Кіріспе

Адамның әлеуметтік іс-әрекетін сипаттау

Әлеуметтік ғылымдар және оған қатысты салаларда "тығыз сипаттама" – адамның әлеуметтік іс-әрекетін тек физикалық мінез-құлықтары арқылы емес, сонымен қатар осы мінез-құлыққа қатысушылардың түсінігіндегі контексті арқылы сипаттау. Бұл сырттан қараушыға оны жақсырақ түсінуге мүмкіндік береді. Тығыз сипаттамаға әдетте мінез-құлықпен айналысқан адамдардың субъективті түсіндірмелері мен мағыналарын жазу қосылады, бұл жиналған деректерді басқа әлеуметтік ғалымдардың зерттеулері үшін құндырақ етеді. Бұл термин алғаш рет 20 ғасыр философы Гилберт Райлмен енгізілді. Дегенмен, қазіргі таңдағы басым мағынасын антрополог Клиффорд Герц өзінің "Мәдениеттерді түсіндіру" (1973) кітабында этнографиялық зерттеулерді жүргізу әдістемесін сипаттау үшін дамытты. Содан бері бұл термин және оны көрсететін әдістеме әлеуметтік ғылымдарда ғана емес, сонымен қатар "Жаңа тарихилық" деп белгілі әдебиеттануда да кеңінен қолданылып келеді.

Клиффорд Гертс

Райлдың еңбегінен кейін американдық антрополог Клиффорд Герц бұл ұғымды қайта танымал етті. Символикалық және интерпретациялық антропологиялық жұмысымен танымал Герцтің әдістері, оның әмбебап шындықтар мен теорияларды іздеген бұрынғы антропологиялық әдістерге жасаған сындық бағасына жауап ретінде қалыптасты. Ол адам мінез-құлқының кешенді теорияларына қарсы болды, керісінше, мәдениетті адамдардың өмірге қалай қарағаны мен оны қалай сезінгені тұрғысынан қарастыратын әдістемелерді қолдады. Оның 1973 жылғы «Тығыз сипаттама: мәдениеттің интерпретациялық теориясына қарай» атты мақаласы оның тәсілін тұжырымдайды. Тығыз сипаттама бұрынғысынан көбірек талдамалық көзқарасқа баса назар аударды, ал бұрын тек бақылау ғана басты тәсіл болатын. Герц үшін талдау бақылауды интерпретациялық әдістемелерден бөліп көрсетеді. Талдаудың мақсаты – маңызды құрылымдар мен орныққан кодтарды анықтау. Бұл талдау барлық қатысушыларды анықтаудан басталып, жасалған әрекеттерді ескеретін интегративтік синтезге әкеледі. Тығыз сипаттамалардың жағдайдың толық суретін беру қабілеті, нәтижелерді түсінуге көмектесу үшін дескрипторлардың жиынтығы деп аталды. Линкольн мен Губа (1985) көрсеткендей, нәтижелер тығыз сипаттаманың өзі емес, керісінше, «тығыз сипатталған» материалдарды, ұғымдарды немесе тұлғаларды талдаудың нәтижесі болып табылады. Герц мәдениетті түсінудегі антропологиялық тәжірибелердің қалып-күйіне қарсы шығады. Этнографияның кемсітушілік сипатын атап, мәдениетті «жай ғана бақылауларға» дейін төмендету арқылы, Герц мәдениеттің семиотикалық тұжырымдамасын қайта енгізуді үміттенеді. Осы арқылы ол бақылаулар жинағына белгілер мен терең мағыналарды қосуды көздеді. Бұл идеялар Эдвард Бернет Тайлордың мәдениетті «ең күрделі тұтас нәрсе» ретінде қарастыруына қарсы келеді, оны түсінуге болады деп есептеді. Ал Герцке қарағанда, мәдениетті толыққанды түсінуге немесе бақылауға болмайды. Осы себепті этнографиялық бақылаулар зерттелетін халықтың контексіне сүйенуі керек, қатысушылардың бір-біріне және белгілі бір уақыт пен жердегі қоғамның жалпы құрылымына қатысты әрекеттерді қалай түсінетінін анықтау қажет. Бүгінде түрлі салалар өз жұмыстарында тығыз сипаттаманы қолданып жүр. Герц «мағыналар желісін» іздеуге шақырады. Бұл идеялар сол кездегі этнографияның оқулық анықтамаларымен үйлеспеді, ол этнографияны нәсілдік жіктеу және «өзгелерді» жіктеу мақсатымен әртүрлі халықтарды жүйелі бақылау ретінде сипаттады. Герц мәдениетті символдық деп қарастыру қажет деп санайды, бұл бақылауларды үлкен мағыналармен байланыстыруға мүмкіндік береді. Бұл тәсіл өзімен бірге қиындықтарды да әкеледі. Қоғамдарды кең ауқымды антропологиялық интерпретация арқылы зерттеу түсініктердегі келіспеушіліктерге әкелуі мүмкін. Мәдениеттер динамикалық және өзгеріп отыратындықтан, Герц этнографиялық зерттеу нысандары үшін сөйлеудің орнына олар туралы сөйлеудің маңыздылығын және мәдени талдау ешқашан толық бола алмайтынын баса айтады. Бұл әдіс мәдениеттің нақты контексіне жақындау үшін маңызды. Сондықтан Герц интерпретациялық жұмыстардың этнографтарға олар зерттейтін адамдармен әңгімелесуге мүмкіндік беретінін атап көрсетеді.

