Кіріспе

Сербиялық фильм «Black Cat, White Cat» – 1998 жылы Эмир Кустурица режиссерлік еткен сербиялық романтикалық қара комедиялық фильм. Ол Венеция кинофестивалінде «Ең үздік режиссер» жүлдесін жеңіп алды. Атаудың нақты мағынасы «Қара мысық баласы, ақ мысық мырзасы» деп аударылады. Фильмнің кейіпкерлері рома, серб және болгар тілдерін жиі ауыстырып қолданады.

Сюжет

Матько Дестанов - кішкентай уақыттан бері ромаларды заңсыз әкеліп, пайда табушы. Ол өзінің жасөспірім ұлы Заремен бірге Болгария шекарасына жақын Сербияның шығысындағы Дунай өзенінің жағасындағы қираған үйде тұрады. Ол контрабандалық отынның бүкіл пойызын ұрлауды жоспарлап отыр. Ұрықты субсидиялайтын қарыз алу үшін ол Матьконың әкесі және Заредің атасы Зарие Дестановтың ескі досы, мүгедек арбамен жүретін ескі бандит Грга Питичке барады. Матько жұмыстың егжей-тегжейін Дадан есімді одақтасымен, бай, қызықты өмір сүретін, есірткі жұтып, гаремді, гранаталарды жонглирлеп, құмар ойындарда алдап жүрген бандитпен бірге жоспарлайды. Алайда Дадан оған қарсы шығып, Матке есірткі салынған сусын береді және Мато есінен таныған кезде жұмысты орындайды. Матько қарызын өтеуге қабілетсіз, сондықтан Дадан қарызды кешіретін келісім жасайды, егер Заре Даданның карлик қарындасы Афродитаға үйленсе. Алайда, 17 жасар Заре өзінің рома әжесі Сужка басқаратын барда жұмыс істейтін 26 жасар Идаға ғашық болып, Афродита армандаған жігітін күтіп отыр. Дадан Афродитаны құдыққа батырып, оған үйленуді мәжбүрлейді, ал Заре оны үйлену туралы Идадан біледі, ол Дадан мен Матконың жұмыс істейтін мейрамханада оны жоспарлап жатқанын естіді. Осы арада Заре циган тобының көмегімен Заригеді ауруханадан алып шығады. Грга Питичтің өз проблемалары бар, өйткені ол немерелерінің, соның ішінде 2 метрлік алып Грга Великидің үйленуін қалайды. Екеуі Матьконың үйінде өткен үйлену тойын асыға күтеді, бірақ Дадан Заридің өліміне қарамастан, тойды кейінге қалдырудан бас тартады. Олар аза тұтып тұрғанда үйлену тойын өткізуге тиіс емес еді, бірақ Дадан өлім туралы хабарды кейінге қалдыруға шешім қабылдайды, сондықтан Матко мен Заре Заридің денесін мұзға қапталған жерде жасырады. Ида мен Суджка тойға тамақ әзірлейді, ал Ида сүйіктісінің басқа біреуге үйленгенін көргенде ренжіді. Алайда, қалыңдық рәсімнің ортасында қашып кетеді, оны Дадан, Матко және Даданның қылмыскер серіктері қуып шығады. Осы арада Грега Велики әкесі мен ағасын Матьконың үйіне апарып, Заридің қабірін (Грга Питич пен Заридің ескі достары) көруге барады. Қашып бара жатқан қалыңдық Грега Великиді кездестіреді, ал жұп бірден ғашық болады. Грга Питич оқиға орнына келеді, оның мүгедектер артындағы арбасы жүк көлігінің артқы жағынан құлап, төмен қарай дөңгелектеп кеткеннен кейін, ол Грга Великидің өзінің жұбайыны тапқанына қуанышты. Ескі бандит бір кездері өзі үшін жұмыс істеген Даданды үйлену тойына келісуге мәжбүр етеді. Күйеу жігіт Сужка мен Идамен Даданды құлату үшін сөз байласып, сыртқы дәретхананы орындықтың бөлініп кетуіне әкеледі. Афродита мен Грега Великидің үйлену тойына дайындық жүріп жатқанда, Матко мен Дадан құмар ойындар ойнап, Дадан алдап уақытын өткізеді. Сучка ойын кезінде келіп, ешнәрседен бейхабар Даданға лаксатив қосылған сусын береді. Грга Питич қайтыс болады, Дадан мен Матко оның денесін шатырда жасырады, онда Зарие денесі де жасырылған. Алайда, екі өлік те көп ұзамай қайта тіріледі; олар өлген жоқ. Олар бір-бірін 25 жыл көрмегендіктен және әрқайсысы екіншісін өліп қалды деп ойлағандықтан, бір-бірін тапқандарына таңғалады. Дәріс кезінде Дадан өзін ыңғайсыз сезіне бастайды және сыртқы дәретханаға асығады, тек тыңайтқышқа құлайды. Оның харемі мен серіктері оны тастап кетеді, ал ол қаздың үстінен тазалануға тырысқанда, тек Матко адал болып қалады және Даданға бақша шлангісінен душ береді. Заре ту ақсақалдарын қарумен ұстап, оған сүйіктісі Идамен некелесуді тапсырады. Екеуі бірге өзен қайығына отырып, Болгарияға қарай кемеге мініп, атасының аккордеонында жасырылған қолма-қол ақшамен, ата-анасының батасымен және куә ретінде қара мысық пен ақ мысықпен бірге жүзіп кетеді.

