Буддалық космология: Тілектер әлемі – қайта туудың үш әлемінен бірі. Бес немесе алты доменнен тұрады, Тибет және Теравада буддизміндегі айырмашылықтар.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Буддистік космологияның бір қыры
Aspect of Buddhist cosmology
Қалау әлемі (санскрит: कामधातु, kāmadhātu) – буддистік космологиядағы үш әлемнің (трайлокия, санскрит: धातु, dhātu, тибет: khams) бірі, оған самсарадағы тіршілік иесі қайта тууы мүмкін. Қалған екеуі – форма әлемі (санскрит rūpadhātu) және формасыз әлем (S. ārūpadhātu). Қалау әлемінде бес немесе алты домен (санскрит: gati, кейде «әлем» деп аударылады) бар. Тибет буддизмінде алты домен болса, Тхеравада буддизмінде бес домен бар, себебі Асуралар домені Нагалардан бөлек қарастырылмайды. Бұл бес әлемнің түсінігі даосизм мен джайнизмде де кездеседі. Махаяна буддизміндегі Шурангама Сутрасы дева және адам әлемі арасындағы Сянның он түрін жеке-жеке өлмейтін әлемдер деп қарастырады. Қалау әлемінің алты домені «азаптың алты жолы», «алты жазықтық» және «алты төменгі әлем» деп те аталады. Он әлем жүйесін қолданатын ойлау мектептерінде бұл алты домен көбінесе әр түрлі буддистік дәстүрлердің рухани мақсаты саналатын Шравака, Пратьекабудда, Бодхисаттва және толық Будданың «төрт жоғары әлемімен» салыстырылады. Тіршілік иесінің кармасы (бұрынғы іс-әрекеттері мен ойлары) оның қай доменге қайта туатынын анықтайды. Сезімтал тіршілік иесі түрлі медитация түрлерін, әсіресе Сегіз Дхьянаны орындау арқылы қалау әлемінің алты доменінен тыс, жоғары әлемдерге көтерілуі мүмкін. 8 ғасырдағы буддалық ескерткіш Боробудур (Орталық Ява) трайлокияны архитектуралық жобаға, ступалармен тәжделген сатылы тас пирамида түріндегі мандала жоспарымен енгізді.
The desire realm (Sanskrit: कामधातु, kāmadhātu) is one of the trailokya or three realms (Sanskrit: धातु, dhātu, Tibetan: khams) in Buddhist cosmology into which a being caught in saṃsāra may be reborn. The other two are the Form Realm, (Sanskrit rūpadhātu) and the Formless Realm (S. ārūpadhātu). Within the desire realm are either five or six domains (Sanskrit: gati, also sometimes translated as "realm"). In Tibetan Buddhism, there are six domains , and in Theravada Buddhism there are only five, because the domain of the Asuras is not regarded as separate from that of the Nāgas. The concept of these five realms is also to be found in Taoism and Jainism. The Śūraṅgama Sūtra in Mahayana Buddhism regarded the 10 kinds of Xian as separate immortal realms between the deva and human realms. The six domains of the desire realm are also known as the "six paths of suffering", the "six planes", and the "six lower realms". In schools of thought that use the ten realms system, these six domains are often contrasted negatively with the "four higher realms" of Śrāvaka, Pratyekabuddha, Bodhisattva and full Buddha, which are considered to be the spiritual goals of the different Buddhist traditions. A being's karma (previous actions and thoughts) determines which of the six domains it will be reborn into. A sentient being may also ascend to one of the higher realms beyond the six domains of the desire realm by practicing various types of meditation, specifically the Eight Dhyānas. The 8th century Buddhist monument Borobudur in Central Java incorporated the trailokya into the architectural design with the plan of mandala that took the form of a stepped stone pyramid crowned with stupas.
