Кіріспе

Тарантин шығанағында орналасқан Магна Греция қаласы (Thurii; латынша: Thūriī, Θούριοι (Thoúrioi)), кейбір латын авторлары Thūrium деп те атаған (Птолемейдегі Θούρον (Thoúrion) салыстырыңыз), ал римдік дәуірде Cōpia және Cōpiae деп те аталды. Бұл Таранто шығанағында, әйгілі Сибарис қаласының орнында немесе жанында орналасқан ежелгі грек қаласы еді, және оның орнын иеленген деп есептелуі мүмкін. Қаланың қираған қалдықтары Италияның Калабрия провинциясының Козенца провинциясындағы Сибари қаласына жақын Сибари археологиялық паркінде табылады.

Қор

Тюрий б.з.д. 443 жылы Афинаның колониясы ретінде, Сибарис қаласынан қуылғандармен бірге құрылды. Юстин айтуынша, Тюрий қаласын Филоктет салған, оның ескерткіші осы күнгейін сонда сақталған, сондай-ақ Аполлон ғибадатханасында сақталған Геркулестің жебелері де бар. Бұл қаланың орны Кротониялықтар тарапынан қиратылғаннан кейін 58 жыл бойы шөлейт жатқан; б.з.д. 452 жылы Сибариттік қуылғандар мен олардың ұрпақтары Тессалиялық көшбасшылардың басшылығымен бұл жерге қайта оралуға тырысты. Жаңа колония өте тез өркендеп, Кротониялықтардың қызғанышын тудырды, олар нәтижесінде колония құрылғалы бес жылдан асқан соң жаңа қоныс аударғандарды қуды. Қуылған Сибариттер алдымен Спартадан қолдау сұрады, бірақ сәттілікке жете алмады: Афиналықтарға жасаған өтініштері нәтижелі болды, және олар жаңа колония жіберуге бел буды, сонымен бірге бұрын қуылған қоныс аударғандарды қайта орналастыруды көздеді. Перикл Лампон мен Ксенокриттің басшылығымен афиналық отарлаушылар тобы жіберілді. Периклдің мақсаты – бұл колонияның пангеллендік болуы еді, афиналық азаматтардың саны аз болды, колонияға қатысқандардың көп бөлігі Грецияның әртүрлі аймақтарынан жиналды. Олардың арасында екі танымал тұлға болды: тарихшы Геродот және шешен Лисий, екеуі де бастапқы колония құрамына кірген. Гипподам да отарлаушылармен бірге келді және жаңа қаланың сәулетшісі болды. Жаңа колонияның заңдарын софист Протагор Периклдің өтініші бойынша Локридің Залевк заңдарын негізге ала отырып бекітті. Диодор Тюрийдің негізін б.з.д. 446 жылға жатқызады, бірақ басқа дереккөздер оны үш жыл кейін, б.з.д. 443 жылға жатқызады, және осы күнді дұрыс деп есептеуге болады. Афиналық атаудың қорғауы, кемінде, Кротониялықтар тарапынан оның дамуына ешқандай кедергі келтірмеді, бірақ қала жаңадан қоныс аударған Сибариттіктердің ұрпақтары мен жаңа отарлаушылар арасындағы келіспеушіліктерден ерте уақытта мазаланды, бұрынғылары құрметті ерекшеліктерге ғана емес, маңызды саяси артықшылықтарға да талап етті. Осы дау-дамайлар төңкеріспен аяқталып, Сибариттер қаладан қуылды. Олар Трейс өзеніндегі Сибарис қаласына қысқа уақытқа орналасты, бірақ ұзаққа соқпады, көршілес варварлар оларды қуды және ақырында таратып жіберді. Ал турийліктер Кротонамен бейбітшілік шарты жасасты, және жаңа қала тез өркендеді. Жаңа отарлаушылар барлық жақтан, әсіресе Пелопоннес аймағынан келіп толқыды; және ол әдетте афиналық колония ретінде қарастырылса да, афиналықтар халықтың шағын бөлігін ғана құрады. Диодордан белгілі болғандай, қала тұрғындары он руға бөлінген, олардың аттары олардың шығу тегін көрсетеді. Олар: Аркадиялықтар (Аркадиядан), Ахаялықтар (Ахаядан), Элеялықтар (Элеядан), Боэотиялықтар (Боэотиядан), Амфиктиондықтар (Амфиктионистен), Дориялықтар (Дористен), Ионалықтар (Иониядан), Афиналықтар (Афинадан), Эвбоялықтар (Эвбоядан) және Аралдықтар (Аралдардан). Үкімет түрі демократиялық болды, және қала жақсы реттелген заңдар жүйесімен қамтамасыз етілген делінеді; бірақ Диодордың бұл туралы мәлімдемесі, ол мұны Харонданың заңдарымен байланыстырып, заң шығарушының өзін Тюрийдің азаматы ретінде көрсетеді, қате болып табылады. Қаланың өзі өте жүйелі түрде салынған, төрт кең көшеге бөлінген, олардың әрқайсысы үш көшемен қиылысады.

