Кіріспе
1543 жылы Андреас Везалийдің жазған «De Humani Corporis Fabrica Libri Septem» (лат. «Жеті кітаптағы адам денесінің құрылысы туралы») – 1543 жылы жарық көрген адам анатомиясы туралы кітаптар жинағы. Бұл анатомия тарихында Галеннің көп жылдар бойы үстемдік құрған еңбегінен салмақты қадам болды және осылай ұсынылды. Кітаптар жинағының негізінде Везалийдің Падуада оқыған дәрістері жатыр, онда ол сөздерін түсіндіру үшін, дәстүрден өзгешелік ретінде, өліктерді тілді. Бұрын мұндай операцияларды медицина ғылымының докторының басшылығымен шаштараз-хирург жасаған, ал дәрігердің өзі қолмен жұмыс істеуге міндетті емес еді. Везалийдің ең маңызды еңбегінде адам ағзалары мен дене құрылысының толық бейнесі жан-жақты қарастырылған. Мұндай мүмкіндік Ренессанс дәуірінде жасалған көптеген жаңалықтарсыз, соның ішінде көркемдік бейнелеу өнерінің дамуы және ағаштан кескінделген суреттермен баспа ісінің жетілдірілуі болмас еді. Осы жаңалықтар мен Везалийдің мұқият, тікелей қатысуының арқасында ол бұрынғылардан әлдеқайда жақсы суреттер жасауға қол жеткізді.
De Humani Corporis Fabrica Libri Septem (Latin, lit. "On the fabric of the human body in seven books") is a set of books on human anatomy written by Andreas Vesalius (1514–1564) and published in 1543. It was a major advance in the history of anatomy over the long dominant work of Galen, and presented itself as such. The collection of books is based on his Paduan lectures, during which he deviated from common practice by dissecting a corpse to illustrate what he was discussing. Dissections had previously been performed by a barber surgeon under the direction of a doctor of medicine, who was not expected to perform manual labour. Vesalius's magnum opus presents a careful examination of the organs and the complete structure of the human body. This would not have been possible without the many advances that had been made during the Renaissance, including artistic developments in literal visual representation and the technical development of printing with refined woodcuts. Because of these developments and his careful, immediate involvement, Vesalius was able to produce illustrations superior to any produced previously.
Жинақтың кітаптары
Везалий өзінің еңбегін жеті кітапқа жіктеді.
1- кітап: Сүйектер мен кеміршектер
Бірінші кітаптың көлемі – жинақтың шамамен төрттен бір бөлігі. Онда Везалий адам сүйектері мен шеміршектерін зираттардан жинаған байқаулары келтірілген. Ол адам сүйектерінің сыртқы түрін және олардың қызметі бойынша сүйектер мен шеміршектердің ерекшеліктерін жабатын мәліметтерді ұсынады. Әр тарауда Везалий сүйектерді толыққанды сипаттап, олардың физикалық ерекшеліктерін түрлі тәсілдермен түсіндіреді. Кіріспе тарауларда Везалий «сүйектер мен қаңқаның жалпы сипаттамасын, олардың құрылымы, беріктігі және иілгіштігі арасындағы айырмашылықтарды, буындар түрлерінің күрделі ерекшеліктерін қарастырып, сипаттау әдістемесі мен терминологияның негізгі элементтерін зерттейді». Осы кітаптың негізгі тақырыбы – Галеннің адам қаңқасының сүйектерін дәл сипаттағандығы. Везалий адам қаңқасы туралы лекция оқығанда, Галеннің байқауларына сенімділік беру үшін жануарлардың сүйектерін де көрсеткен.