Девалар домені
Девалар әлемі (көк әлемі немесе ләззатты мемлекет деп те аталады) – ләззат әлемі. Осы әлемнің кемшілігі – ондағы жағдай тым жайлы болғандықтан, оның тұрғындары толыққанды түрде өркендеуге ұмтылуды ұмытып кетеді. Олар бұрын жинаған жақсы кармаларын бірте-бірте жойып, соңынан төменгі дүниеге қайта туылады. Девалар әлемі кейде құдайлардың әлемі деп те аталады, себебі оның тұрғындарының күші адамдармен салыстырғанда зор. Дегенмен, олар өлмейтін емес, тек ұзақ ғұмырлы, және олар да карма мен сансара заңдылықтарына бағынады.
The Deva domain (also known as the heavenly domain or Blissful State) is the domain of bliss. The disadvantage of this domain is that things are so very comfortable there, that these beings completely neglect to work towards enlightenment. Instead they gradually use up the good karma they had previously accumulated, and so they subsequently fall to a lower rebirth. The Deva domain is sometimes also referred to as the gods' domain, because of its inhabitants' power compared to humans. However, they are not immortal, only long lived, and are still subject to karma and the saṃsāra.
Асура өңірі
Асура домені (кейде «Қызғанған Құдайлар домені» деп те аталады) – Асуралардың (жартылай құдайлардың) домені. Олар өткен өмірдегі өзімшілдік, қызғаныш, өсек, күрес, жауласу немесе әлемді ақылға келтіру сияқты әрекеттерінің нәтижесінде мұнда келді. Мүмкін, олар адам түрінде жақсы ниеттері болғанымен, басқаларға зиян келтіру сияқты жаман істер жасағандықтан осы жерде. Дегенмен, басқа домендердегі кейбір Асуралар толыққанды зұлым (мысалы, бұзушы Мара) және кейде оларға тағайындалған «шайтан» аудармасына жақын болуы мүмкін. Мұндай зұлым Асураларды Ракшасалар деп те атай беруге болады. Асуралар адамдарға қарағанда әлдеқайда жақсы өмір сүреді, бірақ олар Деваларға қызғанады, оларды жануарлардың адамдарды көруі сияқты көреді.
The Asura domain (also known as the Jealous God domain) is the domain of the Asuras (demigods). They are here because of actions in past lives based on egotistic jealousy, envy, insincerity, struggle, combat or rationalization of the world. They may be here because in human form they had good intentions but committed bad actions such as harming others. The Asuras of some other domains, however, are fully malevolent (such as the corruptor Mara) and can be more closely related to the translation of demon that is sometimes ascribed to them. These evil Asuras can be alternatively referred to as Rakshasas. The Asuras are said to experience a much more pleasurable life than humans, but they are plagued by envy for the Devas, whom they can see just as animals can see humans.
Манусса өңірі
Манушья өңірі (адам өңірі деп те аталады) құштарлық, тілек, күмән және мақтанға негізделген. Буддистер бұл өңірді адамзаттың өмір сүру аясы деп санайды. Бұл өмір сүру үшін ең жағымды өңір болмаса да, адам қайта тууы сансарадағы барлық қайта туулардың ішіндегі ең артықшылықты болып саналады, себебі адам қайта тууы – Бодхиге (ағартуға) тікелей қол жеткізуге болатын жалғыз сансаралық өңір, қазіргі қайта тууында (Буддалар мен Архаттар үшін) немесе болашақтағы қайта тууында Девалар өңірінде (Анагамилер үшін). Бұл адам қайта тууының ерекше мүмкіндіктеріне байланысты: жоғары өңірдегі жандар өз әлемдерінің ләззатына ғана ден қойып, ағартуға жұмыс істеуді елемейді, ал төменгі өңірдегілер өз әлемдерінің азап-тозағынан қашуға тырысып, азаттық туралы екінші ойға келмейді. Адамдарда оңтайлы тепе-теңдік бар: азаттыққа жетуге жетелейтіндей азап, бірақ өмірдің әр сәті соған толып кетпейді. Адам қайта тууы дұрыс пайдаланғанда зор әлеуетке ие, алайда көбінесе адамдар өмірлерін ағартуға ұмтылудың орнына материалдық ізденістерге жұмсайды, нәтижесінде пайдасыз эмоцияларын, ойларын және іс-әрекеттерін күшейтеді, олардан құтылудың орнына. Осы себепті, адам өмірінен кейін көбінесе бірден тағы бір адам болып туылмайды немесе жоғары өңірге көтерілмейді, керісінше, төменгі өңірге түседі. Төменгі өңірлерде, мысалы, жануарлар әлемінде, адам қайта тууына жеткілікті күш жинау өте баяу және қиын процесс, сондықтан адам басқа мүмкіндікке ие болу үшін көптеген өмір сүруі мүмкін.
