Кіріспе

Ірі гибридтік бақ гүлі

атаудың басқа қолданыстары

Түрлер жәшігі
| сурет = PansyScan (cropped).jpg
| туыс = Viola
| түрі = × wittrockiana
| авторы = Gams ex Nauenb. & Buttler. Ол Viola туысының Melanium ("пансилер") бөліміндегі бірнеше түрлердің будандасуынан алынған, әсіресе Еуропа мен Батыс Азияның "жүрек қуандыратын" деп аталатын жабайы гүлі V. tricolor. Кейде V. tricolor var. hortensis деп те аталады, бірақ бұл ғылыми атау күмәнді. V. tricolor var. hortensis Groenland & Rümpler Viola × wittrockiana-ның синонимі болса, V. tricolor var. hortensis DC. Viola × wittrockiana пайда болғанға дейін 1777 жылы Flora Danica-да суреттелген жабайы пансидің (V. tricolor) бақшалық сортымен байланысты (түрлер аралық будандасусыз). Viola × wittrockiana-ның хромосомалық саны 2n = 44–52. Гүлдің диаметрі алты жапырақтан тұрады: екі бір-біріне сәл жабысқан жоғарғы жапырақ, екі бүйір жапырақ және гүлдің ортасынан сәл сақалдай шығып тұратын бір төменгі жапырақ. Бұл жапырақтар әдетте ақ немесе сары, қою қызғылт немесе көк түсті болады. Өсімдіктің биіктігі 15-30 см-ге жетеді, және күннің әртүрлі деңгейлерін және жақсы дренаждалған топырақты жақсы көреді.

Атаулар мен терминология

Ағылшын тіліндегі "pansy", "viola" және "violet" сияқты жалпы атаулар бір-біріне ауыстырып қолданылуы мүмкін. Бір мүмкін ерекшелік – "pansy" деп саналатын өсімдіктер Viola секциясына жатады. Melanium, және төрт құлпынағы жоғары қарай (екі бүйір құлпынағы жоғары қарай), ал тек біреуі төмен қарай бағытталған, ал "violet" деп саналатындары Viola секциясына жатады, оларда екі құлпынағы жоғары және үш құлпынағы төмен қарай бағытталған. Америкалық Вайолет қоғамы – Viola туысы үшін Халықаралық культиваторларды тіркеу органы тағы бір мүмкін ерекшелікті жасайды. Ол өсірілетін сорттарды (культиваторларды) Viola секциясындағы Melanium-ға төрт топқа бөледі: B1 – pansy, B2 – viola, B3 – violetta және B4 – cornuta гибридтері. Осы жіктеуге сәйкес, қазіргі заманғы "pansy" гүлдің ортасында анық көрінетін "дақ" немесе "көзшесі" болуымен басқа үш кіші топтан ерекшеленеді. Қазіргі заманғы бау-бақша өсімдік күтушілер "pansy" терминін әр жыл сайын гүлзарға отырғызу үшін өсірілетін көп түсті, ірі гүлді гибридтер үшін қолданады, ал "viola" әдетте кішкентай, нәзік бір және көп жылдық өсімдіктерге арналған.

Этимология

"Панси" атауы француз тіліндегі "pensée" – "ой" деген сөзден шыққан және 15 ғасырдың ортасында Виола гүлінің аты ретінде орта ағылшын тіліне енген, себебі бұл гүлді естелік символы деп санаған. "Бос сөзбен махаббат" атауы сүйіктісін ойлаудан басқа ештеңе істемейтін немесе мүлдем жұмыс істемейтін ғашықтың бейнесін білдіреді. Скандинавия, Шотландия және Германияда панси гүлін "көкек шеше" гүлі деп атайды; балаларға өзімшіл көкек шеше туралы аңыз айтылады, ал әңгімеші гүлдің сәйкес бөліктерін жұлып алады. Неміс тілінде бұл гүлдің аты Stiefmütterchen; неміс аңызында төменгі жапырақ көкек шешені, үлкен жоғарғы жапырақтар оның қыздарын, ал кішкентай жоғарғы жапырақтар оның келіншегін бейнелейді. Чех тілінде бұл гүлдің аты maceška, ол "кішкентай көкек шеше" дегенді білдіреді және гүлдің жаман әйелдің ренжіген бетіне ұқсас болуынан шыққан деседі. Словенияда бұл гүлдің орнына жетім бала туралы айтылады. Италияда панси гүлін flammola (кішкентай жалын) деп атайды.