2-кітап: Буын және бұлшықеттер
Бұл жерде Везалий бұлшық еттердің құрылымын, дене қозғалысын жасауға қатысатын факторларды және буындарды байланыстырып ұстау үшін қолданылатын материалды сипаттайды. Ол қасаптардың ет кесуін бақылап, олардың дағдыларын адам денесін кесуде пайдалана білді. Адам денесіндегі әрбір бұлшық етті тиімді бақылау үшін оны кесудің дұрыс тәртібі көрсетілген. Әрбір сурет адам денесін кесу кезінде оны тереңінен зерттеуге мүмкіндік береді. Везалий сондай-ақ, кесу операциясын жүргізу үшін қажетті құралдарды да атайды. Осы жерде Везалий Галеннің анатомиялық сипаттамаларының өзінің байқауларымен сәйкес келмейтінін айта бастайды. Галенге құрмет көрсету ниетімен, ол Галеннің анатомиялық құрылымды қолдануы дұрыс екенін, бірақ ол адамдарға емес, басқа жануарларға қатысты екенін ұсынады. Ол тіпті кейбір құрылымдарды Гален сипаттағандай түсіндіре береді.
3-кітап: Жүрек тамырлары мен артериялар, 4-кітап: жүйкелер
3 және 4-кітаптарда Везалий тамырларды, артерияларды және жүйкелерді ыдыстар ретінде сипаттайды, бірақ олардың физикалық құрылымының өзгеше екенін айтады: тамырлар мен артерияларда қуыс канал бар, ал жүйкелерде жоқ. Везалий ауаның өкпе және жүрек арқылы қалай жүретінін сипаттайды. Ол бұл процесті "сабақтары бұтақтар мен тармақшаларға бөлінетін ағаш" деп сипаттайды. Сондай-ақ, денеде төрт тамырдың (порталды тамыр, қуысты тамырлар, артерияға ұқсас тамыр [қазір өкпе тамыры деп түсініледі] және кіндік тамыры) және екі артерияның (аорта және венаға ұқсас артерия [қазір өкпе артериясы деп түсініледі]) кішірек тамырлар мен артерияларға тармақталатын негізгі ыдыстар екенін көрсетеді. Везалий артериялар, тамырлар және жүйкелердің тізімінде шамамен алты жүз ыдысты тілге бітіреді, бірақ қолдар мен аяқтардағы кіші тамырларды, тері жүйкелерінің ұшқыш тамырларын немесе өкпе мен бауырдағы тамырларды атамайды.
5-кітап: Тамақтандыру және ұрпақ түзу мүшелері
Везалий тамақтану мүшелерін, зәр шығару жүйесін, еркек және әйел репродуктивті жүйелерін егжей-тегжейлі сипаттайды. Асқазан-ішек және репродуктивті жүйелер осы кітаптың шамамен қырық пайызын құрайды, ал бүйрек жүйесінің сипаттамасы және оны тиісті техникамен кесу әдісі қалған бөлігін құрайды. Соңғы тарауда, бүкіл жинақтың ең ұзын тарауында, Везалий құрсақ-жамбас мүшелерін қалай кесуге қатысты егжей-тегжейлі қадамдық нұсқаулар береді. Кітаптың бірінші жартысында Везалий перитонейді, өңешті, асқазанды, оментумды, ішектерді және мезентерийді сипаттайды. Одан кейін ол бауырды, өт қабын және көкбауырды сипаттайды. Соңында ол бүйректі, несеп қуығын және несеп жолдарын сипаттайды. Везалий жүктіліктің анатомиясымен толыққандай таныс болмағандықтан, 1543 жылғы «De Fabrica» басылымында зоналық (жолақты) плацента мен ұрықтық қабықтың дұрыс емес суреттерін келтірді; Везалий бұл қатеге адамның әйел репродуктивті мүшелерінің орнына иттің репродуктивті мүшелерін пайдаланған Гален медицинасына сүйене отырып тап болды. Суреттер 1555 жылғы басылымда түзетілді. Жаңа суреттерде дискоидты плацента мен ұрықтық қабық бейнеленген.