The Manuṣya domain (also known as the Human domain) is based on passion, desire, doubt, and pride. Buddhists see this domain as the realm of human existence. Although it may not be the most pleasurable domain to live in, a human rebirth is in fact considered to be by far the most advantageous of all possible rebirths in samsara, because a human rebirth is the only samsaric domain from which one can directly attain Bodhi (enlightenment), either in the present rebirth (for Buddhas and Arhats) or in a future rebirth in a Deva domain (for Anagamis). This is because of the unique possibilities that a human rebirth offers: beings in higher domains just choose to enjoy the pleasures of their realms and neglect working towards enlightenment, while beings in lower domains are too busy trying to avoid the suffering and pain of their worlds to give a second thought to liberation. Humans have just the right balance: enough suffering to motivate them to achieve liberation, but not too much that every moment of their lives is consumed by it. A human rebirth is considered to have tremendous potential when used correctly, however in most cases humans waste their lifetimes in materialistic pursuits rather than working towards enlightenment, and so end up reinforcing their unhelpful emotions, thoughts, and actions, rather than letting go of them. Because of this, it is almost always the case that one descends to a lower domain of rebirth after a human life, rather than immediately going on to another human birth, or going up to a higher domain. In the lower domains, such as the animal domain, it is a very slow and difficult process to accumulate enough merit to achieve a human rebirth once again, so it may be countless lifetimes before one has another chance.
Тирягиони өңірі
Тирягьяни домені (Тирьяг йони немесе тирачанайони) (сондай-ақ, Жануарлар домені деп те аталады) бұрынғы өмірде немесе өмірлерде қалыптасқан ақымақтық пен көзқарасқа толы жағдайлардың күшті психикалық күйлеріне негізделген. Буддистер бұл доменді Жердегі адам емес жануарлардың өмір сүру домені деп есептейді. Адамдар мен жануарлар өмір сүрудің бөлек домендерінде тіршілік етсе де, олардың домендері тік космологияда бір-біріне тым жақын болғандықтан бір-бірін көре алады, дәл сияқты Девалар мен Асуралар да бөлек домендерде болғанына қарамастан бір-бірін көре алады.
The Tiryagyoni domain (alternately spelled Tiryag yoni or tiracchānayoni) (also known as the Animal domain) is based on strong mental states of stupidity and prejudice cultivated in a previous life or lives. Buddhists believe that this domain is the domain of existence of the nonhuman animals on the Earth. Although humans and animals live in separate domains of existence, they can still see each other because their domains are so close to each other in the vertical cosmology, just as the Devas and Asuras can see each other despite being in separate domains.
Прета өңірі
Прета домені (сонымен қатар Аштық Жын домені деп те аталады) – бұрынғы өмірде немесе өмірлерде қалыптасқан күшті иеленушілік пен құштарлыққа негізделген қайта туылу. Бұл домендегі саналы тіршілік иелері "аштық жын" деп танылады. Олар үнемі қатты ашығу мен шөлдеу сезіміне тап болады, бірақ осы қажеттіліктерін қанағаттандыра алмайды. Тибеттік Бхавачакра нұсқаларында олар тар мойынды және үлкен қарны бар түрінде бейнеленеді. Бұл олардың құштарлықтары оларды мазалайтынын, бірақ олардың өзін қанағаттандыруға мүлдем шамасы келмейтінін көрсетеді.