Тарихи негіздер

XIX ғасырдың басында Леди Мэри Элизабет Беннет (1785–1861), Эмма Леди Танкервиллдің және Танкервилл графының қызы, әкесінің Уолтон-апон-Темс, Суррейдегі бағында қол жеткізе алатын барлық Виола триколор (көбінесе, жүрек гүлі) түрлерін жинап, өсірді. Бағбаны Уильям Ричардсонның қадағалауымен, будандастыру арқылы көптеген өсімдіктер өндірілді. 1812 жылы ол өз гүлжауын гүл өсірушілер ортасына таныстырды, ал 1813 жылы белгілі гүлші және балабақшашы Ли мырза гүлді одан әрі өсірді. Басқа балабақшалар да Лидің үлгісін ұстанды, нәтижесінде гүлжауын көпшілік арасында сүйіктіге айналды. Леди Беннет жүрек гүлін өсірумен айналысқан шақта, Джеймс, Гамбиер лорды да өз бағында Иверде, бағбаны Уильям Томпсонның кеңесімен және басшылығымен солай істеді. Сары виола, Viola lutea және кең жапырақшалы, ашық сары түсті, Ресейден шыққан Viola altaica түрлері, швед ботанигі Вейт Брехер Виттрок (1839–1914) есімімен аталатын Viola × wittrockiana гибридтерінің негізін қалаушылардың бірі болды. Кейбір алғашқы тәжірибешілердің мақсаты жапырақшалары біріне-бірі жабысқан дөңгелек гүл жасау болды; 1830-шы жылдардың соңында жапырақшалардағы қара түсті тар нектар жолдары жоқ, бірақ жапырақшаларда кең қара дақтар (кейін "бет" деп аталды) бар кездейсоқ өсімдік табылды. Ол Гамбиердің бағында дамытылып, 1839 жылы "Медора" деген атпен көпшілікке ұсынылды. 1833 жылға қарай, бұрын оның ата-тегі, жүрек гүлі, қарапайым арамшөп саналған бағбандарға 400-ге жуық атаулы гүлжауын қол жетімді болды. Көрмелік гүлжауын үшін нақты нұсқаулар жасалды, бірақ әуесқой бағбандар аз күтімді қажет ететін сәнді гүлжауынды артық көреді. Осы шақта Джеймс Грив виоланы, ал доктор Чарльз Стюарт виолеттаны өрбітті, екеуі де гүлжауыннан кішірек, ықшам өсімдіктер болды.

