттан бері қол жетімді емес пьесаның жаңа аудармасы Бекет зерттеушілері мен жанкүйерлерін қуантады» деп жазды (пьеса жазушы және журналист Джек Хелбиг Booklist журналында), бірақ француздық баспагер аударманы «тынышсыз американдық» деп сынға алды. Онда бірнеше аударма қателіктері болды, мысалы, Ton canotier avait un couteau сөйлемі «Сіздің қайықшыңыздың пышағы бар» деп аударылды; canotier – бұл ысталған шляпа, ал couteau осы жерде «қарғаның қауырсыны» дегенді білдіреді. 1996 жылы Faber and Faber британдық басылымын шығарды, оны Барбара Райт аударды.
Сюжет
Сюжет буржуазияның жас өкілі Виктор Краптың қоғамнан және отбасынан өзін толық оқшаулау әрекеттеріне арналған, бірақ сонымен бірге анасынан жәрдем қабылдауын көрсетеді. "Элеутерия" (ελευθερία) атауы грек тілінде "бостандық" деген мағынаны білдіреді. Әрбір акт Париждегі қатарынан келетін қысқы күндерде өтеді.
Бірінші акт
Генри Краптың несеп жолынан ауытқулары бар, ол отырғанда тұрып тұра алмайды. Оның әйелі досы Жанна Мекке қонақ келеді деп күтеді. Оның күйеуі, фельдмаршал, жақында қайтыс болды. Бұған дейін оның әпкесі жаңадан жауыз доктор Андре Пиукке үйленген, жауыз жүзді радикал, ол адамзатты презервативтерді міндетті қолдану, аборт және гомосексуализм арқылы жоюды қалайды және эвтаназияға шақырады. Отбасының басты уайымы Виктордың үйден кетіп қалғаны. Олар оның сүйікті жерлеріне тікенді сым орнатты. Генриден басқа отбасы Викторды үйге қайтаруға тырысады. Ольга мен Мариге орынсыз әрекет жасап, оларды ыңғайсыз сезінгеннен кейін, Анри Пиуктың идеяларына қызығушылық танытады және гомосексуализм туралы ой жүгіртуді бастайды. Ол қызметшіні Жозефтан өзін сүйіп алуын сұрайды, ол оған құлақ асады. Түнде Анри креслода қайтыс болады.
ІІ акт
Виктор пәтерінде белгілі бір үлгімен жүріп-тұрудан басқа ештеңе істемейді. Ол бір аяқ киімін жабық терезеден лақтырады, ал сол аяқ киіммен бірге бірден шынышы келіп, ол және оның он жасар ұлы Мишель терезені жөндеуге кіріседі. Шынышы Мишелді жаңылғыш деп санайды, сондықтан көп нәрсені қайталауға тура келеді. Виктордың туыстары шынышының жұмысын үзе білу үшін үнемі келіп тұрады. Үй иесі Карл Виктордың пәтерде қалуы немесе кетіп қалғанын сұрап жатады. Краптар Виктордың әкесінің жерлеуіне қатысуын қалайды, бірақ ол пәтерінен кетуге мүдделі емес. Мэм Мек өзінің шофері Томасқа оны күшпен алып кетуді тапсырады, бірақ ол одан сәтсіз аяқталады.
ІІІ акт
Шынышы әлі де Виктордың терезесін және есігінің құлыптарын жөндеп жатыр. Виктордың анасы қайғыдан ауырып жатыр, ал жерлеу Викторды қатысуға мәжбүрлеу үшін мүмкіндігінше кешіктірілді. Шынышыл Виктордың отбасынан еркіндік күткенін, бірақ олардың үздіксіз сапарларына байланысты оны ала алмағанын, бірақ олар жоқ кезде де ешқандай еркіндік ала алмағанын түсіндіре бастайды. Бір көрермен көңілі толмап, сахнаға шығып, ойынның көрерменге ешқандай қанағат әкелмейтіндігіне шағымданады. Оқиғаның сценариі көктен жерге құлап түседі. Аудитория мүшесі Викторды емдеуге тырысатын қытайлық азаптаушыны әкеледі. Ақырында, ол қанағаттанарлық жауап алып, сахнадан түседі. Виктордың күйеуімен некеде болған ағасы доктор Пиук Ольгамен бірге келіп, оның у таблеткасын ішіп, өз-өзіне қол жұмсайтынын сұрайды, бірақ ол бұны қаламайды. Шынышыл өз жұмысын аяқтамай, құралдарды Викторға және мадамға қалдырады. Карл тағы да жалдау ақысын сұрайды. Ол оған сөреден ақша береді, бірақ бұл жеткіліксіз, сондықтан ол оған құралдарды береді және оған жалдамалы үйдің ақысын төлеу үшін баспалдақта қалдырған деп ойлаған жакетті кепілге қоюды айтады. Ол оған тамақ ұсынды, бірақ оған бала күтімі бола алмайтынын айтты. Ол төсекті есіктен және терезеден мүмкіндігінше алыс және аудитория мүшесінің қорабына жақын етіп, содан кейін төсекте демалуға отырады.
Сайыс өткізу
Сахналау негізгі оқиғамен тек бірнеше белгілі сәттерде ғана байланысатын "қосымша оқиғаны" талап етеді. Виктордың пәтері сахнада әрқашан көрсетіледі, бірақ бірінші актідегі негізгі оқиғалардың ешқайсысы онда болмайды. Ол белгілі бір үлгіде жүреді, бірақ көптеген егжей-тегжейлілік актерге қалдырылған. Екінші актіде Виктордың пәтері басқа бұрыштан көрсетіледі, ал Краптың үйі әлі де көрінеді. Актінің көп бөлігінде сахнаның бұл бөлігі бос болады, тек Жаки шамды жағып, қожайынының креслосын ұстаған сәттен басқа. Бір кезде Виктор келіп, Жаки оған әкесінің креслосына отыруға рұқсат береді. Содан кейін актінің соңына дейін сахнаның бұл бөлігі бос күйінде қалады. Үшінші актіде Виктордың пәтері үшінші бұрыштан көрінеді және толығымен сахнаға еніп, Краптың үйі мүлдем жоғалып кетеді.
Өнер тарихы
1998 жылдың 13 сәуірінде Вашингтондағы француз елшілігі Майкл Бродский аударған және Роберт Макнамара қойған "Элеутерия" туындысын алғаш рет көпшілік алдында оқыды. "Элеутерияның" тұңғыш сахналық қойылымы 2005 жылы Тегеран қалалық театрында Вахид Рахбани аудармасымен, Вахид Рахбани мен Мохаммадреза Жүзе режиссерлігінде "Накшине" театрының орындауында болды.