6-шы кітап: Жүрек және оған байланысты мүшелер, 7-ші кітап: Ми
Бұл кітаптар жүрек пен тыныс алу мүшелерінің, ми мен оның қабықтарының, көздің, сезім мүшелерінің және аяқ-қолдардың жүйкелерінің құрылысын және қызметін сипаттайды. Бір тарау көзді дисекциялауға арналған. Везалий дене мүшелерін егжей-тегжейлі сипаттап, "өкпе қабығының (плюра) кеуде қабырғасына, жүрек қабығының (перикард) диафрагмаға бекітілу күшінің өзгеруіне, жүрекшелердің пішіні мен орналасуына және жартылай ай тәрізді клапандардың сипаттамасына" тоқталып айтты. Ол әр кітапты жүрек пен миды дұрыс дисекциялау жолдары туралы тараумен аяқтайды.
Галеннің қателері
Галлен, Рим империясының көрнекті грек дәрігері, хирург және философы, анатомияны және басқа да тақырыптарды жазған, бірақ оның еңбектері Везалий заманына дейін көбінесе тексерілмеген күйде қалды. "Фабрика" Галеннің ең ірі қателіктерін түзеді, соның ішінде ірі қан тамырлары бауырдан шығады деген ұғымды. Түзетілген басқа қателіктерге адамның төменгі жақ сүйегі екі бөліктен тұрады (ал шындығында бір бөліктен) және еркектердің әйелдерге қарағанда қабырғалары аз деген пікір кірді. Бұл деректерді жоққа шығару Везалийдің шіркеудегі беделін төмендетті, себебі ол Адам мен Хауа туралы Киелі кітаптағы түсінікке қайшы келді. Адам денесін зерттеу барысында Везалий Галеннің жануарлардың (ит пен маймылдың) денелерін пайдаланғаны себепті, оның байқаулары өзінің байқауларымен сәйкес келмейтінін анықтады. Жалпы алғанда, Везалийдің адам денелерін пайдалануы оған Галеннің шамамен 300 қателігін түзетуге мүмкіндік берді. Дегенмен, жетістіктеріне қарамастан, Везалий Галеннің кейбір қателіктеріне, мысалы, артериялар емес, тамырлар арқылы басқа типтегі қан ағады деген идеяға берініп қалды. Галеннің бұл қате түсінігі тек Уильям Харвидің қан айналымы жөніндегі еңбегі ("De Motu Cordis", 1628) арқылы ғана Еуропада түзетілді.
1543 жылғы басылым
Везалий бұл еңбекті 28 жасында жариялады, оның сапасын қамтамасыз ету үшін аса көп көңіл бөлді және оны Киелі Рим императоры Карл V-ге арнады. 250-ден астам суреттердің өте жоғары көркемдік құндылығы бар және қазіргі ғалымдар оларды Везалийдің бұрынғы трактаттары үшін суреттер салған Калькарлық Иоганн Стефанус емес, "Тициан шеберханасының" салғандығын айтады. Ағашқа қашалған суреттер сол кездегі анатомиялық атластардағы суреттерден әлдеқайда сапалы болды, ал мұндай атластарды анатомия профессорларының өзі жасаған емес. Ағаш блоктары Везалийдің еңбегін сол заманғы ең белгілі баспагерлердің бірі Иоганнес Опоринус басып шығарсын деген ниетімен Базельге (Швейцария) тасымалданды. Везалийдің Опоринусқа (итер) жазған жазбаша нұсқаулары соншалықты құнды болды, баспагер оларды кітапқа қосуға шешім қабылдады. Суреттер ағаш блоктарына өрнектелген, бұл өте ұсақ бөлшектерді беруге мүмкіндік берді.
1555 жылғы басылым
1555 жылы екінші басылымы жарық көрді. KU Leuven кітапханаларында сақталған сол басылымның бір данасындағы жазбалар Везалийге тиесілі екені анықталды, ол үшінші басылымды жоспарлағанын, бірақ оны шығара алмағанын көрсетеді.