Өсіру

Қазіргі заманғы бағбандар сары, алтын, қызғылт, күлгін, лаванды, қызыл, ақ және тіпті қараға жақын (өте қою күлгін) түстерді қоса алғанда, панси гүлдерінің кең ауқымы мен екі түсті түрлерін шығарды. Пансилер әдетте үлкен, жарқын беттік белгілерді көрсетеді. "Жокер" сериясы Корольдік бау-бақша қоғамының "Бау-бақшадағы еңбек сіңіргендері" сыйлығына ие болды. Өсімдіктер күнге толы немесе жартылай күнге толы жерлерде, жақсы дренажталатын топырақта жақсы өседі. Пансилер көпжылдық, бірақ көбінесе екіжылдық немесе біржылдық ретінде өсіріледі, себебі олардың сабақтары созылып өседі. Бірінші жылы өсімдік жасыл жапырақтар шығарады, ал екінші жылы гүлдейді және тұқым береді. Содан кейін өсімдік біржылдық өсімдіктей қурап қалады. Адамның таңдап өсіруінің нәтижесінде, бақтағы пансилердің көпшілігі бірінші жылы гүлдейді, ал кейбіреулері себуден кейін тоғыз аптадай уақыттан соң гүлдей бастайды. Пансилер алты даналық жинақтарда немесе АҚШ-тағы "флаттарда" (жас өсімдіктер) бау-бақша орталықтарынан сатып алынып, тікелей бақша топырағына отырғызылады. Өсімдіктердің биіктігіне және гүлдерінің диаметріне қарай өседі, бірақ кішкентай және ірі гүлді сорттары да бар. Пансилер 4-8 аймақтарда қысқа төзімді. Олар жеңіл аязды және қысқа мерзімді қар жамылғысын көтере алады, бірақ ұзақ қар жамылғысы бар аймақтарда құрғақ мульчамен жабу ұсынылады. Жылы климаттық аймақтарда, 9-11 аймақтарда, пансилер қыс бойы гүлдей алады және көбінесе күзде отырғызылады. Жылы аймақтарда пансилер өздігінен тұқымдалып, келесі жылы қайта өсуі мүмкін. Олар ыстыққа төзімді емес; жоғары температура гүлдеуді тоқтатады, ал ылғалды, ыстық ауа шіруге және өлімге әкеледі. Суық аймақтарда пансилер қар жамылғысы немесе қатты суықтан немесе аяз бен ерудің кезеңдерінен қорғаныссыз (мульча) тіршілікке келмейді. Олар орташа температурасы бар аймақтарда, шамамен тең мөлшердегі жауын-шашын мен күн сәулесінде жақсы өседі. Пансилерді ең жақсы өсіру үшін, климатқа және жауын-шашынға байланысты аптасына бір рет толық суару керек. Өсімдікті ешқашан шамадан артық суармау керек. Гүлдеуді барынша арттыру үшін, қолданылатын тыңайтқыш түріне байланысты, екі апта сайын тыңайтқыштар қолданылады. Үлкен гүлдерін қырқу гүлдеу кезеңін ұзартады.

Құрттар

Шырындар, қызанақ мозаикасы вирусын таратуы мүмкін, кейде астралармен қоректенеді.

Жапыраққа арналған дақ

Жапыраққа түсетін дақ (Ramularia deflectens) – саңырауқұлақтық инфекция. Симптомдары: жапырақ шеттеріндегі қара дақтар, одан кейін жапырақтарды жабатын ақ тор. Бұл салқын, ылғалды көктеммен байланысты.

Түйелі көбелек

Атақты гүлдің қурау ауруы Peronospora violae омицетінен туындайды, ол жапырақтарда күлгін қоңыр дақтарды, көбінесе айналасы сарғаюмен бірге, және жапырақ астында сұр құрауды қоздырады. Бұл ауру зақымдалған өсімдіктерді қатты әлсіретіп немесе толығымен құртуы мүмкін.

Ұнтақ көбелек

Erysiphaceae тұқымдасына жататын бір немесе бірнеше саңырауқұлақ түрлерінен туындайтын ауру. Көріністері: жапырақ шеттерінің және төменгі жағының күлгін сұр ұнтақпен жабылуы. Ауа айналымы нашар болғанда дамиды және фунгицид қолдану арқылы бақылауға алуға болады, бірақ толығымен жоюға әлде болмайды.

Шұжықтар мен шағалар

Жыландар мен бұқақтар жапырақтармен қоректенеді.

Сабақтың шіріуі

Сабақ шіруі, сонымен қатар панси ауруы деп те аталады, топырақ арқылы таралатын саңырауқұлақ және зарарсыздандырылмаған мал тыңайтқышынан туындауы мүмкін қауіп. Өсімдік маусым ортасында ешбір ескертусіз күйреуі мүмкін. Жапырақтары салқындап, түсін жоғалтады. Гүлдер уақытынан бұрын солып, қырысып қалады. Сабағын сәл тартып алғанда топырақ деңгейінде сындырады. Егер түптеп келгенде сақталмаса, өсімдік толығымен қырылады. Сабақ шіруін емдеу үшін Cheshunt немесе Benomyl сияқты фунгицидтер қолданылады, олар отырғызу алдында пайдаланылады. Жұққан өсімдіктер патогеннің басқа өсімдіктерге таралуын болдырмау үшін жойлады (күйдіріледі).