Өндіріс

Әлемдік табысынан және оның бұрынғы фильмі – «Админ» Алтын пальма жүлдесін жеңіп алған «Жер асты» тудырған даулардан кейін, Кустурица бірнеше француз зиялыларының қатыгез сын-пікіріне қатты ренжіді және 41 жасында кинодан кетуін жариялады. Кейіннен ол шешімін өзгертті, бастапқыда «Музика Акробатика» деп аталған деректі фильм түрінде жоспарланған, цыган музыкасына арналған жобамен қайта оралуға бел буды. Аталған идея одан әрі дамып, Кустурица өзінің көркемдік элементтерін қосуға шешім қабылдады, соның нәтижесінде «Музика Акробатика» «Қара мысық, ақ мысық» көркем фильміне айналды.

Қабылдау

Black Cat, White Cat сыншылар тарапынан жағымды қабылданып, Rotten Tomatoes сайтында 35 рецензия негізінде 83% рейтинг алып, орташа есебі 7.1/10 болды. Сайттың сыншыларының пікірінше, "Эмир Кустуриканың комедиясы оқиғаның төрінде тұрған цыган отбасының өмірі мен қуатын көрсетеді". Los Angeles Times газетінде Кевин Томас бұл фильмді "көңілді, шулы комедия, махаббатқа, еркіндікке және достыққа арналған мадақ" деп сипаттайды, содан кейін екі сағат тоғыз минутқа созылған "Қара мысық, ақ мысық" фильмнің ұзақтығына қарамастан, "көптеген ұзақ фильмдерге қарағанда жақсырақ" екенін айтады, себебі оның "қисық-бұрық, әңгімелі құрылымы қызықтырады". The Village Voice журналының J. Hoberman бұл фильм туралы жазған оң рецензиясында оны "кез келген объективті стандарт бойынша керемет кинотуынды" және "режиссердің цыган бандиттері туралы төменгі деңгейдегі, мистикалық фантазияларының көрінісі" деп атады, оның "мизансценасының жасалмалығына қарамастан, жоғары қарқынмен дамиды" делінеді. Соңында, "Қара мысық, ақ мысық" әрбір кейіпкерді "вульгарлық адамзаттың идеограммасына" айналдыруға бейім екенін айтады, сонымен қатар "бұл цыгандар режиссердің өзінің оқшалану және үйсіздік сезімін бейнелеу экраны болып табыла ма?" деген сұрақ қояды. Salon журналының Эндрю О'Хехир фильмді "маньяк, карнавалдық және өлімді аз ғана (уақытша) ыңғайсыздық ретінде қарастыратын" деп сипаттап, оң пікір білдірді, сондай-ақ "Кустуриканың өз Отанының әлеуметтік және архитектуралық қирауын нақты бейнелеуін, онда барлығы қирап жатыр немесе дұрыс емес мақтанышпен салынып жатыр" деп бағалады. О'Хехир "Кустурика осы тығыз, дауысты шедеврде жартылай ирониялық үнді сақтайды, оны жіктеуге келмейді. Шығыс Еуропа киносының дәстүрі бойынша, ол ауылдық мистикалық реализмнің конвенцияларын, оларды қабылдағаннан гөрі сатиралық тұрғыдан қарастырады. Бірақ "Қара мысық, ақ мысық" цинизмге немесе суық жүректілікке толы емес. Қаздардың, шошқалардың, ешкілердің, иттің және мысықтардың толқындары кейде адам кейіпкерлерін басып кету қаупін тудырғандай, ол өте тірі, сөзбен жеткізуге келмейтін". San Francisco Chronicle газетінің Питер Стэк фильмнің кейіпкерлерін "ерекше немесе опасыз болса да, керемет жарасымды" деп мақтады. Интернет сыншысы Джеймс Берардинелли фильмді "1998 жылдың ең табысты фильмі болған "Армагеддон" сияқты ақымақтыққа қарағанда жаңа және жарқын нәрсе" деп бағалады, сондай-ақ "студиялардың зерттеулері көрермендер осыны қалағанын көрсеткендіктен, фильмдер әдетте қауіпсіз, ыңғайлы үлгілерді ұстанады" деді. Ол фильмнің "жерге байланысты сезімін, сондай-ақ оның тартымдылығын, үлкен бюджеттік фильмдердің жылтырлығынан айырмашылығын" мақтады, Баджрам Северджан мен Бранка Катичтің актерлік шеберлігін жоғары бағалады және "шедевр болмаса да, Кустуриканың соңғы фильмі - бұл кинода сирек бейнеленетін мәдениетте күлкіге толы дозаны іздегендер үшін нағыз сыйлық" деп қорытындылады.

Қызықты деректер

Заре Дестанов (Флориян Айдини) жүргізіп бара жатқан көлік 1966 жылғы Renault Caravelle.