The Preta domain (also known as the Hungry Ghost domain) is a rebirth based on strong possessiveness and desire which were cultivated in a previous life or lives. The sentient beings in this domain are known as "hungry ghosts". They are constantly extremely hungry and thirsty, but they cannot satisfy these needs. In Tibetan versions of the Bhavacakra these beings are drawn with narrow necks and large bellies. This represents the fact that their desires torment them, but they are completely unable to satisfy themselves.
Нарака өңірі
Нарака әлемі (Нирая әлемі немесе Тозақ әлемі деп те аталады) – бұрынғы өмірде немесе өмірлерде қалыптасқан күшті жеккөру сезімдеріне негізделген қайта туу. Наракадағы саналы тіршілік иелері өздерінің теріс кармаларын толық жұмсағанша онда қалады, содан кейін басқа бір әлемге қайта туылады.
The Naraka domain (also known as the Niraya domain or the Hell domain) is a rebirth based on strong states of hatred cultivated in a previous life or lives. The sentient beings in Naraka stay there until their negative karma is spent, at which point they are reborn into another domain.
Өмірдің дөңгелегі
Бхавачакра немесе "Өмір доңғалағы" – Үнді-Тибет дәстүрінде жиі қолданылатын танымал оқу құралы. Бұл – осы әлемдерді және осы сансаралық қайта туулардың механизмін бейнелейтін бір түгелімі. Бұл суретте ең жоғарғы жақта Девалар әлемі, одан кейін сағат тілі бойынша Асуралар, Жануарлар, Нарака, Преталар және Адамдар әлемі көрсетілген. Күшті қарап көрсеңіз, Будданың осы әлемдердің әрқайсысында болуы бейнеленгенін көресіз.
The Bhavachakra or "Wheel of Life" is a popular teaching tool often used in the Indo Tibetan tradition. It is a kind of diagram which portrays these realms and the mechanism that causes these samsaric rebirths. In this depiction, the realm of the Devas is shown at the top, followed clockwise by the realms of the Asuras, the Animals, Naraka, the Pretas, and the Humans. Close examination will show that the Buddha is shown as being present in every one of these realms.
Сипаттамалары
Махаяна және Ваджраяна буддизмінде, саналы тіршілік иесінің өлімі қайта туатын әлемін көрсетеді деген дәстүрді бейнелейтін бірнеше мәтел бар. Көбінесе "Сегіз сананың құрылысы туралы аяттар" (八識規矩補註) еңбегінде былай делінеді: "Қасиеттілерге қайта туғандардың дене жылуын соңғы ұстайтын жер – бастың жоғарғы бөлігі, құдайларға – көздері, ал адамдар әлемінде – жүрек, аштық рухтарға – қарны, жануарларға – тізе буналары, соңында тозақ әлемінде – табан асты болады". Тибет буддистік мәтіні "Бардо Төдол" осы әлемдерге тән тәжірибелерді одан әрі сипаттайды.
In Mahayana and Vajrayana Buddhism, there are some sayings reflecting a tradition that the manner of a sentient being's death indicates the world in which it will be reborn. A common one is that in the Verses on the Structure of the Eight Consciousnesses (八識規矩補註), which reads: "in those to be reborn as saints the last part to retain bodily heat is the top of the head, in those to be reborn devas it is the eyes, while in the case of the human realm it is the heart, that of the hungry ghosts, the belly, that of animals, the knee caps, and lastly, in that of the hell realm, the soles of the feet." The Tibetan Buddhist text Bardo Thodol describes further on the experiences proper to these realms.
Йога практикасында
Тензин Ваньял Ринпоче және Чогьял Намкай Норбу Ринпоче "әртүрлі әлемдерде қайта тууға себеп болатын кармалық іздерді тазартуға" арналған "Алты локаның практикасы" туралы оқулықтар жариялады, мұнда алты лока Ваджраянаның негізгі алты чакра жүйесімен сәйкес келеді.
Tenzin Wangyal Rinpoche and Chögyal Namkai Norbu Rinpoche have published literature teaching a "Practice of the Six Lokas" designed to "purify the karmic traces that lead to rebirth in the different realms," wherein the six lokas are also cognate with the principal six chakra system of Vajrayana.