Қымыз мозаикасының вирусы

Қымыз мозаикасы вирусы апидтер арқылы таралады. Вирусты жұқтырған атқыштардың жас жапырақтарында жіңішке сары тамырлар пайда болады, өсуі тоқтап, гүлдері қалыптан тыс болады. Вирус белсенсіз күйде жатып, бүкіл өсімдікке әсер етіп, келесі ұрпаққа және басқа түрлерге жұғуы мүмкін. Алдын алу – ең маңыздысы: сатып алынатын өсімдіктердің барлығы да сау болуы керек.

Символизм

Харт пансидің кішіпейілділікпен байланысы туралы былай деп жазады: «Мен қарапайым жандардан кішіпейілділікті үйрендім; / Ал панси гүлдерінің өмірінде Құдайдың қамқорлығын таныдым». Осы атаулардың көптегені махаббаттың ойшау табиғатын көрсетеді, соның ішінде «Каптың астында үш жүз», «Жанғыш гүл», «Секіріп, маған сүйіс», «Юпитер гүлі» және «Жоханның сүйкімді гүлі». Гамлетте Офелия гүлдерді таратып, «Міне, панси – ойлар үшін» (IV.5) дейді. Пансиге сілтеме жасаған басқа ақындардың қатарында Бен Джонсон, Бернард Бартон, Майкл Дрейтон, Эдмунд Спенсер, Уильям Уэйкфилд және Уильям Вордсворт бар. Натаниел Хоторн 1864 жылы өзінің соңғы әдеби еңбегін, аяқталмаған «Панси, үзінді» (кейде «Кішкентай Панси, үзінді» деп те аталады) шығармасын жариялады. Д.Х. Лоуренстің «Пансилер: Д.Х. Лоуренстің өлеңдері» 1929 жылы жарық көрді, ал Маргарет Митчелл бастапқыда «Желмен бірге кеткен» романының басты кейіпкеріне Панси есімін қоюды жоспарлаған, бірақ кітап баспаға түсер алдында Скарлетт есімін таңдады. «Панси» сөзі Елизавета дәуірінен бері әйелшелікке бейім еркектерді білдіреді және оны әйелшелік мінез-құлқы бар еркек немесе балаға, сондай-ақ ашық гомосексуалды еркекке қатысты кемсітуші сөз ретінде пайдалану жалғасуда. «Понс» (қазір бұл сөз пәкір мағынасында қолданылады) және «понси» (әйелшелік) деген сөздер де «панси» сөзінен туындаған.

Бейнелеу өнері

Бейнелеу өнерінде Пьер Жозеф Редуте 1827 жылы «Пансилер букеті» картинасын, ал 1874 жылы Анри Фантен Латур «Пансилермен өлі табиғат» картинасын салған. 1887 жылы Ван Гог «Вайолттермен адам» (Mand met viooltjes) картинасын, ал 1926 жылы Джорджия О’Кифф жай ғана «Панси» деп аталатын қара панси суретін жасады, одан кейін 1927 жылы «Ақ панси» суретін салды. Дж. Дж. Грандвилл өзінің «Флюрс Аниме» атты еңбегінде «Пенсе» деп аталатын фантастикалық гүл суретін жасады.

Эмблема ретінде

Атауы "ой" деген мағынаны білдіретіндіктен, панси бостандық ойлау символы ретінде таңдалды және Американың секулярлық одағының әдебиетінде қолданылды. Гуманистер де оны пайдаланады, себебі пансидің қазіргі келбеті екі ғасыр бойында жабайы өсімдік гибридтерін қасақана будандастыру арқылы алынған. Гүлдің нақты түстері – қызғылт, сары және ақ – сәйкесінше естеліктерді, жылы ойларды және сыйлықтарды бейнелейді. Неміс халық ертегісінде пансидің хош иісі қалай жоғалғаны туралы айтылады. Алғашқыда панси өте құлпынайлы иіскеген, далалар мен орманды жерлерде өседі.