Соғыс және қақтығыс

Құрылғанынан көп ұзамай Тюрий Тарентуммен (қазіргі Таранто) соғысқа қатысты. Бұл соғыстың себебі Тюрийден солтүстікке қарай 50 шақырым жерде орналасқан, құнарлы Сирит аймағына иелік ету болды. Афиналықтар бұл аймаққа ұзақ жылдар бойы талап етіп келген, және олардың отарлаушылары да сол талапты қолдады. Бірнеше жыл бұрын Грекиядан қуылған, Тюрийде тұратын Спарталық генерал Клеандридас осы соғыста Тюрий әскеріне басшылық етті. Соғыс түрлі нәтижелермен аяқталды, бірақ ақырында екі тарап та келісімге келді, даулы аймақта жаңа қала – Гераклеяны құруға келісті. Тюрий тарихы туралы мәліметтер өте аз және шашыраңқы. Афиналықтар мен басқа отарлаушылар арасындағы жаңа дауларды Дельфи оракулы шешті, ол қаланың негізін тек Аполлон қана қалағанын мәлімдеді. Алайда, бұл мәселе афиналықтардың Сицилияға жасаған үлкен жорығы кезінде қайта туындады, қала екі топқа бөлінді: бірі афиналықтарды қолдауды қаласа, екіншісі оларға қарсы болды. Бірінші топ басымдық алып, Тюрий афиналық флотқа, Никиас пен Алькивиадқа Италияның басқа қалалары сияқты бейтараптық танытты. Шындығында, Алькивиад афиналықтардан қашып, сотқа тап болуы үшін үйіне алып бара жатқанда Тюрийде паналады. Бірақ екі жылдан кейін (б.з.д. 413 ж.) афиналықтар қайтадан билікке оралды. Демосфен мен Евримедон Тюрийге келгенде, тұрғындар оларға барлық көмек көрсетті, тіпті 700 гоплиттен және 300 садақшыдан тұратын қосымша әскер берді. Осыдан кейін 20 жылдан астам уақыт бойы Тюрий туралы ешқандай мәлімет жоқ, бірақ бұл оның ең гүлденген кезеңі болған болуы мүмкін. Б.з.д. 390 жылы оның аумағына Луканиялықтардың шабуылдары күшейді, оларға қарсы қорғану үшін Магна Грекияның барлық қалалары қорғаныс одағына бірікті. Бірақ Тюрийліктер одақтастарының көмегін күтуге асықпады, 14 000 жаяу және 1000 атты әскерден тұратын армияны шығарды, олар Луканиялықтардың шабуылдарын тойтарды. Алайда, оларды өз аумақтарына ертіп, Лаус маңында толық жеңіліске ұшырады, 10 000-нан астам сарбазы қаза тапты. Бұл жеңіліс Тюрийдің гүлденуіне ауыр соққы болды, ал Луканиялықтар мен Бруттилердің олардың жанындағы күшінің артуы олардың одан қалпына келуіне кедергі келтірді. Қала Сиракузаның Дионисийімен де жауласқан, немесе кем дегенде достық емес қарым-қатынаста болды, сондықтан оның інісі Лептиний мен досы Филист оны зейнетке шығу немесе жер аудару орны ретінде таңдады. Б.з.д. 356 жылы Брут халқының күшеюі Тюрийдің толық құлдырауына себеп болды, бірақ Диодордың қаланы олар бағындырғаны туралы мәлімдемесіне күмәнмен қарау керек. Кейінірек, Тимолеонның Сиракузаға жасаған жорығына қатысу үшін келе жатқан Коринф әскерлері Карфаген кемелерімен блокадаға алынған кезде қала тарихқа қайта оралды. Бұл кезде ол бұрынғыдай емес, бірақ тәуелсіз грек қаласы болып қала берді. Эпирдің Александр соғыстары кезінде Италияның осы бөлігінде одан ешқандай мәлімет жоқ. Кейіннен Луканиялықтар оны қатты қысымға алды, сондықтан ол Риммен одақтасты, және Рим әскері 282 жылы қаланы құтқару үшін Гай Фабриций Лускиннің басшылығымен жіберілді. Ол қаланы қоршап алған Луканиялықтар мен Бруттилерді шайқаста жеңіп, бірнеше жеңістермен олардың күшін жойды, осылайша Тюрийліктерді олардан туындаған қауіптен құтқарды. Бірақ көп ұзамай олар Тарантиндердің шабуылына ұшырады, олар қаланы басып алып, тонады. Бұл шабуыл Римдіктердің 282 жылы Тарантумға қарсы соғыс жариялауының тікелей себебі болды.