Қабылдау
Фабриканың табысы жұмыстың көп шығындарын өтеді және Везалийге еуропалық даңқ әкелді, ішінара арзан, рұқсатсыз көшірмелердің арқасында. Ол Киелі Рим императоры Карл V-нің жеке дәрігері болып тағайындалды; Везалий оған алғаш рет басылған нұсқасын (императорлық қызғылт түсті жібекпен тілінген, ешбір басқа нұсқада жоқ, қолмен салынған суреттерімен бірге) сыйға берді. Фабрикамен қатар Везалий қысқартылған және арзан бағалы Эпитомды жариялады: 1543 жылы жарық көрген кезде оның құны 10 батценді құрады. Осының нәтижесінде, Эпитом Фабрикадан гөрі көбірек танылды; ол Фабрикадан алынған визуалды материалды қорытындылаған сегіз анатомиялық гравюра, Фабрикадан тікелей алынған адам қаңқасының бір суреті және екі жаңа ағаш кескінін қамтыды.
Адам қалдықтары
XVI ғасырда шіркеу адам денесін кесуге қатаң тыйым салған. Сондықтан, осы қарсылықты жеңу үшін Везалий өлім жазасына кесілген қылмыскерлердің денелерін жасырын түрде алуға мәжбүр болды, және ол осы процесті "De Humani Corporis Fabrica" еңбегінде сипаттайды. Қылмыскерлердің мәйіттерін ұрлау анатомистер мен суретшілерге адам денесін зерттеудің маңызды тәсілі болды. Мысалы, 1828 жылы Берк пен Хейрдің ісінде денелер анатомистерге диссекциялау үшін жеткізілді, ал олар қаржылық пайда табу үшін қасақана өлтірілген.
Қолда бар көшірмелері
1543 және 1555 жылдардағы басылымдардан 700-ден астам дана сақталған. 2018 жылы олардың 29 данасы Лондон қаласында, 20 данасы Париж қаласында, 14 данасы Бостон қаласында, 13 данасы Нью-Йорк қаласында, 12 данасы Кембриджде (Англия), ал Оксфорд пен Рим қалаларында 11 данадан болған. Браун университетінің Джон Хей кітапханасында адам терісіне мұқапталған бір данасы бар. Кейбір суреттер мәтінде бірнеше бетпен бөлінгенімен, оларды қатар қойғанда, тұтас көрініс беретін панорамалық пейзажға айналады. 2024 жылдың ақпан айында екінші басылымның бір данасы Christie's онлайн аукционында 2,228,000 долларға сатылды, бұл оны аукционда сатылған ең қымбат ғылыми құжаттардың біріне айналдырды. Бұл көшірме соңғы рет 2007 жылы 13 200 еуроға сатылған еді және Везалийдің жеке данасы екені анықталды. Маржадағы кеңейтілген қолжазбалар Везалийдің өзі жазғаны анықталды.
Мұра
De Humani Corporis Fabrica, 2022 жылы Люсьен Кастайн-Тейлор мен Верана Паравелдің адам денесі туралы түсірген деректі фильмі, осы аттас кітап сериясымен байланыстырылды.
Аудармалар
Везалий, Андреас. Адам денесінің құрылысы туралы, У. Ф. Ричардсон және Дж. Б. Карман аударған. 5 томдық. Сан-Франциско және Новато: Норман баспасы, 1998-2009. Везалий, Андреас. Адам денесінің құрылысы. 1543 және 1555 жылғы басылымдарының түсіндірме аудармасы, Д. Х. Гаррисон және М. Х. Хаст редакциялаған, Солтүстік-Батыс университеті, 2003 жыл. Везалий, Андреас. Адам денесінің фабрикасы (1543), «Везалийдің фабрикасы» және басқа да мәтіндердегі бірінші кітап. Француз тіліне алғаш рет J. Vons және S. Velut аударған, Париж, BIU Santé, 2014 жыл.