Түсіндіру кезегі

Гертц өзінің жаңашыл әдістері мен айқын, түсінікті проза жазу стилі үшін құрметке ие (сағ. Робинсонның сын-пікірі, 1983). Ол "үш онжылдық бойы АҚШ-тағы ең ықпалды мәдени антрополог" деп есептелді. Мәдениетті мағына жүйесі ретінде түсіну үшін түсіндірме әдістемелері қажет болды. Осы себепті Гертцтің ықпалы әлеуметтік ғылымдардағы "үлкен мәдени өзгеріспен" байланысты, бұл өзгеріс түсіндірмелік бұрылыс деп аталады. Әлеуметтік ғылымдардағы түсіндірмелік бұрылыстың негізінде мәдени антропологиялық әдістеме мықты тұрды. Осының нәтижесінде, түсіндірудің көзқарасы ретінде құрылымдық тәсілдерден мағынаға қарай ауысу орын алды. Түсіндірмелік бұрылыспен бірге, шындықты, тілді және мәдениетті түсінуде контексттік және мәтіндік ақпарат маңызды рөл атқарды. Бұл барлығының негізінде, жақсы антропология зерттелетін қоғамдардың ерекше мінез-құлқын түсінуді қамтиды деген болжам жатты. Гертцтің терең сипаттамалық тәсілі, Клод Леви-Стросс теориясымен бірге, мәдениеттерді, ұйымдарды және тарихи оқиғаларды түсінудің тым технократиялық, механикалық тәсілдеріне қарсы қолданылатын символдық антропология әдісі ретінде кеңінен танылды. Гилберт Райл, Людвиг Витгенштейн, Макс Вебер, Пол Рикоер және Альфред Шюцтің ықпалымен Гертц есімімен байланыстырылған сипаттамалық этнография әдісі, зерттеуді қайта жандандырды – зерттеудің фокусы "сыртта" болудан, зерттеушінің қатысушы ретінде зерттеліп отырған оқиғаларға тікелей араласуына дейін өзгеруіне себеп болды. Дегенмен, оның түрлі салаларға таралуына қарамастан, кейбір теоретиктер терең сипаттамаға күмәнмен қарады, оның үлкен көлемдегі деректерді жинақтау арқылы мағынаны түсіндіру қабілетіне сенімсіздік білдірді. Олар сондай-ақ, осы деректердің қоғамның толық бейнесін қалай қамтамасыз етуі керектігін сұрады.