Римдік тәуелділік

Тюрий Римнің тәуелді одақтасына айналды және оны римдік гарнизон қорғады. Ол екінші Пуникалық соғыста Ганнибалмен елеулі рөл атқарды. Бұл қала 212 жылы Канна шайқасынан кейін карфагендіктерге өткен қалалардың бірі болды. Тарентоның қашқаннан кейін, олар римдік әскерлерін карфагендік генерал Ганноның қолына тапсырды. Бірнеше жылдан соң (б.з.д. 210 жылы), Ганнибал Кампаниядағы одақтастарын қорғай алмағандықтан, Ателланың құлауынан аман қалған тұрғындарын Тюрийге көшірді; бірақ көп ұзамай ол соңғы қаланы да өз тағдырына қалдыруға мәжбүр болды. Б.з.д. 204 жылы ол өзінің күштерін Бруттийге көшіргенде, Кротонаға Тюрийдің 3500 бас азаматын алып кетті, ал қаланың өзін әскерлерінің тонауына берді. Осыдан кейін Тюрийдің тоқырауға түскені анық болды, бірақ оның жерінің құнарлылығы оны толық құлдыраудан сақтап қалуға мүмкіндік берді. Сондықтан б.з.д. 194 жылы латын құқығымен римдік колонияны құру үшін орын таңдалды. Колонистердің саны бөлінетін жер көлеміне пропорционалды емес еді, бірақ олар 3000 жаяу әскер мен 300 аттыдан тұрды. Ливий колонияның Thurinum agrum-ға жіберілгенін айтады, бірақ Страбон римдіктердің жаңа колонияға Копия деген ат бергенін хабарлайды, бұл Византиялық Стефан мен монеталардың куәлігімен расталған, бірақ оларда атау "COPIA" деп жазылған. Бірақ бұл жаңа ат ұзақ қолданылмады, және Тюрий әлі де ежелгі атауымен танылды. Рим Республикасының соңғы кезеңдерінде ол бірнеше рет муниципалды қала ретінде еске алынады. 72 жылы Спартак оны басып алып, ауыр салық салды, бірақ басқа зардаптар келтірмеді. Светонийдің айтуынша, Октавиан әулеті онда белгілі болды, ал Гай Октавий (болашақ Цезарь Августың әкесі) сол жерде Спартак әскерін жеңді. Осының нәтижесінде болашақ императорға туылғаннан кейін жақын арада Турин тегі берілді. Азамат соғысы басталғанда Юлий Цезарь оны галлдық және испандық атты әскерлермен қамтамасыз етуге лайық деп санады, және М. Целий Руф Италияның осы бөлігінде көтеріліс тудыруға тырысқаннан кейін сол жерде өлім жазасына кесілді. 40 жылы Секст Помпей оған шабуыл жасады, оның жерін қиратты, бірақ қала қабырғаларынан ығыстырылды. Осы кезде Тюрий әлі де маңызды орын болды, және оны Плиний, Птолемей, сондай-ақ Страбон қала ретінде атап көрсетті. Шындығында, Кротона мен Тарантум арасындағы Тарантин шығанағының жағалауында қалған жалғыз маңызды орын осы болды; Метапонт пен Гераклея екеуі де толық құлдырауға жақын болды. Оның аты әлі де "Жол көрсеткіштерінде" кездеседі, және Прокопий оның 6 ғасырда да бар екенін атап өтеді.

Тастауы

Уақыт өте келе, Кратис өзенінің шөгінділер жинауы өзен дельтасының теңізге қарай жылына бір метр жылдамдықпен ұзақ мерзімді жылжуына әкеп соқты. Осының салдарынан Сибарис, Тюрий және Копия қалаларының бірінен кейін бірі орналасқан жерлері құрлыққа тіреліп, теңізге оңай қол жеткізе алмағандықтан маңыздылығын жоғалтты, себебі сауда үшін теңізге шығу қиын болды. Нақты орны, Coscile (ежелгі Сибарис) жерінен солтүстікке қарай, теңізден бірнеше шақырым жерде, қазірге дейін қираған орындары бар. Кратис және Сибарис өзендері жасаған түбектегі римдік қираған орындары, мүмкін, Тюрийге де тиесілі болуы мүмкін.

Сайт

Бір үй өлшемі және әшекейлеуімен ерекшеленеді: Театрдың артында орналасқан үлкен дом, сөзсіз, Рим қаласындағы ең сәнді жеке үйлердің бірі. Ол Республика дәуірінің соңында (б.з.д. I ғасыр) салынды және бірнеше кеңейтімдер мен өзгерістер арқылы б.з. 5 ғасырына дейін сақталды, бұл уақыт ішінде үйдің жоспары біртіндеп өзгерді. Үйдің монументалдығы мен сән-салтанаты б.з. 1-3 ғасырларындағы ең жоғары деңгейіне жетті, ал 4-ші ғасырдан бастап құлдыраудың айқын белгілері байқалады.

Ақша шығару

Тюрийдің ежелгі заманда өнімді монета соғу орталығы болған. Тюрий монеталарының көркемдігі зор, олардың саны мен әртүрлілігі ежелгі авторлардың айтуынша, қаланың байлығы мен гүлденуі туралы бізге одан да жоғары ұғым береді.